Konformizm – definicja. Cechy postawy konformistycznej

Czym jest konformizm?

Jedna z definicji konformizmu określa go jako bezkrytyczne przyjmowanie norm i wartości innych ludzi za swoje. Może dotyczyć każdej sfery życia – od zainteresowań, przez poglądy polityczne, aż po stosowanie używek. Osobę, która wykazuje zachowania konformistyczne, nazywa się konformistą.

Konformizm jest jednym z typów wpływu społeczeństwa na jednostkę, którego skutkiem jest zmiana jej zachowania. W przypadku konformizmu zauważa się niejawną presję grupy, która jest wywierana w celu podporządkowania się wspólnym standardom lub normom.

Konformizm może mieć charakter sytuacyjny, gdy podporządkowanie jednostki grupie jest doraźne, lub trwały – w przypadku przyjęcia stałej postawy konformistycznej.

Wśród głównych motywów zachowań konformistycznych można wyróżnić:

• pragnienie posiadania racji;
• silny lęk przed wykluczeniem, ośmieszeniem i odrzuceniem;

• kary za nieprzestrzeganie zasad oraz norm obowiązujących w danej grupie.

Jaka jest skala intensywności konformizmu?

Wyróżnia się trzy poziomy intensywności zjawiska konformizmu:

• uleganie to najłagodniejszy poziom konformizmu, który cechuje dostosowanie się do norm i zachowań panujących w danej grupie jedynie wtedy, kiedy jednostka się w niej znajduje;
• identyfikacja jest głębszą formą konformizmu, która charakteryzuje się dopasowaniem się do zachowań osób znajomych nawet wtedy, kiedy nie przebywa się wśród nich;

• introjekcja to najgłębsza forma konformizmu, która polega na uznaniu pewnych norm za własne i to niezależnie od okoliczności.

Przeczytaj również:

Gaslighting (psychologiczna manipulacja) – czym jest?

Czym jest postawa konformistyczna i jakie są jej cechy?

Postawa konformistyczna to stały, ukształtowany zestaw zachowań jednostki. Jednostki przyjmujące postawę konformistyczną rezygnują ze swojej indywidualności w sposób powtarzający się, trwały lub względnie trwały.

Na wykształcenie się postawy konformistycznej ma wpływ osobowość jednostki. Postawa konformistyczna jest charakterystyczna dla ludzi o cechach, takich jak:

• brak własnego zdania,
• niska samoocena,
• wysoki poziom lękliwości,
• brak krytycyzmu,
• zależność,
• uległość,
• niska wytrwałość,
• pasywność,

• nietolerancja.

Skutkuje ona konsekwencjami, takimi jak:

• nieumiejętność przeciwstawienia się danej grupie społecznej;
• zmiana zachowania spowodowana zdaniem innych ludzi;

• postępowanie niezgodne z własnymi przekonaniami.

Jakie mogą być skutki konformizmu?

Skutki konformizmu zależą od sytuacji, siły nacisku grupy oraz tego, czy dana osoba postępuje zgodnie ze swoimi przekonaniami. Dostosowanie się do rozsądnych zasad może ułatwiać współpracę, ograniczać konflikty i zwiększać poczucie przynależności. Problem pojawia się wtedy, gdy potrzeba akceptacji staje się ważniejsza niż własne wartości, bezpieczeństwo lub samodzielna ocena sytuacji.

Nadmierny konformizm może prowadzić do:

• trudności z wyrażaniem własnego zdania;
• podejmowania decyzji wbrew sobie;
• tłumienia potrzeb i emocji;
• poczucia winy, frustracji lub utraty autentyczności;
• unikania odpowiedzialności za wspólne decyzje;
• zgody na ryzykowne albo krzywdzące zachowania;
• osłabienia kreatywności i samodzielnego myślenia.

Długotrwałe podporządkowywanie się otoczeniu może również utrudniać rozpoznanie, które przekonania rzeczywiście należą do danej osoby, a które zostały przejęte pod wpływem rodziny, znajomych lub środowiska zawodowego. Samo dostosowywanie się nie oznacza jednak zaburzenia psychicznego. Jest powszechnym elementem funkcjonowania społecznego.

