Czy podczas leczenia GLP-1 traci się mięśnie?
Podczas stosowania leków inkretynowych może dochodzić do utraty części tkanki mięśniowej, ale nie ma dowodów na to, że leki bezpośrednio ją uszkadzają.
Dlaczego tak się dzieje? Przy znacznej redukcji masy ciała organizm zwykle traci nie tylko tkankę tłuszczową. Zmniejsza się również tzw. beztłuszczowa masa ciała, obejmująca m.in. mięśnie, wodę i inne tkanki. W trakcie odchudzania organizm otrzymuje mniej energii, niż potrzebuje, dlatego zaczyna wykorzystywać zgromadzone zapasy tłuszczu. Jednocześnie dostosowuje się do mniejszej masy ciała, zmniejszając zapasy glikogenu (zapasowej puli węglowodanów) i związanej z nim wody.ej.
Przy niedostatecznej podaży białka i braku aktywności fizycznej może jednak w trakcie odchudzania dochodzić również do utraty tkanki mięśniowej.
Zjawisko to występuje przy różnych metodach odchudzania, nie tylko podczas stosowania leków GLP-1. W badaniach nad semaglutydem i tirzepatydem wykazano, że zmniejsza się zarówno masa tłuszczowa, jak i beztłuszczowa. Nie wiadomo jednak dokładnie, jaka część zmian w beztłuszczowej masie ciała wynika z działania samych leków, a jaka z dużej redukcji wagi i towarzyszących jej zmian w odżywianiu oraz aktywności fizycznej. Nadal potrzebne są badania pozwalające dokładniej oddzielić wpływ samego leku od skutków dużej redukcji masy ciała.
Przeczytaj również:
Stymulatory GLP-1 (agoniści GLP-1) – czym są? Rodzaje. Jak działają? Cena i recepta
Masa mięśniowa a beztłuszczowa masa ciała – czym się różnią?
To najważniejsze rozróżnienie potrzebne do zrozumienia wyników badań. Beztłuszczowa masa ciała nie jest bowiem synonimem masy mięśniowej. Obejmuje ona wszystkie elementy ciała poza tłuszczem:
mięśnie szkieletowe,
narządy wewnętrzne,
wodę (w tym pozakomórkową),
kości,
tkankę łączną.
Dlatego informacja, że podczas leczenia ubyło kilka kilogramów beztłuszczowej masy ciała, nie oznacza automatycznie utraty takiej samej ilości masy mięśniowej.
W badaniach często stosuje się:
DXA (absorpcjometrię rentgenowską o podwójnej energii) – pozwala oszacować masę tłuszczową, beztłuszczową tkankę miękką oraz zawartość mineralną kości, ale nie mierzy bezpośrednio masy włókien mięśniowych (podawana w wynikach badań beztłuszczowa masa ciała nie obejmuje zawartości mineralnej kości);
BIA (analizę bioimpedancji elektrycznej) – szacuje skład ciała na podstawie oporu tkanek dla przepływającego prądu. W metodzie tej wynik zależy m.in. od nawodnienia, dlatego pojedynczy pomiar wykonany np. po intensywnym treningu, przy odwodnieniu czy przy innej ilości wypitych płynów nie powinien być podstawą do wniosku, że nagle straciliśmy mięśnie.
Co badania nad semaglutydem mówią o składzie ciała?
Jednym z najczęściej przywoływanych źródeł w tym temacie jest dodatkowa analiza badania STEP 1.
W całym badaniu uczestniczyło 1961 osób z nadwagą lub otyłością bez cukrzycy, przy czym dokładniejszej oceny składu ciała metodą DXA dokonano tylko u 140 osób:
95 otrzymujących semaglutyd 2,4 mg,
45 przyjmujących placebo.
Obserwacja trwała 68 tygodni.
W grupie semaglutydu:
masa ciała zmniejszyła się średnio o 15% względem wartości wyjściowej,
masa tłuszczowa spadła o 19,3% względem jej wartości początkowej,
całkowita beztłuszczowa masa ciała zmniejszyła się o 9,7% względem jej wartości początkowej.
W grupie placebo masa ciała zmniejszyła się średnio o 3,6%, a zmiany składu ciała były niewielkie.
