Na co jest adalimumab?
Adalimumab to lek biologiczny dostępny wyłącznie na receptę, stosowany w leczeniu chorób zapalnych o podłożu autoimmunologicznym. Substancją czynną jest adalimumab – rekombinowane w pełni ludzkie przeciwciało monoklonalne klasy IgG1 wytwarzane w komórkach jajnika chomika chińskiego, należące do grupy inhibitorów TNF-α (czynnika martwicy nowotworów alfa).
Lek nie występuje w postaci tabletek – jest dostępny jako roztwór do wstrzykiwań podskórnych w ampułko-strzykawkach lub wstrzykiwaczach (penach). Preparat dostępny jest w różnych dawkach, m.in. 20 mg/0,2 ml, 40 mg/0,4 ml oraz 80 mg/0,8 ml.
Lek jest przeznaczony do samodzielnego podania we wstrzyknięciu podskórnym. Samodzielne podawanie jest możliwe po przeszkoleniu z techniki wstrzyknięć i jeśli lekarz uzna to za właściwe; wymagany jest też nadzór/obserwacja w trakcie leczenia.
Przeczytaj również
Choroby autoimmunologiczne – co to? Rodzaje, przyczyny, rozpoznanie, leczenie
Mechanizm działania leku
Adalimumab to lek biologiczny, który blokuje działanie białka o nazwie TNF (czynnik martwicy nowotworów). TNF odgrywa ważną rolę w powstawaniu i podtrzymywaniu stanu zapalnego w organizmie. Lek swoiście łączy się z rozpuszczalnym i związanym z błoną komórkową TNF i uniemożliwia mu przyłączanie się do receptorów p55 i p75 na powierzchni komórek, dzięki czemu hamuje rozwój reakcji zapalnej. Dodatkowo zmniejsza aktywność cząsteczek adhezyjnych odpowiedzialnych za przemieszczanie się komórek zapalnych do miejsca stanu zapalnego (w tym ELAM-1, VCAM-1 i ICAM-1).
W chorobie Leśniowskiego-Crohna istotnym mechanizmem jest również indukcja apoptozy aktywowanych komórek jednojądrzastych wytwarzających TNF-α. Ponadto adalimumab hamuje niszczenie chrząstki i kości poprzez blokowanie aktywacji osteoklastów i zmniejszenie stężenia metaloproteinaz macierzy (MMP-1 i MMP-3) w surowicy.
Efekty działania:
zmniejszenie stanu zapalnego,
redukcja bólu i obrzęku,
ograniczenie uszkodzenia tkanek (w tym chrząstki i kości),
spowolnienie postępu chorób zapalnych.
Wskazania do stosowania u dorosłych
Adalimumab jest wskazany do stosowania u dorosłych w następujących chorobach:
reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) – umiarkowane do ciężkiego, w monoterapii lub w skojarzeniu z metotreksatem (MTX) lub innymi lekami modyfikującymi przebieg choroby; w UE podstawowo w skojarzeniu z metotreksatem, a monoterapia jest dopuszczana przy nietolerancji MTX lub gdy kontynuacja MTX jest niewłaściwa;
zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK);
osiowa spondyloartropatia bez zmian radiograficznych;
łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS);
łuszczyca plackowata – umiarkowana do ciężkiej, u dorosłych pacjentów kwalifikujących się do leczenia ogólnoustrojowego lub fototerapii;
choroba Leśniowskiego-Crohna – umiarkowana do ciężkiej u dorosłych;
wrzodziejące zapalenie jelita grubego – umiarkowane do ciężkiego u dorosłych;
ropne zapalenie gruczołów potowych – umiarkowane do ciężkiego;
nieinfekcyjne zapalenie błony naczyniowej oka – pośrednie, tylne i zapalenie całej błony naczyniowej u dorosłych.
Przeczytaj również
Protokół autoimmunologiczny – przepisy, efekty, opinie
Wskazania do stosowania u dzieci i młodzieży
Adalimumab jest stosowany u dzieci, młodzieży i dorosłych w wybranych aktywnych postaciach chorób zapalnych, gdy pacjenci nie tolerują takiego leczenia bądź standardowe leczenie (np. niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi) lub lekami modyfikującymi przebieg choroby nie przynosi wystarczających efektów, lub pacjenci nie tolerują takiego leczenia.
