Jaka jest rola zatok i dlaczego chore zatoki są groźne dla zdrowia?
Zatoki to przestrzenie pneumatyczne (wyścielone błoną śluzową i wypełnione powietrzem) w kościach twarzoczaszki, które łączą się za pomocą wąskich otworów z jamą nosową. To naturalne połączenie umożliwia przemieszczanie się wydzieliny z zatok poprzez jamę nosową na zewnątrz. Pełnią one różne funkcje, m.in.:
nawilżają i ogrzewają wdychane powietrze,
wyrównują różnice ciśnień podczas oddychania,
umożliwiają odczuwanie zapachów,
chronią mózgoczaszkę przed urazami,
stanowią przestrzeń rezonacyjną – chronią ucho wewnętrzne przed przewodzeniem własnego głosu.
Największymi z zatok są zatoki szczękowe. Ich górna ściana tworzy dno oczodołu, co ma olbrzymie znaczenie w trakcie szerzenia się procesu zapalnego. Dno zatoki szczękowej znajduje się w bezpośredniej bliskości korzeni zębów, dlatego też zdarza się, że przyczyną zapalenia zatok szczękowych jest objęty procesem chorobowym ząb lub jego korzeń.
Zatoka czołowa przyjmuje różnorodne kształty. Często ma układ wielokomorowy, co sprzyja procesom zapalnym. Tylna ściana sąsiaduje z przednim dołem czaszki i dlatego zapalenie zatok szczękowych może być przyczyną szerzenia się zakażenia wewnątrz czaszki.
Stan zapalny toczący się w obrębie zatok sitowych może być powikłany zapaleniem nerwu wzrokowego i zapaleniem tkanek oczodołu. Szczególnie groźne są procesy zapalne dotyczące zatoki klinowej, które mogą szerzyć się na opony oraz tkankę mózgu.
Czym jest przewlekłe zapalenie zatok?
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych (chronic rhinosinusitis, CRS) to schorzenie, w którym stan zapalny błony śluzowej nosa i zatok utrzymuje się przez co najmniej 12 tygodni. W zależności od przyczyny, choroba ta może przebiegać bez lub z obecnością polipów nosa.
Zatoki to parzyste przestrzenie w czaszce, połączone wąskimi kanałami. Wyróżniamy:
zatoki czołowe,
zatoki klinowe,
zatoki sitowe,
zatoki szczękowe.
O zapaleniu zatok mówimy wtedy, gdy w wyniku stanu zapalnego i obrzęku dochodzi do zablokowania kanałów drenażowych zatok i gromadzenia się w nich śluzu. Zalegająca wydzielina sprzyja namnażaniu się bakterii i rozwojowi infekcji.
Szacuje się, że przewlekłe zapalenie zatok przynosowych to problem powszechny, dotykający nawet 10-15% populacji dorosłych, często towarzyszący innym jednostkom chorobowym, np. astmie oskrzelowej.
Przeczytaj również:
Zatkane zatoki – przyczyny, objawy, sposoby na zatkane zatoki
Najczęstsze przyczyny choroby
Przewlekłe zapalenie zatok zazwyczaj ma wieloczynnikowe podłoże. Do najważniejszych czynników, sprzyjających rozwojowi przewlekłego zapalenia zatok, należą:
nawracające infekcje górnych dróg oddechowych, zarówno wirusowe jak i bakteryjne;
alergie wziewne, z przewlekłym stanem zapalnym błony śluzowej nosa (np. alergia na sierść zwierząt, pyłki roślin czy roztocza);
nieprawidłowości anatomiczne, takie jak przerost małżowin nosowych, skrzywienie przegrody nosa itp.;
polipy blokujące zatoki;
zaburzenia układu immunologicznego.
Wśród innych czynników, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju przewlekłego zapalenia zatok, wymienia się:
zanieczyszczenie powietrza,
palenie papierosów,
choroby zębów,
astmę,
refluks żołądkowo-przełykowy, zwłaszcza o charakterze przewlekłym,
niedobory odporności.
