Czy dziecko ma zatwardzenie? Co mówi definicja?
Zaparcie stolca to zaburzenie rytmu wypróżnień. Może oznaczać oddawanie stolca rzadziej niż 3 razy w tygodniu. Zaparciem mogą być również stolce o nieprawidłowej konsystencji – twarde, zbite, o dużej objętości lub w postaci małych kuleczek. Wypróżnianiu może towarzyszyć wysiłek i silne parcie.
Warto zwrócić uwagę na słowo „lub”. Dziecko może mieć zaparcie nawet wtedy, gdy wypróżnia się codziennie. Codzienne wypróżnienia nie wykluczają więc zaparcia.
Powyższa definicja nie dotyczy niemowląt. W ich przypadku sposób oceny zaparcia jest inny, o czym piszemy poniżej.
Dlaczego dzieci mają zaparcia – co jest ich przyczyną?
Zaparcia u dzieci mogą mieć różne przyczyny. Najczęściej są związane z czynnikami czynnościowymi i nawykami, ale czasem mogą towarzyszyć innym chorobom lub być skutkiem stosowania niektórych leków
Stres i nawyki są najczęstszymi przyczynami zaparć
Przyczyny czynnościowe, psychogenne, nawykowe – odpowiadają za zdecydowaną większość przypadków (ok. 95%). Rodzice powinni przede wszystkim wziąć pod uwagę – wstrzymywanie (retencję stolca). Najczęściej odbywa się w mechanizmie błędnego koła. Dziecko, które doświadczyło zaparcia stolca, kojarzy proces defekacji z bólem, z związku z czym wstrzymuje wypróżnianie się, co z kolei prowadzi do pogłębiania się problemu.
Wstrzymywanie wypróżnienia prowadzi do rozciągania ścian jelita i hamowania naturalnego odruchu defekacji. Do retencji stolca może dochodzić także w przypadku niechęci do wypróżniania się w innej toalecie niż ta we własnym domu oraz w przypadku nieprawidłowego procesu odpieluchowania z wywieraniem silnej presji na dziecko, które do tego procesu nie jest jeszcze gotowe.
Wstrzymywanie stolca nie zawsze wygląda tak, jakby dziecko świadomie unikało toalety. Dziecko może nagle przerwać zabawę, zaciskać pośladki, krzyżować nogi, przykucać, napinać całe ciało albo szukać oparcia, zamiast usiąść na toalecie. Czasem pojawia się także płacz, zaczerwienienie twarzy lub wyraźne zdenerwowanie. Takie zachowania mogą oznaczać, że dziecko odczuwa potrzebę wypróżnienia, ale próbuje ją powstrzymać.
Istotnym tropem w poszukiwaniu przyczyn jest także wykluczenie sytuacji stresowych. Zaparcia mogą być reakcją organizmu na nowy etap w życiu dziecka, np. rozpoczęcie uczęszczania do żłobka lub przedszkola lub na trudne sytuacje rodzinne, np. rozstanie rodziców, przeprowadzka.
Błędy w diecie mogą wywoływać zatwardzenie
Zaparciom może sprzyjać niedostateczne nawodnienie, szczególnie gdy dziecko pije zbyt mało płynów w ciągu dnia. Znaczenie ma również dieta uboga w błonnik, a bogata w produkty, które mogą sprzyjać zaparciom, takie jak produkty pszenne, czekolada czy banany. Czynnikiem sprzyjającym zaparciom może być także siedzący tryb życia i niewystarczająca aktywność fizyczna.
Przyczyny organiczne zaparć
Zaparcia mogą być również związane z chorobami lub nieprawidłowościami anatomicznymi. Należą do nich m.in. choroba Hirschsprunga, zwężenie odbytu i inne wady anatomiczne jelit, żylaki odbytu, szczelina odbytu oraz niedrożność jelit związana np. ze zrostami pooperacyjnymi. Zaparcia mogą występować także w przebiegu nieswoistych zapaleń jelit, w których mogą pojawiać się naprzemiennie z biegunką.
Które choroby mogą być przyczyną zaparć u dziecka?
Zaparcia mogą towarzyszyć również innym chorobom. Należą do nich m.in. zaburzenia hormonalne, takie jak niedoczynność tarczycy, oraz choroby neurologiczne związane z obniżonym napięciem mięśniowym i nieprawidłową pracą tłoczni brzusznej, np. mózgowe porażenie dziecięce. Przyczyną zaparć mogą być także alergie pokarmowe, w tym alergia na białka mleka krowiego.
Zaparcia mogą być również działaniem niepożądanym niektórych leków i preparatów stosowanych przez dziecko. Dotyczy to m.in. preparatów żelaza oraz niektórych leków przeciwpadaczkowych. Jeśli zaparcia pojawiły się po rozpoczęciu stosowania leku lub preparatu, warto poinformować o tym lekarza
Co powinno niepokoić rodzica?
