Astma oskrzelowa – czym jest?
Astma oskrzelowa to przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych. Dochodzi w niej do ograniczenia przepływu powietrza przez drogi oddechowej, co objawia się uczuciem duszności. Ale dlaczego tak się dzieje? W wyniku ciągłego stanu zapalnego w obrębie oskrzeli, oskrzela chorej osoby są nadwrażliwe – reagują skurczem na bodźce, które u zdrowej osoby nie wywołują żadnej reakcji.
W wyniku działania czynników takich jak alergeny, dym tytoniowy, wysiłek fizyczny czy zimne powietrze, dochodzi do skurczu i obrzęku błony śluzowej oskrzeli oraz nadprodukcji śluzu, co objawia się trudnością w oddychaniu, kaszlem, świszczącym oddechem, dusznością.
Wyróżnia się kilka rodzajów astmy. Najczęściej występuje astma alergiczna, związana z uczuleniem na alergeny oraz astma niealergiczna, w której objawy wywołują: infekcje, zimne powietrze, stres lub zanieczyszczenia. Wyróżnia się także astmę wysiłkową, objawiającą się dusznością podczas aktywności fizycznej oraz astmę eozynofilową, zwykle o cięższym przebiegu, wymagającą leczenia biologicznego. U części pacjentów choroba przyjmuje postać astmy kaszlowej, w której przewlekły kaszel bywa jedynym objawem.
Charakterystyczną cechą astmy oskrzelowej jest zmienność objawów – mogą one narastać, a następnie ustępować – samoistnie lub w wyniku działania leków. W wyniku tego astma oskrzelowa bywa niekiedy bagatelizowana i nierozpoznawana przez długi czas.
Przeczytaj również:
Astma wczesnodziecięca – objawy, czy jest uleczalna?
Objawy astmy oskrzelowej
Charakterystyczne objawy astmy oskrzelowej to duszność, świszczący oddech, kaszel, uczucie „ciasności” lub ucisku w klatce piersiowej. Często nasilają się w nocy lub nad ranem.
Astma może dawać także mniej typowe objawy. Niektórzy odczuwają duszność jedynie podczas oddychania zimnym powietrzem lub wysiłku fizycznego. Czasami jednym objawem astmy jest przewlekły kaszel – mówi się wtedy o tzw. wariancie kaszlowym astmy. Część osób może nie myśleć o zgłoszeniu się na pogłębioną diagnostykę, bo duszność pojawiającą się przy aktywności fizycznej wiąże po prostu ze złą kondycją.
Inne objawy astmy oskrzelowej, które łatwo przeoczyć lub zbagatelizować, to szybkie męczenie się i zadyszka nieadekwatna do intensywności wysiłku fizycznego, pogorszenie objawów przy śmiechu lub silnych emocjach, czy wybudzanie się w nocy przez napady kaszlu.
Co wywołuje zaostrzenia astmy oskrzelowej?
Napady astmy nie biorą się znikąd – odpowiadają za nie konkretne czynniki. Najczęściej są to alergeny: roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, pyłki roślin, pleśnie. Zaostrzenia mogą być wywoływane również przez: dym tytoniowy, zanieczyszczenia powietrza, wysiłek fizyczny, zimne powietrze, stres, a nawet stosowanie niektórych leków, takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ibuprofen) czy beta-blokery. Istotną rolę w zaostrzeniach astmy odgrywają także infekcje układu oddechowego, szczególnie u dzieci. Nadal jednak jedną z najczęstszych przyczyn zaostrzenia jest nieregularne stosowanie leków lub nieprawidłowa technika inhalacji.
Przeczytaj również:
Astma a zapalenie płuc
Jak wygląda diagnostyka astmy oskrzelowej?
Rozpoznanie astmy opiera się na typowych objawach klinicznych oraz badaniu czynnościowym płuc – spirometrii z próbą rozkurczową. Próba rozkurczowa pozwala ocenić, czy obturacja dróg oddechowych jest odwracalna po podaniu leku rozszerzającego oskrzela.