Co ciekawe, mimo bezwzględnego spadku beztłuszczowej masy ciała jednocześnie wzrósł jej udział w całkowitej masie ciała (o 3 punkty procentowe), a stosunek masy beztłuszczowej do tłuszczowej się poprawił. Jak to możliwe? Mówiąc najprościej, tłuszczu ubyło proporcjonalnie więcej. Po leczeniu pacjent miał więc mniej kilogramów zarówno tłuszczu, jak i beztłuszczowej masy ciała, ale ta druga stanowiła większą część jego nowej, niższej masy ciała.
Trzeba przy tym pamiętać, że była to niewielka, eksploracyjna podgrupa analizy STEP 1, a badanie nie miało na celu oceny mięśni ani ich funkcji.
Przeczytaj również:
Czy Ozempic może spowodować utratę wzroku?
Co pokazują badania nad tirzepatydem?
Tirzepatyd – podwójny agonista receptorów GIP i GLP-1 – to kolejny z leków inkretynowych, którego wpływ na skład ciała został dokładnie przeanalizowany, tym razem w badaniu SURMOUNT-1. Jakich informacji dostarcza analiza tego badania? Spośród 2539 uczestników głównego badania do analizy skuteczności obejmującej pomiary DXA na początku i pod koniec obserwacji włączono 160 osób:
124 leczone tirzepatydem,
36 otrzymujące placebo.
Czas trwania obserwacji wynosił 72 tygodnie.
U osób stosujących tirzepatyd:
masa ciała zmniejszyła się średnio o 21,3% względem wartości początkowej,
masa tłuszczowa zmniejszyła się o 33,9% względem wyjściowej masy tłuszczu,
beztłuszczowa masa ciała zmniejszyła się o 10,9% względem wartości wyjściowej.
W grupie placebo masa ciała zmniejszyła się średnio o 5,3%.
Autorzy późniejszej analizy podgrupy DXA (Look i wsp., 2025) ocenili ponadto, co składało się na utracone kilogramy:
około 75% utraconej masy przypadało na tkankę tłuszczową,
około 25% na beztłuszczową masę ciała.
Wartości te opisują udział poszczególnych składników w całej utraconej masie, a nie zmianę względem ich wartości początkowych. Nie oznacza to również, że badani pacjenci stracili 25% mięśni.
Wyników STEP 1 i SURMOUNT-1 nie można przy tym porównywać bezpośrednio – były to odrębne badania o różnym czasie obserwacji, a żadne badanie nie zestawiło obu leków z pomiarem składu ciała metodą DXA. W STEP 1 udział beztłuszczowej masy ciała w utraconych kilogramach był jednak wyższy niż w SURMOUNT-1.
Przeczytaj również:
Leki anorektyczne – jak działają? Rodzaje, dostępność i skuteczność
Czy mniejsza masa mięśniowa oznacza mniejszą siłę i sprawność?
Nie zawsze. W ocenie mięśni znaczenie mają co najmniej trzy elementy: ich ilość, jakość oraz funkcja, czyli przede wszystkim siła i sprawność fizyczna. Dwie osoby mogą mieć podobną masę mięśniową, ale zupełnie inną siłę i sprawność.
Dlatego samego wyniku analizy DXA czy BIA nie można utożsamiać z sarkopenią – chorobą, w której dochodzi do zmniejszenia masy mięśniowej, ich osłabienia i pogorszenia sprawności fizycznej. Sarkopenia występuje najczęściej u osób starszych, ale może rozwinąć się również wcześniej, np. w przebiegu przewlekłych chorób lub długotrwałego unieruchomienia.
Według kryteriów europejskiej grupy roboczej EWGSOP2 podstawę jej rozpoznania stanowi obniżona siła mięśniowa, sprawdzana np. za pomocą dynamometru mierzącego siłę uścisku dłoni lub testu wstawania z krzesła. Rozpoznanie potwierdza się, stwierdzając niską masę lub jakość mięśni. Lekarz ocenia też sprawność pacjenta, np. mierząc szybkość chodzenia – pozwala to określić stopień ciężkości sarkopenii.
To również jedna z najważniejszych luk w obecnych badaniach nad terapią GLP-1. Znacznie więcej wiemy na temat zmian składu ciała w wyniku stosowania leków inkretynowych niż o długoterminowych zmianach siły, jakości mięśni i rzeczywistej sprawności fizycznej. Dotychczas zgromadzone dane nie pozwalają więc po prostu postawić znaku równości między spadkiem beztłuszczowej masy ciała a pogorszeniem funkcji mięśni.
