Pelargonia afrykańska – jak wygląda i skąd pochodzi?
Pelargonia afrykańska (Pelargonium sidoides) naturalnie występuje na terenach Południowej Afryki, gdzie od wieków stosowana jest przez lokalnych mieszkańców (występuje tam pod nazwą umckaloabo – w tłumaczeniu „ostry kaszel”) jako środek wzmacniający układ odpornościowy oraz wspomagający leczenie infekcji układu oddechowego.
Pelargonia afrykańska to niewielka wieloletnia roślina (dorasta do 50 centymetrów) o sercowatych, intensywnie pachnących liściach oraz ciemnoczerwonych kwiatach zebranych w baldachy. Zaliczana jest do grupy pelargonii (Pelargonium), rodzaju kilkuset półkrzewów lub bylin, do których zalicza się m. in.:
pelargonię pachnącą – szerzej znaną jako „anginka”;
pelargonię pasiastą – często nazywaną też pelargonią rabatową, powszechnie uprawianą w donicach lub pojemnikach na balkonach i parapetach okiennych;
pelargonię bluszczolistną – długo oraz obficie kwitnącą popularną roślinę ozdobną o charakterystycznych liściach przypominających bluszcz.
Przeczytaj również:
Wierzbówka kiprzyca – jak wygląda, gdzie rośnie, co leczy, przeciwwskazania
Pelargonia afrykańska – substancje czynne i właściwości lecznicze
Pelargonia afrykańska, choć od wieków była stosowana przez mieszkańców Afryki Południowej, do Europy trafiła dopiero w XIX wieku. Stało się to za sprawą angielskiego mechanika Charlesa Stevensa, chorującego na gruźlicę. Podczas pobytu w Afryce Południowej przeszedł kurację prowadzoną przez lokalnego szamana, opartą na naparze z korzenia pelargonii przylądkowej. Po jej zastosowaniu odczuł wyraźną poprawę stanu zdrowia.
Stevens postanowił sprowadzić preparat do Europy i rozpocząć jego sprzedaż. Początkowo specyfik nie wzbudzał zaufania środowiska medycznego. Mechanik został nawet oskarżony o oszustwo, przegrał proces apelacyjny i musiał zapłacić karę finansową.
Z czasem jednak pojawili się lekarze, którzy potwierdzali skuteczność preparatu – szczególnie w łagodniejszych przypadkach gruźlicy.
Szersze zainteresowanie naukowców wzbudził on dopiero w latach 70. XX wieku, kiedy rozpoczęto badania nad jego składem. Początkowo ustalono jedynie, że preparat zawiera sproszkowany korzeń pelargonii afrykańskiej. Kolejne analizy pozwoliły jednak wyodrębnić kilkadziesiąt substancji czynnych.
Wśród najważniejszych związków obecnych w pelargonii afrykańskiej znajdują się:
kumaryny (m.in. umckalina, skopoletyna i artelina),
glikozydy kumarynowe,
kwasy fenolowe, takie jak kwas galusowy, kawowy i rozmarynowy,
proantocyjanidyny, w tym znana z zielonej herbaty epikatechina,
kwasy tłuszczowe, m.in. oleinowy i linolowy.
To właśnie bogactwo tych substancji odpowiada za właściwości przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i wspierające odporność, z których pelargonia afrykańska jest dziś najbardziej znana.
Jak działa pelargonia afrykańska?
Surowcem farmaceutycznym, wymienionym w Farmakopei Polskiej X, jest korzeń pelargonii afrykańskiej, który – jak wynika z badań klinicznych (szczególnie odnoszących się do ekstraktu z korzenia oznaczonego symbolem EPs 7630) – wykazuje:
działanie przeciwbakteryjne – badania wykazały, że ekstrakty z pelargonii afrykańskiej działają zarówno przeciwko bakteriom Gram-dodatnim (m.in. Staphylococcus aureus), jak i bakteriom Gram-ujemnym (w tym Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae i Pseudomonas aeruginosa);
działanie przeciwgrzybicze – w jednym z badań metanolowe i acetonowe ekstrakty w niewielkim stopniu hamowały wzrost pięciu gatunków grzybów: A. flavus, A. niger, F. oxysporium, M. hiemalis oraz P. notatum;
działanie przeciwwirusowe – m.in. w stosunku do wirusa paragrypy i wirusa Coxsackie – związane m.in. z blokowaniem namnażania się wirusów zarówno w początkowej fazie infekcji, jak i po ich wniknięciu do wnętrza komórki;
działanie immunostymulujące – czyli wspierające pracę układu odpornościowego. Wykazano, że ekstrakty z korzenia zwiększają m.in. produkcję interleukiny-1, interleukiny-12 oraz TNF-α.
