Czym są wzdęcia i nadmierne gazy jelitowe?
Obecność gazów w przewodzie pokarmowym jest zjawiskiem fizjologicznym. Powstają one przede wszystkim w wyniku połykania powietrza oraz fermentacji bakteryjnej niestrawionych węglowodanów w jelicie grubym. W efekcie dochodzi do zwiększonej produkcji m.in. dwutlenku węgla, wodoru, metanu czy siarkowodoru. Organizm usuwa je albo przez odbijanie, albo właśnie oddawanie gazów. W ciągu jednej doby przez odbyt wydalane jest średnio 705 ml gazów, natomiast część gazów wchłaniania jest z przewodu pokarmowego do krwi i wydalana przez płuca. Warto wspomnieć, iż gazy jelitowe u zdrowego człowieka wydalane są zazwyczaj 10–20 razy dziennie, przy czym liczbę tę mogą zwiększać niektóre składniki zawarte w pożywieniu.
Czym natomiast są wzdęcia? Wzdęcie oznacza subiektywne uczucie pełności, rozpierania lub „napompowania” brzucha. Warto je rozróżnić od rozdęcia, które oznacza widoczne albo mierzalne zwiększenie obwodu brzucha. Oba te zjawiska mogą występować jednocześnie, ale nie muszą. Co ważne, nie każde wzdęcie oznacza, że w jelitach rzeczywiście znajduje się „za dużo gazów”.
Na odczuwanie gazów wpływa w istotnym stopniu wrażliwość jelit. U części osób nawet prawidłowa ilość gazu może powodować znaczny dyskomfort. Znaczenie mają również zaburzenia motoryki jelit, wrażliwość trzewna, zaparcia oraz nieprawidłowa praca mięśni przepony i ściany brzucha.
Przeczytaj również:
Śmierdzące i cuchnące gazy – domowe sposoby na gazy w jelitach
Przyczyny częstych gazów
Przyjmuje się, że o nadmiernych gazach mówimy wówczas, gdy są one usuwane częściej niż 22 razy w ciągu dnia w ilości przekraczającej 1000 ml. Najczęściej problem związany jest ze sposobem odżywiania.
Zwiększona ilość gazów w jelitach oraz wzdęcia u osób zdrowych wzrastają w momencie spożycia większej ilości trudno wchłanianych węglowodanów. Częste gazy po jedzeniu może więc powodować:
Ciągłe gazy mogą się pojawić również po słodyczach, owocach, sokach, napojach gazowanych. Dość typowe są także gazy po alkoholu, zwłaszcza po piwie. Przyczyną uporczywych gazów mogą być również obfite, bogatobiałkowe i bogatotłuszczowe posiłki. Ciągle wzdęty brzuch to skutek powstania zbyt dużej ilości dwutlenku węgla w reakcji kwasów z wodorowęglanami. Pewne składniki odpowiadają również za nieprzyjemny zapach gazów. Cuchnące gazy są najczęściej efektem spożycia dużej ilości białka, w szczególności jaj. Dzieje się tak na skutek wytwarzania lotnych kwasów organicznych poprzez bakterie jelitowe.
Nadmierne gazy mogą być także wynikiem:
szybkiego jedzenia,
częstego żucia gumy czy rozmów w trakcie spożywania posiłku,
picia przez słomkę,
nietolerancji pokarmowych, np. nietolerancji laktozy,
zaburzeń wchłaniania,
zaparć,
zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego,
zespołu jelita wrażliwego (IBS),
zespołu rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO),
niektórych chorób jelit,
przyjmowania wybranych leków.
Przeczytaj również:
Leki na gazy – jakie są skuteczne?
Objawy towarzyszące uporczywym gazom
Gromadzeniu się gazów w jelitach towarzyszyć mogą:
przelewanie i „bulgotanie” w jelitach,
uczucie rozpierania i pełności brzucha,
dyskomfort w jamie brzusznej.
widoczne powiększenie obwodu brzucha,
częste odbijanie,
bóle i skurcze brzucha,
zaparcia albo biegunka,
uczucie niepełnego wypróżnienia.
Jak radzić sobie z uporczywymi gazami?
Najlepsze efekty daje oczywiście ustalenie i usunięcie przyczyny występowania nadmiernej ilości gazów, a nie tylko maskowanie objawu. Samo „rozbijanie” gazów np. preparatami dostępnymi bez recepty może przynieść chwilową ulgę, ale nie rozwiąże problemu.
W pierwszej kolejności powinniśmy:
zacząć jeść wolniej,
ograniczyć wielkość jednorazowo spożywanych porcji,
dokładnie przeżuwać pokarm,
ograniczyć spożywanie napojów gazowanych,
zrezygnować z żucia gumy,
zadbać o regularną aktywność fizyczną (korzystnie wpływa na spowolnienie perystaltyki jelit).