Kto może wymagać szczególnej kontroli podczas leczenia?
Znaczenie utraty części beztłuszczowej masy ciała w trakcie stosowania leków GLP-1 zależy od sytuacji konkretnego pacjenta. Ze względu na swój mechanizm działania leki inkretynowe w pewnym stopniu ograniczają apetyt, a u części pacjentów powodują również nudności, uczucie pełności czy inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Jeżeli w efekcie pacjent je bardzo mało, może to prowadzić do trudności z dostarczeniem organizmowi odpowiednich ilości białka, energii i innych składników odżywczych.
Z pewnością większą uwagę należy zwrócić na:
osoby starsze, u których w wyniku starzenia dochodzi do naturalnej utraty mięśni,
osoby z niską wyjściową masą mięśniową lub osłabioną siłą mięśniową,
osoby o ograniczonej aktywności fizycznej,
osoby, u których dochodzi do bardzo szybkiej utraty masy ciała,
osoby, które z powodu zmniejszonego apetytu lub chorób sprzyjających osłabieniu i niedożywieniu dostarczają z pożywieniem za mało energii i białka.
Podczas leczenia GLP-1 warto oceniać nie tylko tempo utraty masy ciała, ale również sposób żywienia, aktywność oraz ewentualne pogorszenie siły i sprawności fizycznej, a w uzasadnionych przypadkach także pomiar składu ciała.
Przeczytaj również:
Ile białka jeść przy GLP-1? Dzienne zapotrzebowanie, źródła i podział na posiłki
Jakie wnioski z badań są przydatne dla pacjenta?
Dotychczasowe badania pokazują, że podczas terapii lekami inkretynowymi (semaglutydem i tirzepatydem) zmniejsza się nie tylko tkanka tłuszczowa, ale również beztłuszczowa masa ciała. Większa część utraconych kilogramów przypada jednak na tłuszcz, a spadku beztłuszczowej masy ciała nie można automatycznie utożsamiać z istotną utratą tkanki mięśniowej ani z pogorszeniem funkcji mięśni. Potrzebnych jest więcej dokładnych analiz, które poza DXA będą długoterminowo oceniały również siłę, jakość mięśni i rzeczywistą sprawność pacjentów.
Najważniejszy wniosek jest prosty: liczba kilogramów na wadze nie mówi nam wszystkiego o jakości redukcji masy ciała. Wpływają na nią również:
ochrona masy mięśniowej,
odpowiednio zbilansowana dieta,
regularna aktywność fizyczna.
Utrzymanie masy mięśniowej przy skutecznej redukcji tkanki tłuszczowej jest niezwykle ważne. Pomocny może być tu zwłaszcza regularny trening siłowy i ćwiczenia oporowe. Są to ćwiczenia, w których mięśnie pracują przeciw oporowi. Można je wykonywać zarówno z hantlami czy urządzeniami na siłowni, jak również gumami czy ciężarem własnego ciała. Dobór odpowiednich ćwiczeń w ramach regularnej aktywności fizycznej zależy od wieku i możliwości pacjenta.
W przypadku pacjentów stosujących leki GLP-1 ważne jest również promowanie odpowiedniego spożycia białka, niezbędnego do utrzymania masy mięśniowej. Zapotrzebowanie na nie wylicza się indywidualnie, na podstawie wieku i masy ciała pacjenta, jego dotychczasowego sposobu żywienia, aktywności fizycznej oraz chorób współistniejących. Nie oznacza to jednak, że każda osoba przyjmująca leki inkretynowe powinna automatycznie przejść na dietę wysokobiałkową lub stosować odżywki białkowe.
Warto omówić z lekarzem strategie ochronne, gdy w trakcie terapii tymi lekami obserwujemy:
narastający spadek siły,
problemy ze wstawaniem lub chodzeniem po schodach,
pogorszenie wydolności krążeniowo-oddechowej,
bardzo szybkie chudnięcie,
trudności z dostarczeniem odpowiedniej ilości jedzenia z powodu skutków ubocznych leczenia, np. braku apetytu.