Wielostawowe młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów – u dzieci od 2. roku życia, u których leczenie lekami modyfikującymi przebieg choroby okazało się nieskuteczne. Lek może być stosowany razem z metotreksatem lub samodzielnie, jeśli metotreksat jest źle tolerowany lub przeciwwskazany.
Zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych – u pacjentów od 6. roku życia.
Łuszczyca zwyczajna (plackowata) u dzieci i młodzieży – w ciężkiej, przewlekłej postaci choroby u pacjentów od 4. roku życia.
Choroba Leśniowskiego-Crohna – u pacjentów od 6. roku życia z umiarkowaną do ciężkiej, czynną postacią choroby.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego u dzieci i młodzieży – u pacjentów od 5. roku życia z umiarkowaną do ciężkiej, czynną postacią choroby.
Zapalenie błony naczyniowej – w przewlekłym nieinfekcyjnym zapaleniu pośredniego, tylnego odcinka lub całej błony naczyniowej oka u dzieci od 2. roku życia.
Ropne zapalenie gruczołów potowych – u pacjentów od 12. roku życia z umiarkowaną do ciężkiej postacią choroby.
Stosowanie leku u dzieci i młodzieży nie jest wskazane w leczeniu zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa oraz łuszczycowego zapalenia stawów. W tych wskazaniach lek przeznaczony jest wyłącznie dla dorosłych pacjentów.
Przeczytaj również
Autoimmunologiczne zapalenie wątroby – na czym polega, jak się objawia i jak je leczyć?
Po jakim czasie zaczyna działać?
Czas pojawienia się efektu terapeutycznego adalimumabu zależy od rodzaju choroby oraz indywidualnej reakcji pacjenta.
W reumatoidalnym zapaleniu stawów, wielostawowym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniu stawów, łuszczycowym zapaleniu stawów, łuszczycy plackowatej, chorobie Leśniowskiego-Crohna oraz zapaleniu błony naczyniowej oka pierwsze oznaki poprawy najczęściej obserwuje się po 2–4 tygodniach leczenia (w łuszczycy zwykle do 4–12 tygodni), natomiast pełny i stabilny efekt terapeutyczny może wymagać kilku miesięcy regularnej terapii.
Formalna ocena „osiągnięcia odpowiedzi klinicznej” i zasadności kontynuacji jest zależna od wskazania, np. w RZS/ZZSK/ŁZS dane wskazują, że odpowiedź kliniczna jest zwykle osiągana w 12 tygodni, w łuszczycy zaleca się ponowną ocenę po 16. tyg., a w WZJG odpowiedź jest zwykle w 2.–8. tyg.
W przypadku braku odpowiedzi na leczenie należy rozważyć zasadność kontynuowania terapii.
Jak dawkować adalimumab?
Dawkowanie adalimumabu jest indywidualnie dopasowywane do wieku pacjenta, masy ciała oraz rodzaju choroby, zgodnie z zaleceniami lekarza.
Dorośli:
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa i łuszczycowe zapalenie stawów u dorosłych – standardowa dawka wynosi 40 mg co 2 tygodnie, podawana podskórnie. Lek można stosować samodzielnie lub w skojarzeniu z metotreksatem, co zmniejsza ryzyko wytwarzania przeciwciał przeciwko adalimumabowi. W RZS u pacjentów niestosujących jednocześnie metotreksatu dawka może być zwiększona do 40 mg co tydzień lub 80 mg co 2 tygodnie.
Łuszczyca plackowata u dorosłych i zapalenie błony naczyniowej oka u dorosłych – standardowa dawka początkowa to 80 mg podskórnie, po czym po 1 tygodniu podaje się 40 mg co 2 tygodnie.
Dzieci i młodzież:
Wielostawowe młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (od 2 lat) – dawka zależy od masy ciała pacjenta:
od 15 kg do 30 kg: 20 mg co 2 tygodnie,
≥30 kg: 40 mg co 2 tygodnie.
Zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (od 6 lat) – dawkowanie dostosowuje się do masy ciała, najczęściej 20 mg co 2 tygodnie przy masie <30 kg lub 40 mg co 2 tygodnie przy masie ≥30 kg.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (od 6 lat):
Dzieci i młodzież ≥6 lat, masa ciała <40 kg – dawka początkowa: 80 mg, następnie po 2 tygodniach 40 mg. Dawka podtrzymująca: 40 mg co drugi tydzień.