Jak już wspomniano, w zdecydowanej większości przypadków zaparcia stolca u dzieci nie mają związku z chorobą. Objawami alarmowymi przemawiającymi za poważniejszą niż czynniki organiczne przyczyną zaparć są:
- brak oddania stolca przez noworodka w pierwszych 24–48 godzinach życia, co może świadczyć np. o chorobie Hirschprunga lub atrezji odbytu,
- niedostateczne przyrosty masy ciała lub spadek masy ciała,
- obecność krwi w stolcu,
- towarzysząca gorączka lub osłabienie,
- wzdęty, duży brzuch,
- wymioty,
- bardzo silne bóle brzucha.
Niepokój powinny budzić inne objawy towarzyszące zaparciom: wiotkość, brak osiągania etapów rozwoju w odpowiednim czasie, nieprawidłowości stwierdzane w badaniu przedmiotowym, np. tzw. „stygmat” w okolicy lędźwiowo – krzyżowej: dołeczek w rzucie kręgosłupa, kępka włosów czy zmiany w okolicach odbytu.
U dziecka z przewlekłym zaparciem może dochodzić do brudzenia bielizny niewielkimi ilościami stolca. Nie musi to oznaczać biegunki ani problemu z higieną. Zalegające w odbytnicy masy kałowe mogą utrudniać prawidłowe odczuwanie potrzeby wypróżnienia, a bardziej płynny stolec może przedostawać się obok zalegającego. Jeśli dziecko regularnie brudzi bieliznę, warto powiedzieć o tym pediatrze – jest to ważna informacja przy ocenie zaparcia.
Zaparcia stolca u rocznego dziecka i u niemowląt
Zaparcia mogą wystąpić także u niemowląt. Noworodki i niemowlęta to specyficzna grupa wiekowa, w przypadku której klasyczna definicja zaparć nie znajduje zastosowania. Noworodki i małe niemowlaki karmione piersią mają prawo wypróżniać się zarówno po każdym karmieniu, jak i raz na kilka, a nawet kilkanaście dni – istotne jest, aby stolce nie były zbite i były oddawane bez wysiłku. U dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym stolce mają inną konsystencję niż u dzieci karmionych piersią – są bardziej zbite, ale powinny być oddawane bez wysiłku.
O ból głowy niejednego rodzica przyprawiają tzw. dyschezje niemowlęce – zaburzenie czynnościowe dotykające niemowląt w pierwszych miesiącach życia, związane z niedojrzałością mechanizmu koordynacji pomiędzy mięśniami tłoczni brzusznej a zwieraczami odbytu, ustępujące zwykle do 6, maksymalnie 9 miesiąca życia. Objawem dyschezji są ataki trudnego do utulania płaczu z prężeniem, podkurczaniem nóg i zaczerwienieniem twarzy przed wypróżnieniem, następnie zaś oddaje stolec o prawidłowej konsystencji.
Niepokój rodzica powinno wzbudzić oddawanie przez dziecko twardych, zbitych stolców. W przypadku wystąpienia zaparć u niemowlęcia w diagnostyce różnicowej należy uwzględnić m.in. alergię na białka mleka krowiego. Zaparcia mogą mieć też związek z przyjmowaniem przez dziecko preparatów żelaza. W przypadku noworodków i niemowląt w diagnostyce zaparć duże znaczenie ma informacja na temat oddania pierwszej smółki – oddanie pierwszej smółki z opóźnieniem budzi podejrzenie choroby Hirschsprunga.
Przeczytaj również:
Choroba Hirschsprunga – co to jest, przyczyny, objawy, badania, dieta, leczenie
Jakie domowe sposoby będą skuteczne na zaparcia?
W przypadku zaparcia pojawiającego się epizodycznie rodzice często posiłkują się metodami naturalnymi – poza zwiększeniem ilości wypijanych płynów, korzystny efekt może przynieść podanie surowego siemienia lnianego, jabłka (zwłaszcza ze skórką), śliwek, śliwek suszonych lub kompotu ze śliwek suszonych. Pomocniczo działa masaż brzucha (zwłaszcza ciepły) oraz picie naparu z rumianku mającego działanie łagodzące, rozluźniające mięśnie ścian jelit oraz wspomagające trawienie.
Przewlekłe zaparcia u dzieci wymagają wyjaśnienia i wyeliminowania przyczyny problemu. Ważne jest wykluczenie tzw. czerwonych flag wymienionych powyżej, ocena stanu zdrowia dziecka przez pediatrę, a następnie włączenie prawidłowych nawyków żywieniowych, dotyczących stylu życia i wypróżniania.
Dziecko powinno mieć zapewnioną odpowiednią ilość ruchu. Istotne znaczenie ma nauczenie dziecka nawyku wypróżniania się wtedy, gdy poczuje taką potrzebę i zapewnienie mu warunków do spokojnej defekacji, unikanie pospieszania, rozpraszania. Ważna jest odpowiednia pozycja do defekacji, stąd warto kupić dziecku odpowiedni stołek pod toaletę (podnóżnik).
Jaką dietę stosować u dziecka, które ma zaparcia?
