Ból ucha u dziecka – czy zawsze trzeba zastosować antybiotyk?

Czy ból ucha zawsze oznacza zapalenie? Jakie są inne przyczyny?

Najczęstszą przyczyną bólu ucha u dzieci są ostre zapalenia uszu – ostre zapalenie ucha zewnętrznego bądź ostre zapalenie ucha środkowego. W przypadku ostrego zapalenia ucha zewnętrznego (tzw. ucha pływaka) ból najczęściej ma charakter ostry, pulsujący, ból nasila się przy pociąganiu za ucho oraz przy żuciu, może towarzyszyć mu uczucie świądu w przewodzie słuchowym zewnętrznym, widoczne jest zaczerwienienie przewodu słuchowego zewnętrznego, czasem też małżowiny usznej.

W przypadku ostrego zapalenia ucha środkowego ból jest zwykle kłujący lub pulsujący, często ma duże nasilenie, może promieniować do skroni, żuchwy, zębów, ból nasila się w pozycji leżącej, przez co może być szczególnie odczuwalny podczas snu i wybudzać dziecko. Ból ucha nie zawsze jednak oznacza stan zapalny w obrębie ucha.

Wśród innych przyczyn bólu uszu wymieniamy:

• wzrost ciśnienia w jamie bębenkowej, np. podczas lotu samolotem (uczucie bólu ucha może utrzymywać się jeszcze po locie),
  
• urazy oraz perforacje błony bębenkowej (do tzw. barotraumy, czyli urazu błony bębenkowej pod wpływem zwiększonego ciśnienia, może dojść w trakcie lotu samolotem czy nurkowania) lub ucha zewnętrznego,
• ciało obce w uchu,
• zmiany miejscowe obejmujące przewód słuchowy zewnętrzny lub skórę ucha – np. czyraki, zmiany skórne o etiologii alergicznej lub infekcyjnej
• promieniowanie bólu - ból odczuwany przez dziecko w uchu de facto jest bólem promieniującym z gardła, migdałków, zatok, ślinianek, zębów (np. w przypadku próchnicy),
• zaleganie woskowiny,
• bardzo rzadko: nowotwory.

Jakie inne objawy mogą towarzyszyć bólowi ucha?

Bólowi ucha mogą towarzyszyć takie objawy jak:

• gorączka,
  
• wymioty – często przy ostrym zapaleniu ucha środkowego,
  
• rozdrażnienie,
  
• tkliwość ucha – może przemawiać za zapaleniem ucha zewnętrznego,
  
• zaczerwienienie ucha,
  
• brak apetytu – proces żucia i połykania zwykle nasila ból, stąd dziecko z bolącym uchem często odmawia jedzenia i picia,
  
• wyciek z ucha – wyciek bursztynowej treści z ucha, zwykle z uczuciem ulgi w bólu, zwykle przemawia za perforacją błony bębenkowej, wyciek krwisty przemawia za urazem,
  
• uczucie zatkania ucha, osłabienie słuchu,
  
• szumy uszne,
  
• zawroty głowy,
  
• objawy infekcji dróg oddechowych, np. katar, kaszel,
  
• ból gardła – przyczyną bólu ucha może być promieniowanie z gardła, możemy mieć też do czynienia z równoczasowym zapaleniem gardła i zapaleniem ucha,
  odstawanie małżowiny usznej – przemawia za zapaleniem wyrostka sutkowatego.

Same objawy nigdy nie przemawiają jednak w stu procentach za jednym określonym rozpoznaniem, stąd dziecko z bólem ucha musi zostać zbadane przez lekarza.

Ból tylko jednego ucha i obu uszu – czy pomaga w diagnostyce?

Ból dotyczący jednego ucha, częściej ma miejscową przyczynę, np. zapalenie ucha środkowego lub zewnętrznego, ciało obce albo uraz. Ból obu uszu może towarzyszyć infekcji dróg oddechowych lub występować przy zmianach ciśnienia, np. podczas lotu samolotem. Nie jest to jednak reguła – o przyczynie bólu decydują przede wszystkim pozostałe objawy i badanie ucha.

Jak rozpoznać ból ucha u niemowlęcia?