Warto też przez kilka tygodni prowadzić dzienniczek żywieniowy i zapisywać spożywane produkty, a także notować, po których z nich pojawiają się dolegliwości.
Rola diety w redukcji wzdęć
Nie istnieje uniwersalna dieta eliminująca gazy w jelitach u każdego. To, co powoduje objawy u jednej osoby, może być dobrze tolerowane przez układ pokarmowy innej. Dlatego zamiast eliminować od razu dużą liczbę produktów ze swojego menu, warto zacząć od zastosowania powyższych wskazówek i obserwacji, co w naszym przypadku jest czynnikiem prowadzącym do nadmiernej produkcji gazów jelitowych.
Jeżeli problem utrzymuje się mimo zmian, u części pacjentów pomocna może być dieta low FODMAP. FODMAP to grupa krótkołańcuchowych węglowodanów (należą do nich m.in. fruktany, galaktooligosacharydy, laktoza, nadmiar fruktozy i poliole), które są słabo wchłaniane w jelicie cienkim i ulegają intensywnej fermentacji przez bakterie jelitowe. Najlepiej wprowadzać ją etapowo, z pomocą dietetyka, tak by uniknąć eliminacji dużych grup produktów na raz. Nie ma natomiast powodu, aby każdej osobie z częstymi gazami jelitowymi zalecać dietę bezglutenową czy bezlaktozową – stosuje się je jedynie gdy objawy wskazują na nietolerancję laktozy lub gdy potwierdzono celiakię.
Warto również pamiętać, że nagłe zwiększenie ilości błonnika może nasilić produkcję gazów, zjawisko to ma jednak charakter przejściowy.
Przeczytaj również:
Travisto – ulotka, działanie, skład, dawkowanie, cena, opinie
Znaczenie równowagi mikroflory jelitowej
Mikrobiota jelitowa uczestniczy w fermentacji składników pokarmowych i wytwarzaniu gazów w jelitach. Z tego względu jej skład może wpływać na sposób, w jaki nasz organizm reaguje na określone produkty, nie oznacza to jednak, że każdy pacjent ze wzdęciami powinien przyjmować probiotyk.
U części osób probiotyki mogą zmniejszać dolegliwości, ale ich stosowanie nie jest uniwersalnym rozwiązaniem. Co ważne, skuteczność probiotyków zależy od konkretnego szczepu, dawki i problemu. Warto na to zwracać uwagę, decydując się na zakup konkretnego produktu.
Nie ma również wystarczających dowodów, aby rutynowo stosować prebiotyki lub synbiotyki jako leczenie wzdęć. U części osób niektóre prebiotyki mogą wręcz przejściowo stymulować nadmierną produkcję gazów jelitowych.
Naturalne składniki wspierające trawienie
Do składników stosowanych w przypadku łagodnych dolegliwości trawiennych należą między innymi:
mięta pieprzowa,
koper włoski,
imbir,
kminek,
anyż.
Wykazują one wpływ na motorykę przewodu pokarmowego i działają rozkurczająco na mięśnie jelit, wspierając komfort trawienny. „Naturalny” nie oznacza jednak automatycznie uniwersalny i bezpieczny. Niektóre z nich, jak np. olejek miętowy, mogą natomiast nasilać refluks oraz powodować zgagę, dlatego przy ich stosowaniu wskazana jest ostrożność. Liczy się dawka, forma podania preparatu, choroby współistniejące i przyjmowane leki.
Enzymy trawienne a redukcja gazów
Preparaty zawierające enzymy mogą być pomocne przede wszystkim wtedy, gdy problem wynika trudności z trawieniem konkretnego składnika:
laktaza (enzym rozkładający laktozę) – u pacjentów z nietolerancją laktozy preparat przyjęty wraz z posiłkiem zawierającym laktozę może ograniczyć gazy, wzdęcia i ból brzucha;
alfa-galaktozydaza (rozkłada niektóre węglowodany) – może być pomocna przy diecie obfitującej w rośliny strączkowe.
Nie ma natomiast dowodów, że mieszanki wielu enzymów trawiennych są uniwersalnym rozwiązaniem dla osób z częstymi gazami jelitowymi. Jeśli nie występuje konkretny problem z trawieniem danego składnika, ich stosowanie nie przyniesie żadnej korzyści.
Przeczytaj również:
Herbaty na trawienie i niestrawność – jakie zioła zawierają?
Jak stosować preparaty wspomagające trawienie?
Preparat powinien być dobrany do przyczyny nadmiernych gazów jelitowych, a nie odwrotnie. Nie należy łączyć wielu preparatów „na trawienie” tylko dlatego, że mają podobne wskazania do stosowania. W przypadku utrzymujących się objawów ważniejsze od dokładania kolejnych produktów jest ustalenie przyczyny problemu.