Przeczytaj również:

Jak podnieść samoocenę? Sposoby na lepsze samopoczucie z samym sobą

Konformizm a nonkonformizm – przeciwstawne postawy

Jak wspomniano we wcześniejszych akapitach, konformizm polega na zmianie postawy i zachowania jednostki zgodnie z ogólnie przyjętymi normami, wskutek rzeczywistego lub wyobrażonego wpływu innych. Konformizm jest uważany za przejaw odtwórczego działania oraz słabych cech osobowości.

Przeciwieństwem konformizmu jest nonkonformizm, czyli niezgoda na odgórnie narzucone normy i poglądy. Jest uważany za przejaw twórczego działania oraz silnego charakteru jednostki.

Przykłady zachowań konformistycznych

Zachowania konformistyczne są stałą częścią życia każdego człowieka żyjącego w społeczeństwie. Jako przykłady zachowań konformistycznych można wymienić:

• odpowiednie: ciche zachowywanie się i nieprzeszkadzanie innym podczas wspólnego oglądania filmu w kinie czy uczestnictwa w przedstawieniu teatralnym;

• nieodpowiednie: wyśmiewanie się z wyglądu koleżanki lub kolegi z pracy razem z innymi pracownikami.

Rodzaje konformizmu

Dwa główne rodzaje konformizmu to konformizm informacyjny i normatywny. Do pozostałych typów należą: konformizm dynamiczny, konformizm społeczny, konformizm poznawczy, konformizm statyczny.

Konformizm informacyjny

Konformizm informacyjny wywołuje zmianę prywatnych i publicznych postaw jednostki, dlatego nazywa się go konwersją. Konformizm informacyjny prowadzi do podporządkowania się grupie w sytuacjach, kiedy nie jest się pewnym własnego zdania na jakiś temat. Występuje on np. wtedy, gdy jednostka nie posiada wystarczających informacji lub nie wie, jak ma się zachować.

Konformizm normatywny

Konformizm normatywny wynika z chęci akceptacji grupy oraz obawy przed ewentualną karą, np. wykluczeniem. Ze względu na to, że nie wpływa on na zmianę postaw prywatnych, tylko publicznych, nazywa się go uleganiem. Polega na dostosowaniu się, mimo posiadania innego zdania na dany temat.

Przeczytaj również:

Toksyczna osoba – po czym ją rozpoznać? Czy może się zmienić?

Konformizm w pracy, szkole i mediach społecznościowych

Presja grupy może pojawić się niemal w każdym środowisku. W pracy konformizm bywa widoczny podczas zebrań, gdy pracownik nie zgłasza wątpliwości, ponieważ pozostali uczestnicy popierają dany pomysł. Może też polegać na akceptowaniu zwyczajów organizacyjnych, nawet jeśli są one nieefektywne lub niezgodne z wartościami pracownika.

W szkole presja rówieśnicza może wpływać m.in. na sposób ubierania się, zainteresowania, język, stosunek do nauki oraz podejmowanie ryzykownych zachowań. Dziecko lub nastolatek może dostosować się do grupy, aby uniknąć wyśmiania albo wykluczenia. Szczególnego znaczenia nabiera wówczas wsparcie dorosłych i możliwość wyrażenia własnego zdania bez obawy przed karą.

Media społecznościowe również mogą wzmacniać zachowania konformistyczne. Liczba polubień, udostępnień i pozytywnych komentarzy tworzy wrażenie, że określony pogląd jest powszechnie podzielany. Użytkownik może więc poprzeć popularną opinię, zanim sprawdzi jej wiarygodność. Sprzyja temu także kontakt głównie z treściami zgodnymi z wcześniejszymi zainteresowaniami i przekonaniami.

Konformizm u dzieci i młodzieży

Podatność na wpływ rówieśników jest naturalnym elementem rozwoju. W okresie dorastania rośnie znaczenie przynależności do grupy, a opinia kolegów może stać się ważniejsza niż zdanie rodziców. Nie każde naśladowanie innych powinno więc niepokoić.

