Piestrzenica kasztanowata, czyli kuzynka truflicy
Piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta) jest specyficznie wyglądającym grzybem z rodziny krążkownicowatych, do której zalicza się m.in.:
piestrzenicę wzniesioną (Discina fastigiata), gatunek w Polsce bardzo rzadki – opisano bowiem tylko kilka stanowisk w całym kraju – i z tego powodu objęty ochroną częściową;
krążkownica wrębiasta (Discina ancilis) – powszechnie występujący gatunek grzyba jadalnego, spotykany na próchniejących pniach sosny oraz świerka;
truflicę kasztanowatą (Hydnotrya tulasnei ) – dość powszechny jadalny grzyb podziemny lub częściowo podziemny o dość nieprzyjemnym – szczególnie u dojrzałych egzemplarzy – zapachu.
Piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta) spotykana jest niekiedy w starszej literaturze mykologicznej pod nazwami Helvella esculenta oraz Physomitra esculenta. W zależności od regionu nazywana jest: piestrzenicą jadalną (co jest nazwą mylącą), babim uchem, babieuszem lub babimi uszami, grzybem majowym lub – nieprawidłowo i myląco – smardzem oraz (bardziej właściwie) fałszywym smardzem.
Co charakterystycznie, drugi człon nazwy gatunkowej esculenta znaczy „jadalny” i choć wprowadza w błąd (w rzeczywistości grzyb jest trujący), to ze względu na systematykę nie może zostać zmieniony.
Przeczytaj również:
Próchnilec maczugowaty (palce umarlaka) – czy jest jadalny?
Piestrzenica kasztanowata – grzyb, który ma zwoje mózgowe
Piestrzenica kasztanowata (Gyromitra esculenta) jest grzybem o charakterystycznym wyglądzie. Na pierwszy rzut oka jego kulista i „mózgowato” pofałdowana główka (dorastająca nawet do 12 centymetrów wysokości oraz 15 centymetrów szerokości) rzeczywiście kojarzy się z mózgiem lub... dużym orzechem włoskim.
Główka może mieć barwę żółto-, kasztanowo-, czarno- a nawet czerwonobrązową. Trzon jest krótki i w dolnej części nieco zgrubiały, przy czym pusty w środku u osobników dojrzałych (nabiera wówczas barwy fioletowo-czerwonej), u młodych okazów jest białawy i pełny.
Miąższ piestrzenicy kasztanowatej ma barwę białawo-kremową, jest kruchy i charakteryzuje się łagodnym smakiem oraz delikatnym, przyjemnym zapachem. Jest tym samym kolejnym przykładem zaprzeczającym dosyć popularnemu mitowi, że grzyby trujące łatwo jest rozpoznać po gorzkim i nieprzyjemnym smaku.
Piestrzenica kasztanowata pojawia się wiosną – w zależności od regionu w okresie od marca do maja, a spotkać ją można zarówno w grupach, jak i pojedynczo na piaszczystych terenach lasów sosnowych i świerkowych.
Piestrzenica kasztanowata – groźna pomyłka
Piestrzenica kasztanowata to trujący grzyb, który wyglądem przypomina swoich grzybowych kuzynów:
piestrzenicę olbrzymią (Gyromitra gigas); jak sama nazwa wskazuje – wyróżniają ją większe owocniki, jednak niekoniecznie ułatwia to rozróżnienie obu gatunków. Młode owocniki są przecież mniejsze i mogą być z powodzeniem mylone z dojrzałymi egzemplarzami piestrzenicy kasztanowatej, choć są rzadziej spotykane i wyróżniają się innym kształtem główki oraz jaśniejszą barwą. Piestrzenica olbrzymia (Gyromitra gigas) charakteryzuje się znacznie niższą zawartością toksyn, jednak odradza się jej zbieranie ze względu na możliwość pomyłki ze znacznie bardziej niebezpieczną piestrzenicą kasztanowatą;
piestrzenicę wzniesioną (Discina fastigiata); owocniki są bardziej wysmukłe i osiągają wysokość nawet 20 centymetrów, jednak bardzo trudno jest je spotkać, bowiem gatunek ten opisany został jedynie na kilku stanowiskach w całej Polsce. Objęty jest częściową ochroną, w związku z czym nie może być pozyskiwany.
Piestrzenica kasztanowata jest grzybem trującym, zawierającym gyromitrynę, toksynę mającą zdolność uszkodzenia wątroby oraz nerek, a nawet układu nerwowego. W Polsce nie można prowadzić jej sprzedaży, nie znajduje się bowiem w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. Istnieje jednak ryzyko pomyłki – niedoświadczeni grzybiarze mogą zebrać piestrzenicę kasztanowatą zamiast smardza jadalnego (smardz zwyczajny, Morchella esculenta ). To właśnie ze względu na podobieństwo, jedną z regionalnych nazw piestrzenicy kasztanowatej jest „fałszywy smardz”.