W przypadku występowania wzdęć stosowane są również doraźnie preparaty zawierające symetykon. Działa on miejscowo w przewodzie pokarmowym, zmniejszając napięcie powierzchniowe pęcherzyków gazów w jelitach i ułatwiając ich łączenie oraz usuwanie. Dowody dotyczące jego skuteczności w zależności od wskazań są jednak zróżnicowane.
Zalecane dawkowanie i sposób stosowania
Dawkowanie zależy od konkretnej substancji i produktu. Zawsze należy kierować się ulotką konkretnego preparatu lub zaleceniami otrzymanymi od lekarza albo farmaceuty.
Preparaty enzymatyczne zwykle stosowane są w związku z posiłkiem zawierającym składnik, którego trawienie mają wspomagać.
Preparaty ziołowe zwykle zaleca się stosować dopiero, gdy nadmierna produkcja gazów w jelitach wywoła dyskomfort trawienny. Podobnie sytuacja ma się w przypadku preparatów zawierających symetykon.
Po jakim czasie można spodziewać się efektów?
Czas działania zależy od przyczyny i zastosowanego rozwiązania. Preparaty enzymatyczne mogą działać już podczas konkretnego posiłku, a środki o działaniu objawowym przynosić ulgę krótko po ich podaniu. Natomiast efekty zmiany diety, leczenia zaparć czy przyjmowania probiotyków ocenia się raczej w perspektywie kilku dni lub tygodni.
Jeśli mimo modyfikacji diety i stylu życia objawy utrzymują się przez kilka tygodni, warto skonsultować się z lekarzem.
Przeczytaj również:
Co na wzdęcia? Jak leczyć uporczywe wzdęcia i gazy?
Czy można stosować długotrwale?
Nie ma jednej zasady dotyczącej wszystkich preparatów. Długotrwałe stosowanie powinno zależeć od rodzaju produktu i przyczyny dolegliwości. Jeżeli jednak przez kilka tygodni konieczne jest codzienne stosowanie środków łagodzących dyskomfort trawienny i redukujących gazy w jelitach, warto zastanowić się nad diagnostyką przyczyny dolegliwości.
Dieta low FODMAP w swojej najbardziej restrykcyjnej fazie również nie jest przeznaczona do wielomiesięcznego stosowania. Jej celem jest znalezienie indywidualnie tolerowanych produktów, a następnie możliwie szerokie rozszerzenie jadłospisu.
Skutki uboczne i przeciwwskazania
Większość popularnych preparatów stosowanych doraźnie na nadmierne gazy jelitowe jest dobrze tolerowana, ale żaden z nich nie jest całkowicie pozbawiony skutków ubocznych i przeciwwskazań.
Szczególną ostrożność powinny zachować:
dzieci,
pacjenci z chorobami przewodu pokarmowego,
kobiety w ciąży i karmiące piersią,
pacjenci przyjmujący wiele leków.
W takich przypadkach wybór preparatu warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.
Preparaty ziołowe na gazy jelitowe mogą wywoływać reakcje alergiczne lub inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, jak np. zgagę czy refluks. Enzymów trawiennych nie należy przyjmować „na wszelki wypadek”, podobnie jak probiotyków. Preparaty stosowane na wzdęcia mogą powodować działania niepożądane zależnie od zawartych substancji.
Czy można łączyć z innymi lekami lub suplementami?
Zależy to od konkretnego preparatu. Dotyczy to szczególnie produktów wieloskładnikowych i zawierających skoncentrowane ekstrakty roślinne. Jeśli więc przyjmujesz jakieś leki na stałe, przed rozpoczęciem suplementacji koniecznie skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, by wykluczyć możliwe interakcje.
Kiedy uporczywe gazy wymagają konsultacji lekarskiej?
Sama zwiększona produkcja gazów w jelitach zwykle nie jest objawem poważnej choroby. Nie należy jednak miesiącami tłumaczyć wszystkich dolegliwości ze strony układu pokarmowego „wrażliwymi jelitami”.
Do lekarza warto zgłosić się, jeśli:
nadmierne ilości gazów i wzdęcia są nowe,
częste gazy wyraźnie pogarszają jakość życia,
nadmierne gazy utrzymują się mimo zmian w diecie.
Szczególnie niepokojące są przypadki, gdy nadmiernemu oddawaniu gazów towarzyszą:
niezamierzona utrata masy ciała,
krew w stolcu,
smoliste, czarne stolce,
niedokrwistość,
uporczywe wymioty,
gorączka,
nasilający się lub silny ból brzucha,
wyraźna zmiana rytmu wypróżnień,
problemy z oddawaniem stolca lub gazów,
wybudzanie przez objawy w nocy
postępujące rozdęcie brzucha.
Takie objawy mogą wskazywać na chorobę wymagającą dokładniejszej diagnostyki.