Niezwykle istotne znaczenie w diecie ma prawidłowe nawodnienie. Płynem z wyboru powinna być woda, należy ograniczyć słodkie napoje.
Optymalna dieta to tzw. dieta normoresztkowa (nie bogatoresztkowa). Nadmiar błonnika w diecie, zwłaszcza przy towarzyszącym niedostatecznym nawodnieniu lub przy istniejącym już problemie z zaparciami, paradoksalnie szkodzi – sprawia, że stolce stają się większe i trudniejsze do wydalenia.
Przeczytaj również:
Dieta bogatoresztkowa – co to jest? Zasady, jadłospis, przepisy
Należy ograniczyć podaż produktów zapierających – bananów, zwłaszcza mało dojrzałych (zawarta w nich duża ilość skrobi zwalnia perystaltykę jelit), słodyczy, białego pieczywa, białego ryżu, białego makaronu (zawierają one mało błonnika, co niekorzystnie wpływa na perystaltykę), produktów ciężkostrawnych, wysokoprzetworzonych (które obciążają jelita) oraz zadbać o odpowiednią podaż warzyw i owoców korzystnie wpływających na procesy trawienne.
Jakie są najlepsze produkty dostępne w aptekach na zaparcia u dziecka?
W aptekach znajdziemy szereg produktów bez recepty służących do zwalniacza zaparcia epizodycznego oraz do leczenia przewlekłego.
Do stosowania doraźnego można wykorzystać czopki glicerynowe lub wlewki doodbytnicze typu enema lub wlewki na bazie miodu. Preparaty te przeznaczone są do stosowania okazjonalnego – absolutnym błędem jest ich nadużywanie.
W przypadku przewlekłych zaparć niezbędne jest systematyczne leczenie farmakologiczne włączone po wcześniejszym oczyszczeniu jelit z zalegających mas kałowych. Do leczenia przewlekłego najczęściej wybierane są leki z grupy makrogoli w postaci proszku do rozpuszczania w wodzie lub w innych płynach, rzadziej stosuje się laktulozę dostępną w postaci syropu. Leczenie farmakologiczne ma na celu ustabilizowanie rytmu wypróżnień i konsystencji stolców, usprawnienie procesu defekacji i przerwanie mechanizmu „błędnego koła”. Z leczenia farmakologicznego należy wycofywać się powoli, stopniowo schodząc z dawek leków – nagłe odstawienie zwykle kończy się nawrotem problemu.
W przypadku zaparć poantybiotykowych korzystne może być stosowanie probiotyków (w zaparciach o innej etiologii nie ma wskazań do ich podawania).
Spośród leków przeciwwskazanych w leczeniu zaparć u dzieci wymienia się olejek rycynowy – ma on silne działanie drażniące, może wywołać gwałtowne i bolesne skurcze jelit oraz ostrą biegunkę prowadzącą do odwodnienia.
Jeśli zaparcia powtarzają się, pomocne może być zapisywanie przez kilka dni informacji o wypróżnieniach dziecka. Warto zanotować, kiedy dziecko oddało stolec, jaka była jego konsystencja, czy wypróżnieniu towarzyszył ból oraz czy dziecko próbowało wstrzymywać stolec. Takie informacje mogą ułatwić lekarzowi ocenę problemu i dobranie odpowiedniego postępowania.
Czy w aptekach są dostępne preparaty na zaparcia dla dzieci poniżej 1 roku życia?
Właściwie większość leków stosowanych w codziennej praktyce leczenia zaparć u dzieci ma rejestrację także dla niemowląt. Makrogole są zarejestrowane dla dzieci od ukończenia 6 miesiąca życia, laktulozę można podać już po skończeniu 1–2 miesiąca życia. Już u najmłodszych dzieci można podawać wlewki z miodem czy czopki glicerynowe.
Co zrobić, gdy dziecko wstrzymuje stolec ze strachu przed bólem?
Doświadczenie bólu podczas wypróżniania sprawia, że dziecko może wstrzymywać kolejne defekacje, co prowadzi do mechanizmu błędnego koła. Im częściej defekacji towarzyszy ból, tym trudniej uporać się z problemem. Nie wolno zatem bagatelizować problemu i opóźniać włączania leczenia farmakologicznego. Dziecko powinno mieć także zapewnione komfortowe warunki do wypróżniania się. Jeżeli problem nie ustępuje, maluch powinien mieć zapewnione wsparcie psychologiczne.
Kiedy jechać z dzieckiem do szpitala?
Długotrwałe zaparcie stolca z zaleganiem dużej ilości mas kałowych, z utworzeniem kamieni kałowych, bez poprawy pomimo stosowania powyższych metod, jest wskazaniem do konsultacji z lekarzem, a w niektórych przypadkach nawet do ręcznej ewakuacji stolca. Nieleczone, nasilone zaparcie może mieć bowiem poważne powikłania, m.in. w postaci pęknięcia śluzówki odbytu czy wypadania odbytu.
