Zapalenie ucha u dziecka – jakie daje objawy oprócz bólu?

Objawy mogą zależeć od typu zapalenia

Zapalenie ucha może dotyczyć różnych jego części, dlatego nie zawsze przebiega w taki sam sposób. U dzieci najczęściej występuje ostre zapalenie ucha środkowego, ale może również rozwinąć się zapalenie ucha zewnętrznego lub przewlekłe zmiany w obrębie ucha środkowego. W zależności od rodzaju i lokalizacji stanu zapalnego inne mogą być zarówno objawy, jak i ich nasilenie – od bólu i gorączki po świąd, uczucie zatkania ucha czy pogorszenie słuchu.

Jak wygląda zapalenie ucha środkowego u dziecka?

Zapalenie ucha środkowego najczęściej rozwija się w przebiegu infekcji kataralnej. Objawem, który rodzice najczęściej kojarzą ze stanem zapalnym jest ból. Jest to objaw istotny, chociaż nie zawsze obecny.

U dzieci młodszych rodzice często obserwują chwytanie lub pocieranie za ucho, objaw ten nie musi być jednak obecny. Za bólem może przemawiać także niepokój, rozdrażnienie, zmiana zachowania, spadek apetytu.

Inne symptomy to:

• gorączka lub stany podgorączkowe,
• wymioty – nie bez powodu o zapaleniu ucha środkowego u dzieci mawia się „zespół ucho-brzucho” – ostre zapalenie ucha środkowego u dzieci często manifestuje się wymiotami, szczególnie wtedy, gdy dochodzi do nagromadzenia wysięku uwypuklającego błonę bębenkową,
• ropny wyciek z ucha – objaw obecny rzadko, świadczący o perforacji błony bębenkowej,
  upośledzenie słuchu.

Jak rozpoznać, że jest to zapalenie ucha zewnętrznego?

Typowe dolegliwości to:

• ból ucha – często bardzo silny, nasilający się przy pociąganiu za ucho,
  
• zaczerwienienie przewodu słuchowego zewnętrznego,
  
• uwypuklenie i tkliwy obrzęk w części chrzęstnej przewodu słuchowego zewnętrznego,
  
• świąd i pieczenie,
  
• uczuciem zatkania ucha,
  
• pogorszeniem słuchu,
  
• wyciek z ucha.

Ile trwa zapalenie ucha u dziecka?

Ostre zapalenie ucha utrzymuje się przez kilka- kilkanaście dni. Przy prawidłowo leczonym ostrym zapaleniu ucha środkowego objawy ustępują szybko – w przypadku 2/3 chorych do wycofania się objawów w postaci bólu i gorączki dochodzi w pierwszej dobie leczenia, u 4/5 dzieci dolegliwości mijają do 7 dni.

W obrazie otoskopowym obserwujemy wycofywanie się zaczerwienia, a ropny płyn zamienia się w klarowny wysięk. Wycofanie się objawów klinicznych absolutnie nie jest wskazaniem do przerwania antybiotykoterapii, jeśli została ona zalecona – zbyt krótkie leczenie wiąże się z ryzykiem szybkiego nawrotu zapalenia. Przewlekłe zapalenie ucha utrzymuje się miesiącami, a nawet latami.

Jak się leczy zapalenie ucha u dziecka?

W przypadku wystąpienia objawów mogących świadczyć o zapaleniu ucha środkowego niezbędna jest wizyta u pediatry. Same objawy są zbyt mało czułe, aby postawić rozpoznanie bez badania podmiotowego zawierającego badanie otoskopowe. Nie wystarczy zatem ograniczenie się do teleporady – konieczna jest wizyta stacjonarna.

W leczeniu zapalenia ucha środkowego istotne znaczenie ma czas rozpoznania. Ostre zapalenie ucha środkowego w początkowym stadium najczęściej ma podłoże wirusowe i nie musi wymagać podania antybiotyku – w szybko wychwyconym ostrym zapaleniu ucha środkowego obowiązuje zasada wyczekiwania – przez 24–72 godz. stosujemy leczenie przeciwzapalne ibuprofenem.

Czy potrzebny jest antybiotyk?

