Wierzbówka kiprzyca – co to za roślina?
Wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium, Epilobium angustifolium) to wieloletnia roślina z rodziny wiesiołkowatych, występujących w tzw. strefie okołobiegunowej całej półkuli północnej, a więc od Azji, przez Europę aż po kontynent amerykański. Do rodziny tej zalicza się m.in. wiesiołka (znanego z bogatego w kwasy gamma-linolenowe oleju tłoczonego na zimno), czartawę oraz... fuksję.
W Polsce wierzbówka kiprzyca występuje powszechnie na siedliskach naturalnych (jest to roślina pospolita zarówno na nizinach, jak i w górach), a spotkać ją można na łąkach, nieużytkach, pastwiskach i skrajach lasu, w lasach (głównie iglastych), na rowach i miedzach oraz na terenach kolejowych, wyrębach i pogorzeliskach, gdzie jest jedną z pierwszych odrastających roślin.
Wierzbówka kiprzyca swoją polską nazwę gatunkową zawdzięcza lancetowatym liściom przypominającym liście wierzby. W Anglii nosi natomiast nazwę fireweed (ognisty chwast, ogniste ziele), odnoszącą się do jej szybkiego odrastania na spalonych terenach.
Wierzbówka kiprzyca, czyli wierzbownica?
Wierzbówka kiprzyca występuje również pod nazwami wierzbówka wąskolistna (Chamaenerion angustifolium) oraz wierzbownica kiprzyca (Epilobium angustifolium), przy czym zarówno nazwy polskie, jak i łacińskie są w tym przypadku synonimami. Nazwa łacińska Chamaenerion odnosi się do podobieństwa wierzbówki kiprzycy do oleandra. Z kolei nazwa Epilobium związana jest z ujęciem systematycznym, ponieważ – w zależności od przyjętego podziału – rodzaj wierzbówka traktowany jest oddzielnie lub włączany jako podgrupa do rodzaju wierzbownica.
Wielu specjalistów wskazuje, że rodzaje wierzbownica i wierzbówka powinny być traktowane jako tzw. grupy siostrzane, czyli grupy organizmów powstałe z jednej linii, zwanej grupą macierzystą, posiadające zarówno cechy wspólne, jak i zupełnie nowe w stosunku do swoich poprzedników.
Jednocześnie należy rozróżnić dwa rodzaje roślin z rodziny wiesiołkowatych oraz ich przedstawicieli:
wierzbówka (Chamaenerion) – w Polsce występują dwa gatunki: wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium, Epilobium angustifolium) oraz wierzbówka nadrzeczna (Chamaenerion palustre);
wierzbownica (Epilobium) – w Polsce występuje kilkanaście gatunków, z których najbardziej znana jest wierzbownica drobnokwiatowa (Epilobium parviflorum Schreb.).
Należy też pamiętać, że o ile w przypadku wierzbówki często używa się (w odniesieniu do podziału taksonomicznego) nazwy „wierzbownica” – np. wierzbówka kiprzyca = wierzbownica kiprzyca – o tyle w przypadku wierzbownicy (np. drobnokwiatowej) nazywanie jej wierzbówką będzie błędne.
Przeczytaj również:
Olej z wiesiołka – działanie, zastosowanie, właściwości, dawkowanie
Wierzbówka kiprzyca w ogrodzie – uprawa, kwitnienie i wymagania
Wierzbówka kiprzyca jest wieloletnią rośliną, całkowicie mrozoodporną i doskonale prezentującą się w przydomowych ogrodach. Rozmnaża się przez kłącza, z których wyrastają liczne łodygi osiągające w sprzyjających warunkach nawet 2 metry wysokości (najczęściej jednak od 1 do 1,5 metra). Uwagę zwracają zwłaszcza jej wysokie, smukłe kwiatostany, kwitnące od czerwca do sierpnia.
Charakterystyczny jest sposób kwitnienia rośliny. Fioletowo-purpurowe kwiaty, zebrane w luźne, szczytowe grona, rozwijają się stopniowo – od dołu ku górze łodygi. Odpowiednio rozmieszczone na rabacie, szczególnie na większej powierzchni, tworzą w okresie kwitnienia dekoracyjne, fioletowe łany.