Pomocne mogą być także pomiary szczytowego przepływu wydechowego (PEF), oznaczenie FeNO – markera zapalenia eozynofilowego – oraz testy alergiczne. Badania te nie stanowią podstawy rozpoznania, wykonuje się je jedynie pomocniczo. Kluczowe jest wykazanie zmiennego ograniczenia przepływu powietrza, typowego dla astmy.
Jak leczyć astmę oskrzelową zgodnie z aktualnymi wytycznymi (GINA 2024)?
Celem leczenia astmy nie jest jedynie przerywanie napadów duszności, ale pełna kontrola choroby. Oznacza to brak objawów w dzień i w nocy, brak zaostrzeń, możliwość normalnej aktywności fizycznej i dobre funkcjonowanie płuc.
Aktualne wytyczne GINA (Światowej Inicjatywy na Rzecz Zwalczania Astmy) podkreślają jasno: nie należy stosować wyłącznie krótko działających leków rozszerzających oskrzela (SABA), takich jak salbutamol i fenoterol. Każdy pacjent z astmą powinien otrzymywać lek przeciwzapalny – najczęściej w postaci sterydu wziewnego.
Przeczytaj również:
Astma kaszlowa (zespół Corrao) – objawy i leczenie wariantu kaszlowego astmy
Sterydy wziewne – podstawa leczenia
Podstawą terapii astmy są glikokortykosteroidy wziewne – leki kontrolujące przebieg choroby. Działają bezpośrednio w drogach oddechowych, zmniejszając toczące się w nich przewlekłe zapalenie, nadreaktywność oskrzeli i ryzyko zaostrzeń. Stosowane regularnie są bezpieczne i skuteczne, a ich działania niepożądane są minimalne przy prawidłowej technice inhalacji.
Warto pamiętać, że sterydy wziewne nie działają doraźnie – to leki zapobiegające objawom, a nie tylko łagodzące je w chwili napadu.
Leki rozszerzające oskrzela
SABA, czyli krótko działające beta-mimetyki, takie jak salbutamol lub fenoterol, przynoszą szybką ulgę w duszności, ale nie leczą przyczyny choroby. Wbrew pozorom – ich częste stosowanie bez leczenia przeciwzapalnego zwiększa ryzyko ciężkich zaostrzeń.
LABA – długo działające leki rozszerzające oskrzela, takie jak formoterol i salmeterol powinny być zawsze stosowane w połączeniu ze sterydem wziewnym, najlepiej w jednym inhalatorze. Coraz częściej wykorzystuje się schemat MART, w którym ten sam inhalator służy do leczenia podtrzymującego i doraźnego.
Terapia biologiczna w ciężkiej astmie oskrzelowej
Astma jest chorobą o złożonym podłożu genetycznym i immunologicznym, co czyni ją naturalnym kandydatem do leczenia metodami terapii genowej. Żadna z opisanych strategii nie jest jeszcze dostępna dla pacjentów – wszystkie znajdują się na etapie badań – jednak wyniki są coraz bardziej obiecujące.
Wirusy jako „listonosze" genów
Naukowcy wykorzystują zmodyfikowane wirusy (m.in. AAV), które nie wywołują choroby, lecz służą jako nośniki materiału genetycznego dostarczanego do komórek dróg oddechowych. Dzięki tej metodzie możliwe jest długotrwałe „wyciszenie" kluczowych białek prozapalnych – IL-4 i IL-13 – odpowiedzialnych za przewlekłe zapalenie w przebiegu astmy. Wadą tej metody jest jednak ryzyko reakcji zapalnej ze strony układu odpornościowego.
Przeczytaj również:
Astma a zapalenie oskrzeli
Wyciszanie genów – siRNA i oligonukleotydy
Inną strategią jest blokowanie genów odpowiedzialnych za nadmierną reakcję immunologiczną. W badaniu klinicznym fazy 2a lek SB010 – podawany wziewnie – skutecznie wyciszał gen GATA3, który nadmiernie aktywuje komórki zapalne w astmie i znamiennie zmniejszał odpowiedź astmatyczną wywołaną przez alergeny. To jeden z nielicznych przykładów terapii genowej w astmie, który został przetestowany już na ludziach.
