Repelent – co to jest i jak działa?
Nazwa repelentów pochodzi od łacińskiego czasownika repellere, o znaczeniu „odstraszać”, „odrzucać”. Repelenty, inaczej odstraszacze, to środki odstraszające owady, takie jak m.in.: kleszcze, komary, muchy, meszki, mole oraz inne organizmy żywe. Należą one do biologicznych metod ochrony osobistej.
W większości są klasyfikowane jako preparaty biobójcze, podlegające restrykcyjnym przepisom prawnym przy wprowadzaniu ich do obrotu. Podlegają one pod europejskie prawodawstwo biocydowe oraz polską Ustawę z dnia 9 października 2015 roku o produktach biobójczych wraz z późniejszymi zmianami.
Repelenty stosuje się głównie w celu zapobiegania zakażeniom, przenoszonym np. przez kleszcze czy komary. To sprawia, że pomagają one w zachowaniu zdrowia. Sposób ich działania zależy od substancji czynnych, które zawierają. Najczęściej działają poprzez zakłócanie receptorów węchowych owadów, utrudniając im wykrycie człowieka jako potencjalnego żywiciela. W zależności od zastosowanej substancji czynnej różnią się skutecznością oraz czasem działania. Przykładem znanego powszechnie repelentu jest naftalina, która działa na mole.
Repelent a środek owadobójczy – czym się różnią?
Repelenty nie zabijają owadów, lecz je odstraszają. Ich zadaniem jest zmniejszenie ryzyka ukłucia poprzez utrudnienie owadom odnalezienia człowieka. Insektycydy działają natomiast owadobójczo i są stosowane przede wszystkim do zwalczania owadów w pomieszczeniach lub na określonych powierzchniach. Środków owadobójczych nie należy stosować na skórę, chyba że producent wyraźnie wskazuje takie przeznaczenie.
Przeczytaj również:
Latający kleszcz (strzyżak sarni lub strzyżak jeleni) – czy jest groźny? Jakie są objawy ugryzienia i jak je leczyć?
Jakie są rodzaje repelentów?
Repelenty różnią się między sobą składem preparatu oraz rodzajem aplikatora. Mogą występować w formach:
-
naturalnych, do których należą olejki eteryczne oraz pyretryny pozyskiwane z kwiatów złocienia dalmatyńskiego (Tanacetum cinerariifolium). Do najpopularniejszych eterycznych repelentów należy olejek lawendowy;
-
syntetycznych, do których należą substancje chemiczne, takie jak: DEET, ikarydyna (pikaridyna), IR3535, PMD oraz syntetyczne pyretroidy;
-
urządzeń, które emitują dźwięki lub światło odstraszające owady.
Można także wyróżnić podział repelentów ze względu na przeznaczenie ich stosowania. Taka klasyfikacja zakłada rozróżnienie na repelenty dla ludzi, zwierząt oraz dedykowane do działania na małych przestrzeniach i na zewnątrz pomieszczeń.
Formy środków odstraszających owady i sposób ich stosowania
Repelenty mogą być stosowane na skórę lub ubrania. Występują w różnych postaciach. Na rynku można spotkać, np.:
- plastry,
- płyny,
- aerozole,
- kremy,
- balsamy,
- świece,
- bransoletki,
- chusteczki nasączone repelentem,
- urządzenia wydające sygnały ultradźwiękowe lub świetlne.
Przeczytaj również:
Kleszcze afrykańskie (kleszcze wędrowne, Hyalomma) są już w Polsce. Czym różnią się od rodzimych kleszczy i jakie choroby wywołują?
Najskuteczniejsze substancje w repelentach
Najskuteczniejszą substancją chemiczną, uważaną za złoty standard wśród repelentów, jest DEET, czyli N,N-dwuetylo-meta-toluamid. Odstrasza on zarówno komary, kleszcze, jak i meszki oraz pchły. Wśród repelentów zawierających DEET 100-procentową ochronę przed kleszczami przez trzy godziny wykazują preparaty o stężeniu 30% tej substancji czynne
Olejki eteryczne (np. cytronelowy, lawendowy czy eukaliptusowy) mogą wykazywać działanie odstraszające, jednak zwykle zapewniają ochronę znacznie krótszą niż preparaty zawierające DEET, ikarydynę lub IR3535. Ich skuteczność zależy od stężenia, warunków atmosferycznych i częstotliwości ponownej aplikacji.