Piestrzenica kasztanowata różni się od smardza jadalnego przede wszystkim kształtem główki. W przypadku piestrzenicy przypomina on zwoje mózgowe (lub orzecha włoskiego) o czerwono- lub czarnobrązowej barwie, natomiast ożebrowana struktura smardza może się kojarzyć z nieregularnym plastrem miodu lub mocno porowatą gąbką w kolorze miodowym, beżowym lub szarobrązowym. Ponadto wnętrze piestrzenicy po przekrojeniu jest porowate, a smardza puste.
Należy jednocześnie pamiętać, że smardz jadalny objęty jest ochroną częściową i może być pozyskiwany zgodnie z prawem jedynie w przydomowych ogrodach oraz na terenie upraw ogrodniczych i w szkółkach leśnych.
Przeczytaj również:
Wrośniak różnobarwny – właściwości, działanie, jak stosować, wskazania i przeciwwskazania, gdzie kupić, cena
Piestrzenica kasztanowata – czynnik toksyczny i ryzyko uszkodzenia wątroby
Piestrzenica kasztanowata przez wiele lat uchodziła za bezpieczny grzyb jadalny i była masowo sprzedawana i spożywana m. in. w Niemczech. Po stwierdzeniu licznych zatruć jej sprzedaż została zabroniona. Również w Polsce nie jest dopuszczona do obrotu handlowego. Natomiast nadal traktowana jest jako grzyb jadalny w Finlandii, choć wydawane są oficjalne ostrzeżenia związane z koniecznością specjalnej obróbki cieplnej.
Jak wspomniano, piestrzenica kasztanowata zawiera groźną dla zdrowia i życia toksynę – giromytrynę, metabolizującą w organizmie człowieka do monometylohydrazyny. Początkowo sądzono, że toksyczną substancją jest kwas helwelowy, który jednak ostatecznie okazał się mieszaniną nietrujących kwasów karboksylowych. Niestety nadal w wielu publikacjach te dwie (całkowicie różne) substancje traktowane są wymiennie.
Ponad wszelką wątpliwość wykazano dużą toksyczność piestrzenic kasztanowatych w stanie surowym oraz w przygotowanych z nich wywarach. Jest to spowodowane faktem, że toksyna uwalnia się z grzybów w procesie obróbki termicznej (znane są przypadki zatruć w trakcie suszenia piestrzenic) i może przedostawać się do organizmu przez drogi oddechowe. Ponieważ pierwsze objawy pojawiają się od kilku do kilkunastu godzin po spożyciu (najczęściej są to zaburzenia żołądkowo-jelitowe) domowe sposoby na pozbycie się toksyn są nieskuteczne.
Pojawiają się natomiast rozbieżności w ocenie potencjalnego pozbawienia piestrzenicy kasztanowatej jej toksyczności poprzez np. gotowanie i wylewanie wywaru (wodę należy bezwzględnie wylać tak, by nie została przez przypadek wykorzystana w celach spożywczych), a spożywanie jedynie wygotowanych grzybów. Zalecenia takie spotkać można m.in. w Finlandii. Niestety pomimo takiej formy przygotowania i tak zdarzają się liczne zatrucia, co świadczy o niskiej skuteczności tej metody.
Objawy zatrucia i postępowanie
Do objawów zatrucia ostrego grzybami z gatunku piestrzenicy kasztanowatej zalicza się:
ból brzucha (również wzdęcia),
nudności i wymioty,
biegunkę,
bóle oraz zawroty głowy,
zaburzenia w zakresie koordynacji ruchowej,
drgawki,
a nawet śpiączkę.
Nie można przy tym zapomnieć o skutkach długofalowych – toksyny mogą spowodować uszkodzenie wątroby, nerek a nawet szpiku kostnego i układu nerwowego.
W przypadku wystąpienia objawów zatrucia, jeśli posiłek składał się ze „smardzów”, należy niezwłocznie udać się do lekarza. Stosowanie domowych sposobów, jak wywoływanie wymiotów czy przyjmowanie węgla aktywnego, jest bowiem skuteczne tylko wtedy, gdy zostanie zastosowane do godziny po spożyciu toksycznych grzybów. Ponieważ jednak objawy pojawiają się z opóźnieniem od 4-6 godzin do nawet 36 godzin po spożyciu, jedynym sposobem na podjęcie prawidłowego leczenia jest kontakt z pogotowiem lub lekarzem.
Udając się do lekarza lub szpitala warto, jeśli to możliwe, zabrać ze sobą resztę grzybowego posiłku, co ułatwi identyfikację toksyny, która spowodowała zatrucie. Ponadto, najlepszym zabezpieczeniem będzie zbieranie grzybów, których rozpoznania jest się całkowicie pewnym. Początkujący grzybiarze, nawet „uzbrojeni” w atlas grzybów, dla bezpieczeństwa swojego i swoich najbliższych powinni zgłosić się do Powiatowej Stacji Epidemiologicznej, gdzie grzyboznawca potwierdzi trafność ich wyborów.