Antybiotykoterapię włącza się w razie braku skuteczności powyższego leczenia. Wskazaniami do niezwłocznego włączenia antybiotyku, bez zasady wyczekiwania, są:

• zapalenie ucha środkowego u dzieci poniżej 6 miesiąca życia
• obustronne zapalenie ucha środkowego u dzieci poniżej 2 roku życia,
• ostre zapalenie ucha środkowego z wysoką gorączką (>39 st. C), znacznie nasilonymi dolegliwościami bólowymi i wymiotami, z wyciekiem, u dzieci z wadami twarzoczaszki, zespołem Downa, zaburzeniami odporności i u dziecka z nawrotowymi zapaleniami uszu.

Jaki antybiotyk podaje się dzieciom na zapalenie ucha środkowego?

Antybiotykiem z wyboru w leczeniu ostrego zapalenia ucha środkowego u dzieci jest amoksycylina. Czas leczenia ostrego niepowikłanego zapalenia ucha środkowego u dzieci poniżej 2 roku życia to 10 dni, w przypadku dzieci powyżej 2 roku życia – minimum 5 dni.

Antybiotyk najczęściej podaje się doustnie. U małych niemowląt lub w przypadku braku tolerancji antybiotykoterapii doustnej stosuje się antybiotykoterapię dożylną w szpitalu. Należy pamiętać, że w przypadku ostrego zapalenia ucha środkowego zastosowania nie mają antybiotyki miejscowe w kroplach – nie przenikają one bowiem przez błonę bębenkową. Antybiotyki te znajdują zastosowanie w leczeniu ostrego zapalenia ucha zewnętrznego.

Ostre zapalenie ucha środkowego często wiąże się z silnym bólem ucha i/lub gorączką, w pierwszych dniach leczenia dziecko zwykle wymaga podania leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych (rodzaje i dawkowanie leków opisano poniżej).

W przypadku ostrego zapalenia ucha środkowego z nagromadzeniem dużej ilości ropnego wysięku, ze znacznym uwypukleniem błony bębenkowej, konieczne może być leczenie zabiegowe pod postacią paracentezy (nacięcia błony bębenkowej).
Po wyleczeniu ostrego zapalenia ucha środkowego najważniejsze znaczenie w zapobieganiu kolejnym epizodom ma ochrona przed infekcjami kataralnymi, a w przypadku ich rozwoju sprawne reagowanie i leczenie. Uzasadnienia nie znajduje podawanie preparatów do uszu.

Jak leczyć zapalenie ucha zewnętrznego u dziecka?

Ostre zapalenie ucha zewnętrznego zwykle nie wymaga stosowania antybiotyków ogólnoutrojowo. Stan zapalny lokalizuje się przed błoną bębenkową, dlatego wystarczające jest leczenie miejscowe kroplami z antybiotykiem, czasem także ze sterydem. Objawowo stosuje się leki przeciwbólowe.

Jakie leki przeciwbólowe można podawać i w jakich dawkach?

W leczeniu objawowym ostrego zapalenia ucha środkowego najważniejsze znaczenie mają leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe. Lekiem z wyboru jest ibuprofen podawany w dawce 10 mg/kg masy ciała, maksymalnie co 4–6 godzin – ibuprofen, w przeciwieństwie do paracetamolu, ma również działanie przeciwzapalne.

Lekiem drugiego wyboru jest paracetamol w dawce 10–15 mg/kg. W przypadku wysokiej gorączki lub silnego bólu można zastosować metamizol (zwykle w dawce 10 mg/kg masy ciała). Ulgę w przypadku dolegliwości bólowych ucha mogą przynieść preparaty do stosowania miejscowego zawierające lidokainę i glicerol. Leków tych nie można podawać przy perforacji (przebiciu) błony bębenkowej.

Czy dziecko z zapaleniem ucha może wychodzić na dwór, iść do szkoły, przedszkola?

Ostre zapalenie ucha środkowego samo w sobie nie zaraża, natomiast należy pamiętać o tym, że rozwija się ono zwykle na tle infekcji górnych dróg oddechowych, którą z kolei można się zarazić. Czas izolacji dziecka od innych osób oraz absencji w żłobku, przedszkolu lub szkole zależy zatem od całokształtu objawów – ważny jest moment ustąpienia gorączki oraz objawów kataralnych.