Nowoczesne substancje stosowane w repelentach
Obecnie za najskuteczniejsze substancje odstraszające komary, kleszcze i inne owady uznaje się nie tylko DEET. W sprzedaży dostępne są również preparaty zawierające ikarydynę (pikaridynę), IR3535 oraz PMD (para-mentano-3,8-diol).
Ikarydyna (pikaridyna)
Ikarydyna (icaridin lub picaridin) jest syntetyczną substancją odstraszającą owady, której skuteczność w ochronie przed komarami i kleszczami jest porównywalna z preparatami zawierającymi DEET. Jednocześnie jest praktycznie bezwonna, nie pozostawia tłustej warstwy na skórze i nie uszkadza tworzyw sztucznych ani tkanin syntetycznych, dlatego często jest wybierana przez osoby aktywne oraz podróżników.
IR3535
IR3535 (ethyl butylacetylaminopropionate) to kolejna substancja o potwierdzonym działaniu odstraszającym komary, kleszcze i niektóre gatunki much. Preparaty z IR3535 są stosowane od wielu lat i charakteryzują się korzystnym profilem bezpieczeństwa przy używaniu zgodnie z zaleceniami producenta. Występują zarówno w produktach dla dorosłych, jak i w wybranych preparatach przeznaczonych dla dzieci.
PMD
PMD (para-mentano-3,8-diol) jest substancją pozyskiwaną z olejku z eukaliptusa cytrynowego (Corymbia citriodora) lub otrzymywaną syntetycznie. W przeciwieństwie do zwykłych olejków eterycznych wykazuje udokumentowaną skuteczność odstraszania komarów i kleszczy, choć zwykle działa krócej niż preparaty zawierające DEET lub ikarydynę. Nie należy mylić PMD z czystym olejkiem eukaliptusowym, który nie zapewnia porównywalnej ochrony.
Jaki powinien być idealny repelent?
Cechy idealnego repelentu:
- bezbarwny;
- zapewniający długotrwałą ochronę, niezależną od warunków klimatycznych;
- nieniszczący odzieży;
- nietoksyczny;
- o obojętnym dla ludzi zapachu;
- niewywołujący alergii i podrażnień;
- odporny na ścieranie;
- łatwy w aplikacji;
- tani.
Czy repelenty chronią przed boreliozą?
Repelenty nie chronią bezpośrednio przed boreliozą ani kleszczowym zapaleniem mózgu (KZM), lecz zmniejszają ryzyko ukłucia przez kleszcza, a tym samym ograniczają prawdopodobieństwo zakażenia chorobami przenoszonymi przez te pajęczaki. Ich działanie polega na odstraszaniu kleszczy i utrudnianiu im kontaktu ze skórą człowieka.
Należy jednak pamiętać, że żaden repelent nie zapewnia stuprocentowej ochrony. Dlatego podczas pobytu w lesie, na łąkach czy w wysokiej trawie warto stosować również inne metody profilaktyki, takie jak noszenie odzieży z długimi rękawami i nogawkami, zakładanie pełnego obuwia oraz unikanie przedzierania się przez gęste zarośla.
Po powrocie z terenów zielonych należy dokładnie obejrzeć całe ciało, zwracając szczególną uwagę na pachy, pachwiny, zgięcia kolan, okolice uszu, szyję oraz skórę głowy. Szybkie usunięcie kleszcza zmniejsza ryzyko przeniesienia niektórych drobnoustrojów. W przypadku kleszczowego zapalenia mózgu skuteczną metodą profilaktyki pozostają szczepienia ochronne.
Przeczytaj również:
Rumień wędrujący – jak wygląda? Kiedy się pojawia i ile się utrzymuje?
Repelenty dla dzieci i kobiet w ciąży
Dzieci oraz kobiety w ciąży powinny stosować repelenty zgodnie z informacjami zamieszczonymi na etykiecie produktu. Nie wszystkie preparaty są przeznaczone dla najmłodszych, dlatego przed zakupem warto sprawdzić, dla jakiej grupy wiekowej dany środek został zarejestrowany.
