Próchnilec maczugowaty – przedstawiciel rodziny próchnilcowatych
Próchnilec maczugowaty (Xylaria polymorpha (Pers.) Grev.) to charakterystycznie wyglądający gatunek grzybów z rodziny próchnilcowatych. Skrót „Pers.” odnosi się do nazwiska Christiaana Hendrika Persoona, czyli żyjącego na przełomie XVIII i XIX wieku południowoafrykańskiego mykologa, uznawanego za pioniera taksonomii (podział systematyczny określonej grupy organizmów) grzybów. To właśnie on jako pierwszy sklasyfikował i nazwał próchnilca maczugowatego jako Sphaeria polymorpha. Natomiast skrót „Grev.” to odniesienie do urodzonego w Nowej Zelandii mykologa i botanika Roberta KayeGrevilla, który określił próchnilca maczugowatego obowiązującą do dziś nazwą Xylaria polymorpha.
Dodatkowo w literaturze próchnilec maczugowaty występuje pod licznymi „historycznymi” i niekiedy mogącymi wprowadzić w błąd nazwami, takimi jak:
Cordyceps polymorpha
Hypoxylon polymorphum
Sphaeria digitata Sowerby
Xylaria polymorpha var. fastigiata Speg.
Xylaria rugosa Sacc.
Jest grzybem powszechnym, spotkać go można na niemal wszystkich kontynentach poza Afryką oraz Antarktydą. Również w Polsce jest gatunkiem pospolitym i nietrudno natrafić na niego podczas leśnych wędrówek. Spotkać też można innych przedstawicieli rodziny próchnicowatych, jak:
zgliszczak pospolity –na którego natknąć się można nie tylko w lasach, ale i miejskich parkach;
nemania wężowata – występująca na próchniejącym drewnie takich drzew liściastych, jak brzoza, buk, dąb czy wierzba;
próchnilec owocowy – spotykany w Polsce tylko na próchniejących orzeszkach bukowych;
próchnilec długotrzonkowy – gatunek podobny do próchnilca maczugowatego, choć wyróżniają go m. in. smuklejsze podkładki, zdecydowanie mniejsze zarodniki oraz występowanie głównie na próchniejącym drewnie klonowym.
Przeczytaj również:
Wrośniak różnobarwny – właściwości, działanie, jak stosować, wskazania i przeciwwskazania, gdzie kupić, cena
Próchnilec maczugowaty, czyli palce nieboszczyka
Próchnilec maczugowaty (Xylaria polymorpha) w Polsce określany jako „palce umarlaka” podobne skojarzenia budzi również w innych krajach. W literaturze anglojęzycznej spotkać go można pod nazwą „dead man’s fingers”, co również można tłumaczyć jako właśnie jako „palce umarlaka” lub – w złagodzonej formie – „palce nieboszczyka”.
Choć „palce umarlaka” nie kojarzą się najlepiej, to trzeba obiektywnie przyznać, że jest to nazwa doskonale oddająca wygląd tego niezwykłego grzyba, podobnie jak nazwa łacińska nazwa gatunkowa polymorpha (od gr. wielopostaciowość), co również bezpośrednio odnosi się do niezwykle zmiennej formy jego owocników.
Owocnik próchnilca maczugowatego stanowi tzw. podkładka (lub stroma), czyli maczugowate, ciemne lub czarne, lekko zgięte „wypustki” o chropowatej powierzchni, które przy wysokości od 3 do 11 centymetrów i średnicy do 4 centymetrów rzeczywiście do złudzenia przypominające „palce umarlaka”. Często występują w grupach ułożonych w linie, co tylko potęguje wrażenie palców wystających bezpośrednio z ziemi.
W rzeczywistości próchnilce maczugowate nie rosną w ziemi (choć często sprawiają wrażenie, ze wyrastają tak samo jak borowiki i pieczarki), lecz na drewnie zagrzebanym w ziemi (lub opadłych gałązkach leżących pod ziemią), jednak obserwujący ma wrażenie „zakopanej dłoni, z której wystają jedynie palce”. To waśnie ze względu na podłoże, z którego wyrasta – czyli spróchniałe drewno – czasem spotkać można go pod mniej popularną nazwą – drewniak maczugowaty.