Dzieci i młodzież ≥6 lat, masa ciała ≥40 kg oraz dorośli – dawka początkowa: 160 mg, następnie po 2 tygodniach 80 mg. Dawka podtrzymująca: 80 mg co drugi tydzień.
Dorośli – dawka początkowa: 160 mg, następnie po 2 tygodniach 80 mg. Dawka podtrzymująca: 40 mg co drugi tydzień.
Choroba Leśniowskiego-Crohna u dzieci (od 6 lat), młodzieży i dorosłych – początkowo stosuje się dawkę w zależności od masy ciała:
17–40 kg: 80 mg w dniu 1 i 40 mg w dniu 15, następnie 20 mg co 2 tygodnie.
≥40 kg: 160 mg w dniu 1 i 80 w dniu 15, następnie 40 mg co 2 tygodnie.
dorośli: 160 mg w dniu 1. (podane jednorazowo lub rozłożone na dwa kolejne dni), następnie 80 mg w dniu 15. (po 2 tygodniach). Dawka podtrzymująca: 40 mg co 2 tygodnie, począwszy od dnia 29.
Ropne zapalenie gruczołów potowych u dorosłych – dawka początkowa: 160 mg (jednorazowo lub rozłożona na dwa dni), następnie 80 mg po 2 tygodniach (dzień 15). Dawka podtrzymująca od dnia 29.: 40 mg co tydzień lub 80 mg co 2 tygodnie.
Zapalenie błony naczyniowej oka u dzieci i młodzieży (od 2 lat) – dawkowanie ustala lekarz indywidualnie, zwykle podawane co 2 tygodnie w dawce dostosowanej do masy ciała.
Przeczytaj również
Zaburzenia hormonalne – objawy. Jak wyregulować? Leki
Adalimumab – jakie są skutki uboczne terapii?
Działania niepożądane, które mogą występować, to:
odczyn w miejscu wstrzyknięcia (ból, zaczerwienienie, obrzęk, świąd);
zakażenia dróg oddechowych (w tym zakażenia górnych i dolnych dróg oddechowych, zapalenie płuc, zapalenie zatok, zapalenie gardła, zapalenie części nosowej gardła, zapalenie oskrzeli, przekrwienie błony śluzowej nosa, zakażenia wirusem opryszczki),
leukopenia (w tym neutropenia i agranulocytoza),
niedokrwistość,
zwiększenie stężenia lipidów we krwi,
bóle głowy, zawroty głowy, złe samopoczucie,
bóle brzucha, nudności i wymioty, biegunka,
zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych,
wysypka (w tym złuszczająca się wysypka), świąd,
bóle mięśniowo-szkieletowe,
zmęczenie, gorączka.
Poważne działania niepożądane (wymagające natychmiastowej interwencji):
ciężkie zakażenia (gruźlica, posocznica, zakażenia oportunistyczne, w tym grzybicze),
nowotwory złośliwe, w tym chłoniaki (szczególnie chłoniak wątrobowo-śledzionowy z komórek T u młodych mężczyzn stosujących jednocześnie azatioprynę lub 6-merkaptopurynę),
reakcje anafilaktyczne i obrzęk naczynioruchowy,
choroby demielinizacyjne układu nerwowego (nowe lub zaostrzenie istniejących),
zaostrzenie lub nowe wystąpienie niewydolności serca,
reakcje toczniopodobne,
reaktywacja zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B,
pancytopenia, niedokrwistość aplastyczna.
Ze względu na możliwość pojawienia się zawrotów głowy i zaburzeń widzenia, adalimumab może wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych.
Przeczytaj również
Dyspepsja – co to? Przyczyny, objawy, badania, leczenie
Interakcje z innymi lekami i alkoholem
Metotreksat – adalimumab może być stosowany samodzielnie lub razem z metotreksatem (m.in. w reumatoidalnym zapaleniu stawów, wielostawowym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniu stawów i łuszczycowym zapaleniu stawów). Terapia skojarzona z metotreksatem zmniejsza ryzyko wytwarzania przeciwciał przeciwko adalimumabowi, co przekłada się na większą skuteczność leczenia i wolniejsze usuwanie leku z organizmu.
Anakinra – nie zaleca się jednoczesnego stosowania adalimumabu z anakinrą (antagonistą interleukiny-1), ze względu na zwiększone ryzyko ciężkich działań niepożądanych, w tym ciężkich zakażeń i neutropenii, bez dodatkowej korzyści terapeutycznej.