Zazwyczaj najpierw występuje ostre zapalenie zatok, które może przekształcić się w przewlekłe zapalenie zatok.
Jakie są objawy przewlekłego zapalenia zatok?
W zależności od drobnoustroju wywołującego zakażenie i stanu układu odpornościowego, zapalenie zatok może przybierać formę nieżytową lub ropną. Najczęściej spotykane jest mieszane przewlekłe zapalenie zatok. Do podstawowych objawów zapalenia zatok zaliczamy bóle twarzy oraz głowy. Należy zaznaczyć, że bóle są zazwyczaj bardziej nasilone przy ostrym zapaleniu zatok – w przewlekłym natomiast dolegliwości bólowe mogą nie występować.
Bóle okolic twarzy i bóle głowy narastają przy schylaniu, podnoszeniu ciężarów i w czasie kaszlu, ponieważ czynności te zwiększają ciśnienie w zatokach.
Objawy zapalenia zatok szczękowych
W zależności od rodzaju zatoki występować mogą różnorodne objawy. W przypadku przewlekłego zapalenia zatoki szczękowej opisywane są następujące objawy:
ból okolic nosa z uczuciem lekkiego rozpierania,
przewlekła niedrożność nosa,
obecność wydzieliny z nosa – ropnej lub śluzowej,
zaburzenia węchu, włącznie z przykrymi doznaniami węchowymi – kakosmia,
nieprzyjemny zapach z ust,
przerost małżowin nosowych i występowanie polipów.
Przeczytaj również:
Ból twarzy – przyczyny, objawy i leczenie bólu twarzy
Objawy zapalenia zatok sitowych
W przypadku przewlekłego zapalenia zatoki sitowej rozpoznanie często jest trudne, ponieważ objawy bywają nietypowe. Należą do nich:
jednostronna wydzielina z nosa i uczucie znużenia,
obrzęk błony śluzowej,
osłabienie lub brak węchu.
Objawy zapalenia zatok czołowych
Do objawów przewlekłego zapalenia zatoki czołowej zaliczamy:
uczucie lekkiego rozpierania w czole,
przewlekły jednostronny wyciek z nosa,
W przypadku przewlekłego zapalenia zatoki klinowej nie istnieją typowe objawy. Chory może cierpieć na ból w obrębie czaszki promieniujący do potylicy lub skroni. Czasem występuje ból lokalizowany jako „odczuwany głęboko w oczach”. Oddychanie w przypadku zapalenia zatoki klinowej nie jest zaburzone, a wydzielina zwykle spływa do nosogardła.
Różnice między ostrym a przewlekłym zapaleniem zatok
Jak odróżnić przewlekłe zapalenie zatok od ostrego? Główna różnica między ostrym a przewlekłym zapaleniem dotyczy oczywiście czasu trwania objawów. O przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych mówimy, gdy objawy występują przez co najmniej 12 tygodni. W przypadku ostrego zapalenia zatok ustępują one zwykle po około tygodniu.
Schorzenia te różnią się również przyczyną oraz mechanizmem rozwoju choroby – w przypadku zapalenia zatok o charakterze ostrym przyczyną jest zwykle infekcja wirusowa lub bakteryjna. Objawy pojawiają się nagle i są dość intensywne. Przewlekły stan zapalny może mieć tymczasem różnorakie, wieloczynnikowe podłoże, a objawy są mniej gwałtowne, choć równie uporczywe.
Różnice między ostrym a przewlekłym stanem zapalnym dotyczą także sposobu leczenia – w pierwszym przypadku wystarcza zazwyczaj leczenie objawowe, podczas gdy długotrwały stan zapalny wiąże się nie tylko z koniecznością zastosowania zróżnicowanej farmakoterapii, ale niejednokrotnie również przeprowadzeniem interwencji chirurgicznej.
