Czym naprawdę jest krioterapia? Medyczna procedura kontra zabiegi komercyjne
Aby zrozumieć, na czym polega krioterapia, należy wyjść poza potoczne rozumienie słowa „zimno”. W ujęciu medycznym zabiegi krioterapii wykorzystują temperatury poniżej 0°C w celu wywołania określonych reakcji fizjologicznych organizmu.
Domowe metody chłodzenia (przykładanie lodu) schładzają skórę powierzchownie. Natomiast profesjonalne zabiegi krioterapii wykorzystują zastosowanie niskich temperatur (nawet do -160°C w przypadku par azotu) do wywołania szoku termicznego, który stanowi sygnał dla organizmu do uruchomienia kaskady procesów naprawczych.
Warto zaznaczyć, że komercyjne zabiegi w spa często różnią się od procedur medycznych parametrami. Celem rehabilitacji jest bowiem zmniejszenie stanu zapalnego lub bólu w przebiegu konkretnych jednostek chorobowych, takich jak choroby reumatyczne tkanek miękkich czy urazy. Z kolei w sferze wellness nacisk kładziony jest częściej na poprawę nastroju i estetykę.
W jaki sposób zimno działa na organizm?
Jak działa terapia zimnem? Reakcja organizmu na ekstremalnie niskie temperatury przebiega dwufazowo. W pierwszej chwili, w odpowiedzi na zimno, powierzchowne naczynia krwionośne gwałtownie się kurczą. Jest to mechanizm obronny, mający na celu zachowanie ciepła i ochronę narządów wewnętrznych. Zmniejsza się przepływ krwi w skórze i tkance podskórnej.
Po ustąpieniu bodźca (lub w trakcie dłuższego zabiegu) następuje gwałtowne rozszerzenie naczyń – krew zaczyna krążyć nawet 4-krotnie szybciej niż normalnie. Gwałtowne przekrwienie powoduje:
lepsze dotlenienie i odżywienie tkanek,
sprawniejsze usuwanie toksyn i mediatorów stanu zapalnego (takich jak histamina czy prostaglandyny),
wpływ na przewodnictwo nerwowe – obniżenie temperatury tkanek spowalnia przesyłanie sygnałów bólowych do mózgu, co daje natychmiastowy efekt przeciwbólowy.
Co więcej, zimno terapeutyczne wpływa na układ hormonalny, stymulując wyrzut endorfin (hormonów szczęścia) oraz kortyzolu, który działa silnie przeciwzapalnie. Dochodzi również do zmniejszenia napięcia mięśni.
Przeczytaj również:
Morsowanie – zasady. Jak to robić? Co daje morsowanie?
Rodzaje krioterapii: miejscowa, ogólnoustrojowa i kriochirurgia
Choć cel jest ten sam – leczenie zimnem – metody jego osiągnięcia są różne. Wyróżniamy trzy główne nurty.
Krioterapia miejscowa
To celowane uderzenie zimnem w konkretny obszar ciała. Zabieg krioterapii miejscowej najczęściej wykonuje się przy użyciu oparów ciekłego azotu lub sprężonego dwutlenku węgla. Jakie jest zastosowanie krioterapii miejscowej? Zmniejszenie obrzęku, bólu i stanu zapalnego w konkretnym punkcie (np. skręcona kostka).
Krioterapia ogólnoustrojowa (krioterapia ogólna)
Dotyczy całego ciała. Pacjent na kilka minut wchodzi do specjalnej komory kriogenicznej, gdzie panuje temperatura od -110°C do -160°C. Celem jest wywołanie ogólnoustrojowej reakcji hormonalnej i odpornościowej: zimno jest bodźcem dla całego organizmu, stymulującym procesy regeneracyjne na wielu poziomach.
Kriochirurgia
To inwazyjna metoda leczenia, polegająca na niszczeniu chorej tkanki poprzez jej zamrażanie. Kriochirurgię stosuje się do usuwania zmian skórnych, takich jak brodawki skórne (kurzajki), zmiany przednowotworowe czy naczyniaki. Działanie niskich temperatur ma prowadzić do martwicy i oddzielenia niepożądanej tkanki, a nie jej regeneracji.
Zarówno krioterapia miejscowa i ogólna mają swoje miejsce w medycynie, jednak nie są one zamienne. Wybór metody zależy od diagnozy i celu terapeutycznego.
Inne formy krioterapii
Do innych form krioterapii zalicza się:
zimne okłady,
woreczki z lodem (kruszonym bądź fabrycznie gotowe do użycia zimne okłady użytku jednorazowego lub wielokrotnego),
miejscowe zanurzenie w zimnej wodzie,
ręcznik z lodem,
masaż kostkami lodu,
plastikowe woreczki z żelem chłodzącym,
aerozole oziębiające,
kąpiele w śniegu.
Przeczytaj również:
Helioterapia – co to jest? Wskazania, przeciwwskazania, efekty leczenia słońcem
Kiedy krioterapia ma sens? Wskazania poparte praktyką i badaniami
Szerokie zastosowanie krioterapii obejmuje przede wszystkim reumatologię, ortopedię, neurologię oraz medycynę sportową, w szczególności:
Choroby reumatyczne: to złoty standard w leczeniu schorzeń takich jak reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) czy zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK). Zimno hamuje procesy zapalne i pozwala pacjentom na bezbolesne wykonywanie ćwiczeń rehabilitacyjnych.