Nanocząstki – bezpieczniejsza alternatywa
Zamiast wirusów można wykorzystać maleńkie cząstki tłuszczowe lub polimeryczne, które dostarczają materiał genetyczny do płuc. W badaniach na modelach zwierzęcych pojedyncza dawka nanocząstek dostarczających gen tymuliny (peptydu o działaniu przeciwzapalnym) prowadziła do niemal całkowitego cofnięcia zmian charakterystycznych dla przewlekłej astmy alergicznej. Nanocząstki są bezpieczniejsze od wirusów – nie wbudowują się w DNA pacjenta i rzadziej wywołują reakcje odpornościowe.
CRISPR – edycja genów przyszłości
Technologia CRISPR-Cas9, działająca jak „molekularne nożyczki", pozwala precyzyjnie naprawiać lub wyłączać wadliwe geny. W astmie jest ona dopiero na etapie badań podstawowych, jednak pierwsze leki oparte na CRISPR zostały już zatwierdzone w innych chorobach, co otwiera drogę do jej szerszego zastosowania.
Technika inhalacji – najczęstsze błędy i jak je poprawić
Nawet najlepszy lek nie zadziała, jeśli będzie źle stosowany. Najczęstsze błędy to: brak wydechu przed inhalacją, zbyt szybki wdech, niewstrzymanie oddechu po podaniu leku czy nieregularne stosowanie inhalatora. Po sterydach wziewnych konieczne jest też płukanie jamy ustnej, aby zapobiec rozwinięciu się grzybicy.
Regularna edukacja i kontrola techniki inhalacji to jedne z kluczowych elementów skutecznego leczenia astmy.
Jak kontrolować astmę oskrzelową?
Prawidłowa kontrola astmy polega na tym, aby:
regularnie odwiedzać lekarza i przeprowadzać badania kontrolne (jednym z podstawowych jest spirometria),
rozpoznawać czynniki wywołujące napad astmy oskrzelowej i konsekwentnie ich unikać, jeżeli jest to możliwe,
regularnie i zgodnie z zaleceniami lekarza przyjmować leki, nawet jeżeli nie występują dokuczliwe objawy astmy,
poprawnie stosować leki wziewne, aplikowane przy pomocy inhalatora.
Przeczytaj również:
Sterydy a astma
Co robić w przypadku napadu astmy?
Atak astmy może nastąpić stopniowo (np. w czasie przeziębienia) lub szybko (np. w czasie kontaktu z alergenem – pyłki kwiatowe, substancje chemiczne).
Symptomy, które mogą zapowiadać napad astmy oskrzelowej, to:
pogarszający się, świszczący oddech,
kaszel,
ucisk w klatce piersiowej,
spłycony oddech,
potrzeba zastosowania środka łagodzącego objawy w ciągu 3 godzin od ostatniego użycia,
przebudzenie się w nocy z wyraźnymi objawami astmy.
Atak astmy może zagrażać życiu, jeśli nie podejmie się odpowiednich kroków, nawet u tych pacjentów, którzy mają lekką lub dobrze kontrolowaną astmę oskrzelową. Należy zawsze wezwać karetkę w przypadku nagłego pogorszenia się stanu chorego.
Zagrożenie dla zdrowia i życia występuje, gdy:
pojawiają się duże trudności z oddychaniem,
chory ma trudności z mówieniem,
pacjent sinieje,
charakterystyczne objawy astmy są wyraźnie bardziej dokuczliwe (silniejszy kaszel, uciążliwe i głośniejsze świsty oddechowe),
leki rozszerzające oskrzela, które zazwyczaj łagodzą objawy choroby, nie działają lub tylko nieznacznie przynoszą ulgę.
Jak żyć z astmą oskrzelową?
Dobrze kontrolowana astma nie powinna ograniczać życia. Sport jest wręcz zalecany, a ciąża nie jest przeciwwskazaniem do leczenia – wręcz przeciwnie, niekontrolowana astma stanowi większe zagrożenie niż stosowane leki. Każdy pacjent powinien mieć indywidualnie dostosowany plan postępowania w przypadku nagłego skurczu oskrzeli, wiedzieć, kiedy zwiększyć dawkę leków i kiedy zgłosić się po pomoc medyczną.
współpraca: Agnieszka Żak