Niemowlę nie zawsze potrafi wskazać, że boli je ucho, dlatego sygnałem mogą być zmiany zachowania. Dziecko może być bardziej płaczliwe i rozdrażnione, mieć problemy ze snem, niechętnie jeść lub pić albo częściej budzić się w nocy. Może również dotykać lub pocierać ucho, jednak samo takie zachowanie nie oznacza jeszcze zapalenia ucha.

Istnieje także kilka innych, bardzo nieswoistych objawów. U malucha może pojawić się niepokój nasilający się podczas karmienia oraz częste odrywanie się od piersi lub butelki, ponieważ połykanie może nasilać ból. Dziecko może również pocierać głowę lub ucho o poduszkę i mieć trudności z uspokojeniem się.

Jeżeli u dziecka pojawia się gorączka, wyciek z ucha, wyraźne pogorszenie samopoczucia, trudności z przyjmowaniem płynów lub podejrzenie urazu, dziecko powinno zostać zbadane przez lekarza. U małego dziecka nie można na podstawie samych objawów ustalić, czy przyczyną dolegliwości jest zapalenie ucha, dlatego w razie podejrzenia potrzebna jest ocena lekarska, w tym otoskopia.

Ból ucha z gorączką i bez – czy to ma znaczenie?

Ból ucha z gorączką może towarzyszyć ostremu zapaleniu ucha środkowego, ale sama gorączka nie pozwala rozpoznać tej choroby. Podobne objawy mogą występować również w przebiegu innych infekcji, np. zapalenia gardła.

Brak gorączki również nie wyklucza zapalenia ucha środkowego. U dziecka może występować ból ucha bez podwyższonej temperatury, dlatego o rozpoznaniu decydują przede wszystkim badanie dziecka i otoskopia, a nie sama obecność lub brak gorączki.

Jak pomóc dziecku przy bólu ucha? Czy są domowe sposoby?

Dziecko z bólem ucha powinno zostać zbadane przez lekarza, nie obędzie się bowiem bez badania otoskopowego. Do czasu konsultacji lekarskiej dolegliwości można łagodzić za pomocą leków przeciwbólowych lub za pomocą preparatów miejscowych opisanych poniżej.

Spośród domowych sposobów, wspomagająco można stosować ciepłe kompresy na małżowinę uszną – nie zastąpi to jednak podania leków przeciwbólowych. Absolutnie przeciwwskazane jest wkładanie do uszu ciał obcych, np. wacików nasączonych olejkami czy czosnku.

Czy można stosować krople do uszu?

Podstawowym sposobem na złagodzenie bólu ucha jest podanie leku przeciwbólowego doustnie lub doodbytniczo –  z wyboru sięgamy po ibuprofen mający działanie i przeciwbólowe, i przeciwzapalne, w drugiej kolejności sięgamy po paracetamol. Dolegliwości można złagodzić także za pomocą preparatów miejscowych. Krople do uszu mogą dodatkowo zmniejszać ból, ale ich wybór zależy od rodzaju preparatu. Dostępne są m.in. krople zawierające lidokainę, która działa miejscowo znieczulająco, oraz preparaty zawierające salicylan choliny, który ma działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Nie leczą one jednak przyczyny bólu, a jedynie łagodzą objawy.

W przypadku ostrego zapalenia ucha środkowego ważne znaczenie ma też toaleta nosa. Pomocne są leki obkurczające z grupy alfa-mimetyków. obrzęk i wydzielina w nosie mogą zablokować trąbkę słuchową, która odpowiada za wentylację ucha środkowego i wyrównywanie ciśnienia. Oczyszczanie nosa pomaga zmniejszyć zaleganie wydzieliny i ułatwia prawidłową wentylację ucha, dzięki czemu może zmniejszyć uczucie zatkania i ból. Leki obkurczające błonę śluzową nosa dodatkowo zmniejszają jej obrzęk, ale stosuje się je tylko krótkotrwale i odpowiednio do wieku dziecka.

Czy na ból ucha u dziecka trzeba podać antybiotyk?