Podczas aplikacji repelentu u dzieci należy unikać nanoszenia preparatu na dłonie, okolice oczu, ust oraz uszkodzoną skórę. Najlepiej, aby preparat najpierw nanieść na dłonie osoby dorosłej, a dopiero następnie delikatnie rozprowadzony na odsłoniętych partiach ciała dziecka. Nie należy stosować repelentów pod ubraniem ani częściej, niż zaleca producent.
Kobiety w ciąży również mogą korzystać z repelentów, jeśli istnieje ryzyko ukłucia przez komary lub kleszcze. Wybór preparatu powinien być zgodny z aktualnymi zaleceniami producenta oraz oceną korzyści i ryzyka. W regionach, gdzie występują choroby przenoszone przez komary lub kleszcze, odpowiednia ochrona przed ukłuciami ma istotne znaczenie dla zdrowia matki i rozwijającego się płodu.
Jak wybrać skuteczny repelent?
Wybierając repelent, warto zwrócić uwagę przede wszystkim na substancję czynną oraz przewidywany czas ochrony. Najczęściej stosowane substancje przedstawiono poniżej.
| Substancja czynna | Skuteczność | Czas działania | Dla kogo |
|---|---|---|---|
| DEET | bardzo wysoka | 4–12 h | dorośli, dzieci zgodnie z zaleceniami producenta |
| Ikarydyna (Picaridin/Icaridin) | bardzo wysoka | 4–10 h | dzieci i dorośli |
| IR3535 | dobra | 4–8 h | osoby o wrażliwej skórze |
| PMD (OLE) | umiarkowana–wysoka | 2–6 h | dorośli, nie dla małych dzieci |
| Olejki eteryczne | niska | 20–90 min | tylko jako krótkotrwała ochrona |
Bezpieczeństwo stosowania repelentów
Ze względu na oddziaływanie na organizmy żywe, repelenty są grupą substancji stale monitorowaną przez odpowiednie jednostki. Muszą one spełniać wszelkie zasady bezpieczeństwa obowiązujące dla tej grupy produktów.
Preparaty należy stosować zgodnie z instrukcją producenta oraz zaleceniami dotyczącymi wieku użytkownika. Szczególną ostrożność należy zachować u osób z chorobami alergicznymi oraz u osób o wrażliwej skórze.
Czy repelenty są szkodliwe?
W celu zachowania bezpieczeństwa, przy stosowaniu repelentów należy zachować wszelkie wymagane w instrukcji środki ostrożności. W przypadku stosowania repelentów w nadmiernej ilości, trzeba liczyć się z możliwością wystąpienia skutków ubocznych.
Repelenty mogą być silnymi alergenami dla niektórych osób. Zdarza się, że aplikowane bezpośrednio na skórę, skutkują miejscowym obrzękiem i podrażnieniami. Repelenty oraz opary z nich mogą działać drażniąco na drogi oddechowe, błony śluzowe czy okolice oczu.
Przeczytaj również:
Ukąszenia przez owady u dzieci – rodzaje, jak leczyć?
Jak prawidłowo stosować repelent?
Skuteczność repelentu zależy nie tylko od rodzaju substancji czynnej, ale również od prawidłowego sposobu jego stosowania. Nawet preparaty o wysokiej skuteczności mogą nie zapewnić odpowiedniej ochrony, jeśli zostaną użyte niezgodnie z instrukcją.
Podczas stosowania repelentów warto pamiętać o kilku zasadach:
- nakładać preparat wyłącznie na odsłoniętą, nieuszkodzoną skórę lub na odzież, jeśli dopuszcza to producent;
- unikać kontaktu środka z oczami, ustami i błonami śluzowymi;
- nie stosować repelentu na uszkodzoną, podrażnioną lub poparzoną skórę;
- przestrzegać maksymalnej liczby aplikacji w ciągu doby określonej na etykiecie;
- po powrocie do domu umyć skórę wodą z łagodnym środkiem myjącym, aby usunąć pozostałości preparatu.
Jeśli jednocześnie stosowany jest krem z filtrem przeciwsłonecznym, najpierw należy nałożyć kosmetyk z filtrem UV, odczekać kilka minut do jego wchłonięcia, a następnie zastosować repelent. Pozwala to zachować skuteczność obu preparatów i zapewnia optymalną ochronę podczas przebywania na świeżym powietrzu.