Wierzbówka kiprzyca preferuje gleby żyzne, wilgotne, przepuszczalne i lekko kwaśne oraz stanowiska półcieniste i słoneczne (w pełnym słońcu kwiaty intensywniej się wybarwiają). Wbrew częstym opiniom roślina nie wymaga nadmiernego podlewania, które może prowadzić do gnicia korzeni.
Do nawożenia (wystarczy wykonywać je wczesną wiosną i jesienią) najlepiej sprawdzają się nawozy organiczne, takie jak kompost lub obornik. Bardzo ważne jest również przycinanie rośliny wczesną wiosną – należy usunąć chore i zdrewniałe pędy, a zdrowe skrócić o około 1/3 długości.
Najłatwiejszym sposobem rozmnażania wierzbówki kiprzycy jest podział rozłogów. Warto jednocześnie mechanicznie ograniczyć (np. za pomocą głębokiej obrzeży lub obejmy) obszar wokół rośliny oraz usuwać przekwitłe kwiatostany, aby zapobiec rozsiewaniu nasion. W przeciwnym razie wierzbówka kiprzyca – jako roślina silnie ekspansywna – może z czasem zdominować ogród. W naturze tworzy bowiem rozległe, niemal jednogatunkowe łany, określane czasem mianem „fioletowych pól”, które ze względu na swoją wielkość zagłuszają inne rośliny.
Przeczytaj również:
Passiflora (męczennica) – co to jest, właściwości, zastosowanie
Wierzbówka kiprzyca – skład, właściwości i zastosowanie
Surowcem zielarskim jest ziele wierzbówki, które można pozyskiwać samodzielnie – zarówno z upraw ogrodowych, jak i ze stanowisk naturalnych. Roślinę należy zbierać w okresie kwitnienia, a następnie suszyć w cieniu, w przewiewnym miejscu, w temperaturze nieprzekraczającej 40°C.
W dawnej medycynie ludowej wykorzystywano również kłącza wierzbówki. Żucie ich w surowej postaci polecano przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, a także przy krwawieniu dziąseł.
Skład chemiczny ziela wierzbówki kiprzycy nie został jeszcze w pełni poznany, wiadomo jednak, że zawiera ono m.in.: garbniki, trójterpeny, flawony (należące do grupy flawonoidów), kwas oleanolowy, kwas ursolowy oraz beta-sitosterol. Ponadto roślina zawiera witaminę C, a także niewielkie ilości pektyn i śluzu.
Wierzbówka kiprzyca wykazuje korzystny wpływ na funkcjonowanie prostaty (gruczołu krokowego) oraz silne działanie moczopędne, dlatego znajduje zastosowanie m.in. przy zastojach moczu.
Obecnie, podobnie jak w medycynie naturalnej, polecana jest jako wsparcie w kuracjach:
wspomagających leczenie chorób prostaty. Według części badaczy w niektórych łagodnych przypadkach może hamować przerost gruczołu krokowego, a w bardziej zaawansowanych łagodzić objawy i poprawiać przepływ moczu;
zmniejszających, a nawet znoszących stany zapalne nerek i pęcherza;
odtruwających i przeciwobrzękowych;
przeciwzapalnych, przeciwutleniających (neutralizujących wolne rodniki) oraz wzmacniających;
łagodzących bóle migrenowe i działających lekko wyciszająco;
wspomagających regenerację tkanki nabłonkowej (przyspieszających gojenie otarć i skaleczeń) oraz błon śluzowych (łagodzących stany zapalne jamy ustnej);
łagodzących zaburzenia miesiączkowania.