Przeczytaj również:
Bakteryjne zapalenie zatok – przyczyny, objawy, leczenie
Diagnostyka – badania obrazowe i ocena kliniczna
Według najnowszych wytycznych, rozpoznanie przewlekłego zapalenia zatok stawia się na podstawie występowania u pacjenta charakterystycznych objawów przez okres minimum 12 tygodni, a także zmian zapalnych w obrębie błony śluzowej zatok, widocznych w badaniach obrazowych lub endoskopowych.
Diagnostyka przewlekłego zapalenia zatok powinna obejmować nie tylko dokładny wywiad lekarski oraz badanie fizykalne, ale również badania obrazowe lub endoskopowe. Istotne jest, by lekarz w trakcie przeprowadzania wywiadu uwzględnił pytania dotyczące schorzeń współistniejących, takich jak astma czy alergia.
Jeżeli chodzi o badania dodatkowe, najdokładniejszy obraz daje tomografia komputerowa zatok. Dzięki niej możliwa jest ocena drożności ujść zatok, wykrycie ewentualnych nieprawidłowości anatomicznych czy zaburzeń pourazowych przegrody nosa, a także ocena stopnia zmian zapalnych. Badanie endoskopowe również pozwala na dokonanie oceny błony śluzowej i ujścia zatok.
W określonych przypadkach, gdy nie jest w pełni znana przyczyna rozwoju schorzenia, konieczne mogą okazać się badania dodatkowe, takie jak:
posiewy mikrobiologiczne,
testy alergiczne,
badania w kierunku innych chorób współistniejących,
Dzięki nim możliwy jest lepszy dobór leczenia, co pozwala zdecydowanie szybciej pozbyć się problemu i przywrócić pacjentom odpowiedni komfort życia.
Leczenie farmakologiczne – jakie są dostępne opcje?
Przewlekłe zapalenie zatok można leczyć w różnoraki sposób. Najważniejsze jest udrożnienie zatok i zmniejszenie stanu zapalnego. W wielu przypadkach lekarze zalecają farmakoterapię, w tym zwłaszcza:
glikokortykosteroidy donosowe lub doustne – m.in. mometazon,
inne leki przeciwzapalne – np. ibuprofen,
antybiotyki – jeżeli mamy do czynienia z potwierdzonym zakażeniem bakteryjnym,
leki przeciwbólowe – działają one jednak tylko łagodząco na objawy przewlekłego zapalenia zatok,
leki przeciwhistaminowe – jeżeli przewlekły stan zapalny związany jest z alergią,
leki biologiczne – działające na konkretne mechanizmy immunologiczne.
Domowe sposoby na zatoki
Istnieje wiele metod wspierania leczenia i profilaktyki przewlekłego zapalenia zatok. Niestety większość z nich nie jest podparta wiarygodnymi wynikami badań klinicznych, co oznacza, że ich skuteczność nie jest pewna. Do działań o udowodnionej przydatności, zalecanych w przewlekłym zapaleniu zatok należą:
częste oczyszczanie jamy nosowej z wydzieliny;
płukanie jamy nosowej roztworem soli fizjologicznej – ten sposób leczenia zatok pozwala rozrzedzić wydzielinę, znacznie ułatwiając jej usunięcie; tzw. hipertoniczne roztwory (np. 3% NaCl) wywołują ponadto obkurczenie naczyń błony śluzowej, zmniejszając ilość wydzielanego śluzu;
dbałość o nawodnienie organizmu – człowiek dorosły powinien wypijać co najmniej 2–3 litry wody dziennie (wyjątek mogą stanowić m.in. osoby z niewydolnością serca i niewydolnością nerek, które nie powinny przyjmować dużej ilości płynów). Prawidłowe nawodnienie poprawia funkcjonowanie błony śluzowej, prowadzi do zmniejszenia gęstości wydzieliny i stwarza dobre warunki dla funkcjonowania układu odpornościowego;
dbałość o nawilżenie powietrza – zalecane jest stosowanie nawilżaczy do powietrza, które zapobiegają odparowaniu wody z błony śluzowej nosa i zatok.
Przeczytaj również:
Halitoza – co pomaga jej się pozbyć?