Dziecko leczące ostre zapalenie ucha środkowego po ustąpieniu objawów może wychodzić na dwór. Jeżeli nie doszło do przerwania ciągłości błony bębenkowej, nie ma przeciwwskazań do moczenia uszu.

Z czym różnicować ostre zapalenie ucha środkowego?

Ostre zapalenie ucha środkowego wymaga różnicowania z innymi jednostkami chorobowymi dotyczącymi uszu, przede wszystkim z ostrym zapaleniem ucha zewnętrznego, w którym to stan zapalny dotyczy przewodu słuchowego zewnętrznego. Objawem ostrego zapalenia ucha zewnętrznego jest silny, pulsujący ból narastający przy pociąganiu za ucho, towarzyszy mu uczucie świądu w uchu oraz upośledzenie słuchu. Ostre zapalenie ucha zewnętrznego wymaga innego leczenia niż ostre zapalenie ucha środkowego – w tym przypadku podstawą są antybiotyki miejscowe w kroplach.

Ostre zapalenie ucha środkowego wymaga również różnicowania z przewlekłym wysiękowym zapaleniem ucha środkowego – tego typu zapalenie przebiega bezgorączkowo, często towarzyszy mu pogorszenie słuchu, występuje na tle częstych infekcji kataralnych, przerostu migdałka gardłowego lub alergii. W tym przypadku kluczem do prawidłowego leczenia jest zwalczenie pierwotnej przyczyny zapalenia, stosowanie leków obkurczających i steroidów donosowych oraz, w ostateczności, leczenie zabiegowe w postaci drenażu uszu.

Nawracające zapalenia ucha środkowego

Problemem części małych pacjentów są nawracające zapalenia uszu – mówimy o nich wtedy, gdy dochodzi do minimum 3 epizodów ostrego zapalenia ucha środkowego w ciągu 6 miesięcy lub do minimum 4 epizodów w ciągu roku. U podłoża nawracających zapaleń uszu najczęściej leży upośledzenie drożności trąbki słuchowej, co prowadzi do zaburzeń wentylacji jamy bębenkowej. Czynnikami ryzyka nawracających ostrych zapaleń uszu są:

• przebywanie w dużych skupiskach ludności (np. żłobek, przedszkole) i zbyt szybkie powroty do placówek w trakcie leczenia ostrego zapalenia ucha,
  
• niewłaściwe leczenie epizodów ostrego zapalenia ucha środkowego – zbyt krótki czas leczenia, niewłaściwa dawka antybiotyku,
  
• częste infekcje górnych dróg oddechowych,
  
• alergiczny nieżyt nosa,
  
• przerost migdałka gardłowego,
  
• skrzywienie przegrody nosa,
  
• refluks żołądkowo-przełykowy,
  
• narażenie na dym tytoniowy,
  
• zbyt długie ssanie smoczka.

W celu zapobiegania nawrotom zapalenia uszu konieczne jest wyeliminowanie powyższych czynników ryzyka.  

W przypadku przewlekłego zapalenia ucha środkowego istotne znaczenie ma leczenie przyczynowe (np. adenotomia w przypadku przerostu migdałka gardłowego), stosowane są także leki sterydowe do nosa oraz zabiegi udrażniające trąbkę słuchową (np. przedmuchiwanie trąbek słuchowych) oraz zabiegi laseroterapii. W przypadku braku skuteczności powyższego postępowania zwykle podejmuje się decyzję o leczeniu zabiegowym pod postacią drenażu wentylacyjnego.

Specjalistyczne produkty do higieny uszu dla dzieci po infekcji

U dzieci z tendencją do tworzenia czopów woskowinowych zaleca się systematyczne stosowanie leków do higieny uszu na bazie olejków – dzięki temu zapobiega się gromadzeniu woskowiny i ułatwia się ocenę otoskopową uszu. Należy pamiętać o tym, że nie wolno stosować tego typu leków przy perforacji błony bębenkowej.

Po wyleczeniu ostrego zapalenia ucha środkowego zaleca się szczególną dbałość o toaletę nosa i sprawne leczenie infekcji przeziębieniowych, w przypadku przewlekającego się kataru zaleca się stosowanie leków sterydowych do nosa.

Po wyleczeniu zapalenia ucha zewnętrznego, w przypadku konieczności korzystania z basenu (np. u sportowców) zaleca się stosowanie zatyczek do uszu.