Abatacept – nie jest zalecane równoczesne stosowanie, ponieważ może nasilać immunosupresję i zwiększać ryzyko ciężkich zakażeń.
Szczepionki żywe – należy unikać stosowania szczepionek żywych w trakcie leczenia adalimumabem ze względu na ryzyko uogólnionego zakażenia.
Substraty CYP450 o wąskim indeksie terapeutycznym (np. warfaryna, cyklosporyna, teofilina) – rozpoczęcie lub zakończenie leczenia adalimumabem może wpływać na aktywność enzymów cytochromu P450 (normalizacja poziomu cytokin zapalnych może przywrócić pełną aktywność tych enzymów). Zaleca się monitorowanie efektu terapeutycznego lub stężenia tych leków i ewentualne dostosowanie dawki.
Inne leki biologiczne/blokery TNF – jednoczesne stosowanie adalimumabu z innymi biologicznymi DMARDs lub innymi blokerami TNF nie jest zalecane ze względu na zwiększone ryzyko zakażeń.
Przeciwwskazania do stosowania leku
Nadwrażliwość (uczulenie) na adalimumab lub którykolwiek składnik preparatu.
Czynna gruźlica, inne ciężkie zakażenia, w tym posocznica (sepsa) oraz zakażenia oportunistyczne.
Umiarkowana lub ciężka niewydolność serca (klasa III–IV według NYHA).
Dodatkowe ostrzeżenia i środki ostrożności:
Przed rozpoczęciem leczenia konieczne jest wykonanie testu na gruźlicę utajoną. W razie stwierdzenia gruźlicy utajonej należy wdrożyć odpowiednie leczenie przed rozpoczęciem terapii adalimumabem.
W przypadku nosicielstwa wirusa zapalenia wątroby typu B konieczne jest monitorowanie ze względu na ryzyko reaktywacji zakażenia.
Należy zachować ostrożność u pacjentów z chorobami demielinizacyjnymi układu nerwowego (np. stwardnieniem rozsianym).
W trakcie leczenia konieczna jest obserwacja pod kątem objawów zakażeń, nowotworów i zaburzeń hematologicznych.
Adalimumab a alkohol
W trakcie leczenia adalimumabem nie ma bezwzględnego zakazu spożywania alkoholu, ale zaleca się ograniczenie lub unikanie ze względu na dodatkowe obciążenie wątroby i zwiększone ryzyko infekcji.
Czy lek można przyjmować w ciąży?
Stosowanie w ciąży jest dopuszczalne wyłącznie w razie bezwzględnej konieczności (preferowane jest kontynuowanie leczenia tylko wtedy, gdy korzyści dla matki wyraźnie przewyższają ryzyko). Adalimumab przechodzi przez łożysko (szczególnie w III trymestrze), co może zwiększać ryzyko zakażeń u noworodka. Noworodki narażone na lek in utero (w macicy) nie powinny otrzymywać żywych szczepionek przez co najmniej 5 miesięcy od ostatniej dawki adalimumabu u matki w ciąży.
Lek może być stosowany podczas karmienia piersią. Stężenie adalimumabu w mleku kobiecym jest bardzo niskie, a lek jest słabo wchłaniany z przewodu pokarmowego niemowlęcia, dlatego nie oczekuje się istotnej ekspozycji dziecka karmionego piersią.
Ekspozycja płodu na lek w czasie ciąży może zwiększać ryzyko zakażeń u dziecka. Dotychczasowe dane są jednak uspokajające – badania nie wykazały zwiększonej częstości zakażeń u dzieci do 12. miesiąca życia, których matki stosowały adalimumab w ciąży.
Uwaga
Informacje mają charakter edukacyjny i odnoszą się do danych rejestracyjnych oraz publikacji naukowych; nie zastępują indywidualnej decyzji lekarza prowadzącego. Dawkowania, odstępy między dawkami, modyfikacje leczenia i kwalifikacja do szczepień (zwłaszcza u niemowląt po ekspozycji w ciąży) powinny być ustalane przez lekarza na podstawie aktualnej ChPL dla konkretnego preparatu i sytuacji klinicznej (choroba podstawowa, współleczenie, wyniki badań przesiewowych w kierunku TB/HBV).