Ponieważ infekcje powodują zaostrzenie przebiegu przewlekłego zapalenia zatok, dobrym pomysłem jest spożywanie w okresie narażenia (np. jesienią, wczesną wiosną) produktów wspomagających odporność, np. czosnku, soku z czarnego bzu czy soku z malin.
Warto w tym miejscu wspomnieć o lekach na zatoki obkurczających naczynia krwionośne jamy nosowej – są one dość skuteczne w ograniczaniu nieprzyjemnego uczucia zatkania nosa, jednak nie powinny być stosowane dłużej niż przez 5 dni.
Można je więc stosować w ostrym zapaleniu zatok, ale w przewlekłym nie są zalecane. Lekarz może również zaproponować zastosowanie innych leków, zależnie od współistniejących okoliczności (np. leków przeciwhistaminowych w przypadku alergii).
Kiedy konieczne jest leczenie chirurgiczne?
W leczeniu przewlekłego zapalenia zatok czasami konieczna okazuje się interwencja chirurgiczna. Najczęściej takie rozwiązanie jest stosowane u pacjentów, u których:
dotychczasowa farmakoterapia nie przynosi oczekiwanych efektów,
przyczyną występowania objawów przewlekłego zapalenia zatok są wady anatomiczne,
obecne są wyjątkowo duże polipy blokujące zatoki,
obserwuje się nawracające zaostrzenia choroby,
występują powikłania wewnątrzczaszkowe lub oczodołowe.
Decyzję o leczeniu zabiegowym podejmuje laryngolog po przeprowadzeniu dokładnej diagnostyki i wykonaniu badań obrazowych. Najczęściej wykonywana jest w tym przypadku septoplastyka lub czynnościowa endoskopowa operacja zatok, w ramach której usuwa się zmienione zapalnie tkanki i udrożnia ujścia zatok. Co ważne, zabiegi te nie prowadzą do całkowitego wyleczenia, jednak poprawiają stan pacjenta na tyle, że leczenie farmakologiczne może zacząć działać w oczekiwany sposób.
Przeczytaj również:
Ciało obce w nosie
Powikłania nieleczonego przewlekłego zapalenia zatok
Choć obrzęk błony śluzowej i inne symptomy świadczące o stanie zapalnym nie stanowią bezpośredniego zagrożenia życia, przewlekłe zapalenie zatok może negatywnie wpływać na aktywność fizyczną i codzienne funkcjonowanie. Nieleczona choroba może prowadzić do:
przewlekłego zmęczenia,
problemów z koncentracją,
zaburzeń snu,
częstych infekcji dolnych dróg oddechowych,
zaostrzeń chorób współistniejących, w tym zwłaszcza astmy oskrzelowej.
Ponadto, przedłużający się stan zapalny może rozprzestrzeniać się na sąsiednie tkanki, prowadząc do takich powikłań, jak:
zapalenie tkanek oczodołu,
ropień oczodołu,
zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
zakrzep zatoki jamistej,
Profilaktyka i zapobieganie nawrotom choroby
W przypadku przewlekłego zapalenia zatok kluczową rolę odgrywa odpowiednia profilaktyka. Jeżeli jest ono związane z astmą bądź alergią, duże znaczenie ma unikanie alergenów czy stosowanie leków przeciwzapalnych.
W warunkach domowych warto regularnie płukać nos roztworem soli fizjologicznej, co ułatwia oczyszczanie i wspiera prawidłowe funkcjonowanie błony śluzowej. Ważne jest także utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powietrza w domu i unikanie czynników drażniących, takich jak np. dym tytoniowy czy pył zawieszony w powietrzu.
W profilaktyce przewlekłego zapalenia zatok istotną rolę odgrywają także:
aktywność fizyczna,
odpowiednia ilość snu,
dbanie o stan jamy ustnej i zębów,
unikanie infekcji górnych dróg oddechowych.
Obecnie pacjentom z przewlekłym zapaleniem zatok zaleca się pozostawanie pod stałą opieką laryngologiczną.
współpraca: lekarz Sylwia Mróz, lekarz Łukasz Wolak, lekarz Miłosz Turkowiak