Wierzbówka kiprzyca – zastosowanie w kuchni, zielarstwie i pszczelarstwie
Wierzbówka kiprzyca, oprócz opisanych wcześniej właściwości zdrowotnych, znalazła również szerokie zastosowanie w kuchni, pszczelarstwie oraz gospodarstwie domowym. Roślina wykorzystywana jest m.in. jako:
roślina miododajna i pyłkodajna – zaliczana jest do gatunków o wysokiej wydajności miodowej, szacowanej w Polsce na około 200 kg miodu z 1 hektara upraw, a na Ukrainie nawet do 500 kg z 1 hektara (różnice wynikają głównie z żyzności gleb i warunków siedliskowych). Ponadto pszczoły mogą pozyskać z wierzbówki około 80–110 kg pyłku z hektara;
element produkcji świec – dawniej z puchu kielichowego wykonywano knoty do świec;
składnik potraw warzywnych – w Rosji i Anglii ze świeżych, młodych pędów oraz liści przygotowywano potrawki warzywne;
składnik wiosennych sałatek i surówek – na surowo spożywa się świeże liście, młode pędy, a czasem również kłącza (o lekko gorzkawym smaku) oraz słodkie kwiaty. Ludy Kamczatki i Indianie szczególnie chętnie spożywali młode pędy zabarwione na czerwono;
składnik naparów i zamiennik herbaty – przed sprowadzeniem do Europy herbaty chińskiej m.in. Celtowie oraz Słowianie pili napary z wierzbówki. Napój ten do dziś pozostaje popularny w Rosji i Mongolii. Napar przygotowywany ze sfermentowanych liści wierzbówki kiprzycy nosi w Rosji nazwę „Iwan Czaj” (spotykaną czasem również pod angielską nazwą „Russian tea”) i w czasach carskich stanowił ważny produkt eksportowy Rosji;
dodatek kulinarny – surowymi kwiatami (bez konieczności obróbki termicznej) dekoruje się ciasta, torty oraz desery;
składnik mąki – otrzymywanej z dokładnie wysuszonych i zmielonych kłączy. Taka mąka wykorzystywana była do wypieku chleba, któremu nadawała charakterystyczny, lekko orzechowy posmak.
Przeczytaj również:
Spirulina – właściwości. Dla kogo, na co i... czy pobudza?
Wierzbówka kiprzyca – gdzie kupić i jak przygotować napar?
Ziele wierzbówki kiprzycy dostępne jest w postaci suszu ziołowego lub herbacianego (często z certyfikatem ekologicznym). Można je kupić w sklepach zielarskich, sklepach ze zdrową żywnością oraz przez internet – zarówno pod nazwą „wierzbówka kiprzyca”, jak i „Iwan Czaj”.
Na bazie suszonego ziela można przygotować napar. W tym celu należy zalać 1 łyżkę stołową ziela wierzbówki 1 szklanką wrzątku, a następnie odstawić pod przykryciem na około 30 minut. Po przecedzeniu napar zaleca się pić 3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego, ale nie gorącego płynu.
Napar z wierzbówki kiprzycy można stosować również zewnętrznie – do przemywania skóry oraz przygotowywania kompresów.
Herbatę „Iwan Czaj” przygotowuje się w sposób zbliżony do tradycyjnej herbaty. Jedną łyżeczkę suszu należy zalać bardzo gorącą, ale nie wrzącą wodą (o temperaturze około 90°C) i parzyć pod przykryciem przez 10–15 minut.
Dobrej jakości susz można zalewać nawet 2–4 razy. Miłośnicy bardziej wyrazistych smaków mogą wzbogacić napar dodatkiem miodu, syropu malinowego lub syropu z kwiatów czarnego bzu.
Herbata z wierzbówki doskonale komponuje się również z konfiturami. Szczególnie popularna jest tzw. „metoda rosyjska”, polegająca na nakładaniu łyżki konfitury (np. różanej, malinowej lub porzeczkowej) na talerzyk deserowy, a następnie spożywaniu jej małymi porcjami i popijaniu naparem z wierzbówki.
Wierzbówka kiprzyca – przeciwwskazania i środki ostrożności
Wierzbówka kiprzyca uważana jest za surowiec stosunkowo bezpieczny (choć zawsze może wystąpić indywidualna nietolerancja lub reakcja alergiczna), o czym świadczy m.in. jej wielowiekowe stosowanie w niektórych regionach świata jako zamiennika herbaty.
Jednocześnie zaleca się, aby kobiety w ciąży oraz karmiące piersią skonsultowały z lekarzem spożywanie większych ilości naparów z wierzbówki kiprzycy.
Również osoby przyjmujące leki stosowane w leczeniu schorzeń prostaty powinny omówić z lekarzem prowadzącym włączenie naparu z wierzbówki kiprzycy do terapii. Nie należy samodzielnie rezygnować z leczenia zaleconego przez lekarza ani zastępować go wyłącznie metodami medycyny naturalnej.