Ze względu na historię surowca przeprowadzono również badania mające ocenić wpływ ekstraktów z pelargonii afrykańskiej na prątki gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Niestety, wyniki badań są na tyle niejednoznaczne, że na ich podstawie nie można ocenić rzeczywistego potencjału przeciwprątkowego surowca.
Przeczytaj również:
Tojad – właściwości, zastosowanie, jak wygląda, objawy zatrucia
Na co pomaga pelargonia afrykańska?
Pelargonia afrykańska znajduje zastosowanie w terapii:
infekcji górnych dróg oddechowych (przeziębienia, zapalenia zatok, zapalenia gardła), przy czym mechanizm działania polega m.in. na zapobieganiu przyleganiu drobnoustrojów do błon śluzowych gardła i zatok;
zapalenia oskrzeli (zarówno ostrego, jak i przewlekłego); zaobserwowano między innymi skrócenie okresu męczącego kaszlu w przebiegu przewlekłego zapalenia oskrzeli;
przewlekłego kaszlu; ekstrakt zmniejsza lepkość wydzieliny i zwiększa ruchliwość rzęsek, co ułatwia oczyszczanie dróg oddechowych ze szkodliwych patogenów;
obniżonej odporności; wspiera mechanizmy obronne organizmu poprzez aktywację komórek układu odpornościowego.
Pelargonia afrykańska – gdzie kupić?
Korzeń pelargonii afrykańskiej dostępny jest w aptekach oraz sklepach zielarskich w postaci:
suszonego korzenia – 1 łyżkę stołową rozdrobnionego surowca zalać 1 szklanką wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu przez 15 minut. Przecedzić i pić 2 razy dziennie po pół szklanki ciepłego odwaru przez 2 tygodnie;
tabletek powlekanych i kapsułek – zawierających zarówno mielony korzeń, jak i ekstrakty standaryzowane na ilość polifenoli;
proszków do rozpuszczania w wodzie;
nalewek – należy zwracać uwagę, by nalewki wykonane były na dopuszczonym do spożycia alkoholu etylowym (oznaczenie: etanol, certyfikowany alkohol etylowy);
syropów oraz roztworów doustnych niezawierających cukru ani słodzików, przy czym te przeznaczone dla małych dzieci często zawierają zamiast alkoholu glicerynę roślinną.
W zależności od rodzaju preparatu (zioła sypane, suplement diety, leki OTC), producenci dopuszczają ich stosowanie już od 3. roku życia.
Korzeń pelargonii afrykańskiej – przeciwwskazania
Pelargonia afrykańska uznawana jest za surowiec o wysokim profilu bezpieczeństwa. Ze względu na brak wystarczających badań, nie zaleca się jednak podawania preparatów z korzenia pelargonii afrykańskiej dzieciom poniżej 3. roku życia.
Ostrożność powinny zachować również osoby uczulone na pelargonię afrykańską, inne gatunki pelargonii lub rośliny z rodziny bodziszkowatych. Reakcje alergiczne mają zazwyczaj łagodny przebieg i mogą objawiać się m.in. wysypką, świądem czy podrażnieniem błon śluzowych.
Pelargonia afrykańska zawiera związki kumarynowe, dlatego osoby stosujące leki przeciwzakrzepowe lub zioła o podobnym działaniu powinny zachować szczególną ostrożność. Chociaż dotychczasowe badania nie wykazały istotnych interakcji, dla bezpieczeństwa warto skonsultować stosowanie preparatów z lekarzem lub farmaceutą – zarówno w przypadku leków bez recepty (OTC), jak i suplementów diety.
Związki kumarynowe, obecne w wielu roślinach leczniczych, mogą w dużych ilościach wykazywać działanie hepatotoksyczne. Badania przeprowadzone na zwierzętach oraz testy in vitro na ludzkich komórkach wątrobowych nie potwierdziły jednak szkodliwego wpływu ekstraktów z pelargonii afrykańskiej na wątrobę. Nie stwierdzono również podwyższenia poziomu enzymów wątrobowych ani bilirubiny.
Ze względu na działanie immunostymulujące ekstraktów z korzenia pelargonii afrykańskiej nie powinno się stosować podczas terapii lekami immunosupresyjnymi, czyli obniżającymi odporność. Może to zaburzać przebieg leczenia i zwiększać ryzyko odrzucenia przeszczepu lub nasilenia objawów chorób autoimmunologicznych.