Większej uwagi wymaga sytuacja, w której dziecko:

• stale rezygnuje z własnego zdania;
• bardzo boi się odrzucenia przez grupę;
• wykonuje niebezpieczne lub krzywdzące polecenia;
• nagle zmienia zachowanie pod wpływem znajomych;
• nie potrafi odmówić, mimo że odczuwa dyskomfort;
• ukrywa przed dorosłymi działania podejmowane w grupie.

Rodzice mogą wspierać samodzielność dziecka, pytając je o opinię, pozwalając mu podejmować dostosowane do wieku decyzje i ucząc spokojnego odmawiania. Skuteczniejsze od samego zakazywania kontaktów z grupą jest omawianie konsekwencji konkretnych zachowań oraz wzmacnianie poczucia własnej wartości.

Przeczytaj również:

Sekta – czym jest i jaki ma wpływ na zdrowie psychiczne?

Od czego uzależniony jest konformizm? Czynniki, które mają wpływ na konformizm

W zależności od obecności pewnych czynników zmienia się poziom wpływu społecznego na jednostkę. Moderatory tego wpływu różnią się także w zależności od rodzaju konformizmu. Za wspólne czynniki uważa się normy kulturowe oraz polaryzację grupową.

Natomiast na konformizm normatywny wpływają głównie:

• spójność i struktura grupy,
• wielkość grupy,

• wsparcie społeczne.

Na konformizm informacyjny wpływają następujące czynniki:

• pewność siebie jednostki,

• trudność zadania.

Czy konformizm jest zły?

Konformizm jest uważany za zły, jednak nie zawsze taki jest. W sytuacjach, kiedy przyjmuje on skrajne formy i prowadzi do tzw. myślenia grupowego, doprowadza do rażących błędów i katastrof.

Jednak konformizm ma też pozytywne strony i nie należy go za wszelką cenę unikać. Pewien poziom konformizmu jest wręcz wskazany. Normy i zasady pomagają utrzymać porządek w społeczeństwie. Konformizm pełni ważną funkcję w kształtowaniu jednorodności wewnątrz danej grupy. Postępowanie zgodnie z obowiązującymi normami jest właściwe, o ile tylko są one sensowne. Natomiast nieprzestrzeganie norm obowiązujących w grupie może wiązać się z określonymi konsekwencjami.

Czy brak konformizmu zawsze jest korzystny?

Sam sprzeciw wobec większości nie świadczy jeszcze o niezależności myślenia. Osoba, która automatycznie odrzuca każdą opinię grupy, również może podejmować decyzje pod wpływem otoczenia – tyle że w sposób przeciwny do jego oczekiwań. Taką tendencję określa się niekiedy mianem antykonformizmu.

Zdrowa niezależność polega na analizowaniu argumentów i podejmowaniu decyzji zgodnych z własnymi wartościami, a nie na konsekwentnym wybieraniu stanowiska odmiennego od większości. Zarówno zgoda z grupą, jak i sprzeciw mogą być wynikiem samodzielnego namysłu.

Jak nie ulegać presji grupy?

Ograniczenie nadmiernego konformizmu nie oznacza odrzucania wszystkich zasad ani automatycznego sprzeciwiania się innym. Chodzi o umiejętność odróżnienia świadomej współpracy od działania pod wpływem lęku lub presji.

Pomocne może być:

• danie sobie czasu przed podjęciem decyzji;
• sprawdzenie informacji w niezależnych źródłach;
• zapisanie własnych argumentów przed rozmową z grupą;
• zapytanie siebie, czy podjęłoby się taką samą decyzję bez obecności innych osób;
• rozważenie możliwych konsekwencji;
• wysłuchanie osoby prezentującej odmienne stanowisko;
• ćwiczenie asertywnego wyrażania sprzeciwu;
• szukanie wsparcia poza grupą wywierającą presję.

Warto także oddzielać zgodę na wspólną decyzję od przekonania o jej słuszności. Można zaakceptować kompromis, a jednocześnie jasno przedstawić swoje zastrzeżenia. Jeżeli presja otoczenia regularnie prowadzi do działań wbrew sobie, powoduje silny lęk lub uniemożliwia stawianie granic, pomocna może być rozmowa z psychologiem.