Stany pourazowe: skręcenia, zwichnięcia, stłuczenia tkanek miękkich. Szybkie zastosowanie zimna zmniejsza obrzęk i ogranicza powstawanie krwiaków.
Zespoły bólowe kręgosłupa, np. rwa kulszowa, dyskopatie, w przebiegu których wykorzystuje się działanie przeciwbólowe i rozluźniające zimna.
Neurologia: w przypadku stwardnienia rozsianego (SM) czy niedowładów spastycznych, krioterapia pomaga obniżyć patologiczne napięcie mięśniowe, ułatwiając poruszanie się.
Z zabiegów krioterapii korzystają również sportowcy: zimno powoduje przyspieszenie regeneracji tkanek po wysiłku, skraca również czas powrotu do formy po kontuzjach sportowych.
Jak wygląda profesjonalny zabieg krioterapii?
Zabieg polegający na ekspozycji na zimno jest bezpieczny, o ile odbywa się pod nadzorem i przy użyciu odpowiedniej aparatury.
W przypadku krioterapii ogólnoustrojowej pierwszym etapem jest konsultacja medyczna wykluczająca przeciwwskazania. Do komory wchodzi się w lekkim stroju (szorty plus koszulka dla kobiet) oraz obowiązkowych ochraniaczach (rękawiczki, skarpety, opaska lub czapka, często także maska ochronna). Skóra musi być idealnie sucha, by uniknąć odmrożeń.
Następnie odbywa się właściwy zabieg. Po krótkiej adaptacji w przedsionku (-60°C), pacjent spędza od 1 do 3 minut w komorze głównej (do -160°C), spacerując i spokojnie oddychając pod stałym nadzorem wykwalifikowanego personelu.
Bezpośrednio po wyjściu konieczne są intensywne ćwiczenia (np. rowerek, bieżnia), aby przywrócić krążenie i maksymalizować efekt regeneracyjny.
W przypadku krioterapii miejscowej procedura ogranicza się do punktowego omiatania wybranego obszaru ciała zimną parą przez 1–3 minuty za pomocą specjalnego urządzenia.
Przeczytaj również:
Ozonoterapia, czyli leczenie ozonem – czym jest? Na co pomaga?
Realne efekty krioterapii – czego można oczekiwać
Krioterapia to skuteczna metoda wspomagająca. Do potwierdzonych działań krioterapii zalicza się:
łagodzenie dolegliwości bólowych – zimno działa jak naturalny anestetyk;
redukcję obrzęków, szczególnie w ostrych fazach urazów;
poprawę ruchomości – dzięki redukcji napięcia mięśni i bólu, pacjenci po krioterapii są w stanie wykonać zakres ruchu, który przed zabiegiem był niemożliwy.
Terapia zimnem poprawia nastrój, łagodzi objawy depresyjne i lękowe, przynosi także redukcję stresu.
Wokół krioterapii narosło jednak wiele mitów i obietnic bez pokrycia. Zabiegi z wykorzystaniem zimna nie „wytapiają tłuszczu”. Choć krioterapia zwiększa odporność, nie oznacza to, że po serii zabiegów nigdy nie zachorujemy na grypę – po prostu organizm będzie lepiej radził sobie z infekcjami.
Skutki uboczne i przeciwwskazania
Mimo że zimno ma pozytywny wpływ na zdrowie, nie każdy może korzystać z zabiegów krioterapii. Istnieją stany, w których ekstremalnie niskie temperatury mogą być niebezpieczne. Do bezwzględnych przeciwwskazań zalicza się:
choroby serca (niestabilna choroba wieńcowa, przebyte zawały, nieuregulowane nadciśnienie tętnicze, a w szczególności zaburzenia rytmu serca i niewydolność krążenia);
nieuregulowaną niedoczynność tarczycy (organizm ma zaburzoną termoregulację i źle znosi zimno);
zespół Raynauda, krioglobulinemię i zaburzenia krążenia, przebiegające z nadwrażliwością na zimno,
silne osłabienie, anemię, wyniszczenie organizmu,
choroby w fazie ostrej (niektóre choroby układu oddechowego, gorączka, aktywne infekcje),
nowotwory.
W niektórych przypadkach, nawet przy prawidłowym wykonaniu zabiegu, mogą wystąpić skutki uboczne. Do najczęstszych zalicza się zaczerwienienie skóry, pokrzywkę z zimna oraz przejściowe drętwienie. W skrajnych sytuacjach, wynikających zwykle z błędnego przeprowadzenia procedury, mogą pojawić się odmrożenia czy uszkodzenia nerwów obwodowych.
Dlaczego czasem krioterapia nie działa?
Zdarza się, że pacjent wychodzi z serii zabiegów rozczarowany brakiem spodziewanych efektów. Przyczyn może być kilka:
brak systematyczności: jeden zabieg, szczególnie w przypadku chorób reumatycznych, to za mało;
pominięcie kinezyterapii, czyli intensywnych ćwiczeń, po zabiegu – efekt przekrwienia nie zostanie wykorzystany do odżywienia i regeneracji tkanek;
zła diagnoza: jeśli źródło bólu leży w problemie, którego zimno nie rozwiązuje (np. mechaniczne uszkodzenie wymagające naprawy w zabiegu operacyjnym), krioterapia da tylko krótkotrwałą ulgę (efekt maskujący), a nie wyleczenie.