Nie każdy ból ucha u dziecka wymaga antybiotyku. O jego zastosowaniu decyduje lekarz po zbadaniu dziecka i ustaleniu przyczyny dolegliwości. W przypadku ostrego zapalenia ucha środkowego u części dzieci wystarczające może być leczenie objawowe i obserwacja, natomiast antybiotyk może być potrzebny w określonych sytuacjach, m.in. przy cięższym przebiegu choroby lub u dzieci z większym ryzykiem powikłań.

Antybiotyk nie działa na wirusy ani na ból ucha wynikający np. urazu ciśnieniowego podczas lotu. Nie należy podawać go dziecku samodzielnie ani wykorzystywać antybiotyku pozostałego po wcześniejszym leczeniu (szczególnie zawiesiny do samodzielnego przygotowania).

Kiedy iść do lekarza lub na nocną pomoc?

W diagnostyce przyczyn bólu ucha podstawowe znaczenie ma badanie podmiotowe i badanie przedmiotowe, stąd nie obędzie się bez wizyty u lekarza (wyjątkiem jest ból ucha w trakcie lotu samolotem lub po locie, który ustępuje i nie towarzyszą mu inne objawy jak wyciek z ucha). Jeżeli dolegliwości ustają po przyjęciu leku przeciwbólowego, nie obserwuje się wycieku z ucha, złego stanu ogólnego, wizyta u lekarza może odbyć się planowo np. następnego dnia. Pilnego działania, np. wizyty w ramach nocnej pomocy lekarskiej czy SOR, wymaga ból ucha:

• z podejrzeniem urazu lub obecności ciała obcego,
• z wysoką gorączką i pogarszającym się stanem ogólnym dziecka,
• z wyciekiem.

Podczas zbierania wywiadu istotne znaczenie dla rozpoznania ma obecność innych objawów oraz okoliczności, w jakich pojawił się ból ucha – czy ból ucha pojawił się w trakcie infekcji, czy może po locie samolotem lub nurkowaniu, czy dziecko wcześniej kąpało się w basenie lub w innych zbiornikach wodnych. Do postawienia ostatecznego rozpoznania niezbędna jest otoskopia, czyli ocena ucha za pomocą wziernika.

Czy dziecko z bólem ucha może iść do przedszkola lub szkoły?

Sam ból ucha nie oznacza konieczności pozostania w domu. Decydujące znaczenie ma przyczyna dolegliwości oraz ogólny stan dziecka. Jeśli dziecko nie ma gorączki, czuje się dobrze, a ból jest niewielki i można go opanować odpowiednim lekiem przeciwbólowym, może wrócić do przedszkola lub szkoły.
Jeżeli bólowi towarzyszą gorączka, wyraźne osłabienie, nasilone dolegliwości lub inne objawy infekcji, dziecko powinno pozostać w domu do czasu poprawy stanu ogólnego.

Podobnie należy postąpić, jeśli ból jest na tyle silny, że utrudnia normalne funkcjonowanie. W przypadku podejrzenia ostrego zapalenia ucha środkowego o możliwości powrotu do przedszkola lub szkoły decyduje przede wszystkim stan dziecka i nasilenie objawów, a nie samo rozpoznanie

Samolot, basen, sport – co robić w przypadku bólu ucha?

W trakcie aktywnej infekcji uszu czy dróg oddechowych nie zaleca się chodzenia na basen czy korzystania z innych zbiorników wodnych, należy także ograniczyć inną aktywność fizyczną.

W przypadku bólu ucha występującego podczas lotu samolotem ulgę przynoszą:

• żucie lub ssanie,
  
• przełykanie śliny,
  
• ziewanie,
  
• wykonanie tzw. próby Valsalvy (delikatne dmuchnięcie powietrza przy zatkanym nosie i zamkniętych ustach – manewr ten ma na celu wyrównanie ciśnienia w jamach bębenkowych),
  
• stosowanie specjalnych zatyczek do uszu.

Korzystanie z basenu lub naturalnych zbiorników wodnych wiąże się z ryzykiem tzw. „ucha pływaka”, czyli ostrego zapalenia ucha zewnętrznego. W celu zapobiegania rozwoju choroby zaleca się dokładne osuszanie uszu po wyjściu z wody lub stosowanie zatyczek do uszu podczas treningów.