Młode owocniki próchnilca maczugowatego są jasne, czasem szarawe lub niebieskawe, jednak z wyraźnie jaśniejszymi (lekko białawymi) czubkami, co dodatkowo przypomina paznokcie na palcach. W tym okresie powierzchnia owocników pokryta jest charakterystycznym jasnym nalotem konidiów, czyli zarodników bezpłciowych.
Próchnilce maczugowate dojrzewają jesienią, a ich powierzchnia mocno ciemnieje, przybierając niekiedy barwę smolisto-czarną. Dodatkowo zewnętrzna powłoka staje się dosyć twarda i pomarszczona, dlatego dojrzałe okazy do złudzenia przypominają kawałki spalonego drewna lub (bardziej zgodnie z nazwą zwyczajową) – zmumifikowane palce.
Jednocześnie jednak miąższ owocnika – niejako na przekór wyglądowi zewnętrznemu – jest biały, twardy i niemal całkowicie zdrewniały, a pod czarną powierzchnią rozmieszczone są struktury, w których powstają askospory, czyli zarodniki płciowe, uwalniane przez grzyba stopniowo w zależności od warunków pogodowych.
Przeczytaj również:
Huba czarna – właściwości, zastosowanie, gdzie kupić
Próchnilec maczugowaty – grzyb nie z innej planety
Należy pamiętać, że próchnilce maczugowate rosną wyłącznie na drewnie drzew lub krzewów liściastych. Spotkać je można zarówno na większych fragmentach butwiejących pni, jak i opadłych gałęziach.
Próchnilec maczugowaty jest saprotrofem, czyli cudzożywnym organizmem pobierającym niezbędne mu związki odżywcze z martwych szczątków organicznych, które w wyniku przemian enzymatycznych rozkłada do związków prostych.
To właśnie z faktu, że próchnilec maczugowaty, podobnie jak inne gatunki należące do tego rodzaju, powoduje próchnienie drewna, odnosi się polska nazwa rodzajowa, której kolejne człony odnoszą się natomiast do wyglądu lub miejsca pasożytowania, np. maczugowaty owocowy, długotrzonkowy.
Choć często nie najlepiej się kojarzą, to saprotrofy odgrywają ważną rolę w obiegu materii w lasach, a sam próchnicowiec maczugowaty specjalizuje się w rozkładzie martwego drewna drzew liściastych, a najczęściej spotkać go można na takich gatunkach jak buk, dąb, grab wiąz wiąz. Tylko w wyjątkowych sytuacjach można go natomiast spotkać na gatunkach iglastych. Choć bardzo często wydaje się, że owocniki próchnilców maczugowatych wyrastają bezpośrednio z ziemi, to w rzeczywistości zawsze będą umocowane do znajdujących się pod powierzchnią pniaków, korzeni albo gałęzi.
Próchnilec maczugowaty – czy można go jeść?
Kwestia, czy próchnilca maczugowatego można wykorzystać kulinarnie, przez lata stanowi temat sporów. Uważany był za grzyb niejadalny, jednak z pewnością w dużej mierze problem stanowiła niechęć do spożywania grzyba o tak specyficznym wyglądem. W większości przypadków traktuje się go jednak po prostu jako gatunek niejadalny, głownie jednak ze względu na bardzo twardą, „korkowatą” konsystencję.
Jednocześnie jednak szefowie kuchni poszukujący nowych smaków podjęli próby wprowadzenia do swojej kuchni próchnilca maczugowatego. Eksperymentatorzy opisują smak młodych i świeżych owocników jako przyjemny oraz grzybowy (o aromacie pomiędzy serem a truflami).
Pojawiły się również doniesienia o występowaniu w gatunkach z rodzaju Xylaria znanych z muchomora zielonawego (muchomor sromotnikowy, Amanita phalloides (Vaill. ex Fr.) Link) amatoksyny i fallotoksyny. I choć niektórzy badacze uważają, że znajdują się w ilościach zbyt niskich, by wywołać zatrucie, to jednak odradza się spożywanie tego grzyba w jakiejkolwiek formie, gdyż istnieje ryzyko kumulowania się toksyn w organizmie w przypadku regularnego spożywania.
