Krótka charakterystyka wirusów grypy i RSV oraz koronawirusa SARS-CoV-2
Wirus grypy sezonowej należy do ortomyksowirusów. Objawy pojawiają się zwykle 1–4 dni po zakażeniu. Wyróżnia się trzy typy grypy u ludzi – A, B i C, przy czym ostatni jest łagodny i nie powoduje epidemii. Sezonowe epidemie wywołują wirusy grypy A (podtypy H1N1 i H3N2) oraz B. Jedna z dwóch linii wirusa grypy B (Yamagata) od kilku lat nie jest wykrywana, dlatego szczepionki na sezon 2026/2027 zawierają trzy szczepy zamiast czterech. Grypa to ostra choroba zakaźna, przenoszona bezpośrednio drogą kropelkową oraz pośrednio przez skażone powierzchnie.
Wirus RSV (syncytialny wirus oddechowy) należy do rodziny pneumowirusów (Pneumoviridae). Dawniej zaliczano go do paramyksowirusów. Objawy pojawiają się zwykle 4–6 dni po zakażeniu (w zakresie 2–8 dni). U niemowląt i małych dzieci RSV jest najczęstszą przyczyną zapalenia oskrzelików (najdrobniejszych dróg oddechowych w płucach) i może prowadzić do zapalenia płuc. U większości starszych dzieci i dorosłych zakażenie przebiega jak przeziębienie. Ciężki przebieg zagraża szczególnie wcześniakom, niemowlętom (zwłaszcza do 6. miesiąca życia) i małym dzieciom z osłabioną odpornością, a także z wrodzonymi chorobami układu oddechowego i serca. Narażone są także osoby starsze (ryzyko rośnie po 60. roku życia, a zwłaszcza po 75.), osoby z przewlekłymi chorobami serca i płuc oraz dorośli o osłabionej odporności. U seniorów RSV może powodować zapalenie płuc i zaostrzenie chorób przewlekłych, np. niewydolności serca.
Koronawirus SARS-CoV-2. Koronawirus SARS-CoV-2 to patogen pochodzenia zwierzęcego, który zidentyfikowano po raz pierwszy w grudniu 2019 roku w Wuhan. Objawy pojawiają się zwykle około 5 dni po zakażeniu, ale mogą wystąpić już po 2 dniach lub dopiero po 14 dniach. SARS-CoV-2 rozprzestrzenia się drogą kropelkową i aerozolową i wywołuje chorobę COVID-19. Wirus stale się zmienia. Obecnie krążą warianty z rodziny Omikron (linia JN.1), a szczepionki na sezon 2026/2027 dostosowano do wariantu XFG. COVID-19 może zarażać także osoba, która nie ma objawów.
Przeczytaj również:
Leki na grypę i leki na przeziębienie – leczenie objawowe czy przyczynowe?
Charakterystyczne objawy chorób wirusowych atakujących drogi oddechowe
Grypa, RSV oraz COVID-19 to choroby, które powodują podobne objawy u zainfekowanych osób. Według amerykańskiego Centrum Prewencji i Kontroli Chorób (CDC) wspólne dla grypy i COVID-19 mogą być: gorączka lub dreszcze, kaszel, duszność, zmęczenie, ból gardła, katar lub zatkany nos, bóle mięśni, ból głowy, a także wymioty i biegunka (częściej u dzieci niż u dorosłych). Wiele z tych objawów daje też zakażenie RSV i zwykłe przeziębienie. To sprawia, że trudno je od siebie odróżnić.
Istnieje jednak kilka objawów charakterystycznych dla poszczególnych jednostek chorobowych, choć i w tym przypadku nie można mieć 100% pewności, dopóki nie wykona się testu.
W przypadku grypy za objawy charakterystyczne najczęściej wskazuje się nagły początek, wysoką gorączkę oraz bóle mięśniowe, choć mogą one występować także przy COVID-19.
Objawem częściej spotykanym w COVID-19 niż w grypie są zaburzenia węchu i smaku, choć w nowszych wariantach występują one rzadziej. Duszność może pojawić się w każdej z tych chorób, dlatego sama w sobie nie wskazuje na COVID-19.
Natomiast cechą charakterystyczną, wskazującą na zakażenie wirusem RSV u niemowląt i małych dzieci, jest świszczący oddech.
Objawy grypy sezonowej
Grypa sezonowa pojawia się nagle i jest wysoce zakaźna. Objawy charakteryzujące grypę sezonową to m.in.:
- bóle mięśni, stawów oraz ich zesztywnienie,
- wysoka gorączka, powyżej 38 stopni Celsjusza, często z dreszczami,
- bóle głowy i gardła,
- bóle w klatce piersiowej,
- suchy kaszel,
- silne zmęczenie i osłabienie,
- katar lub zatkany nos,
- biegunka, nudności oraz wymioty – częściej u dzieci niż u dorosłych.
Nie u każdego chorego na grypę występuje gorączka, zwłaszcza u osób starszych.
Jakie są objawy RSV?
W przypadku zakażenia wirusem RSV mogą pojawić się następujące objawy:
- katar i kichanie,
- gorączka (nie zawsze),
- spadek apetytu,
- suchy kaszel na początku infekcji, a następnie po 2–3 dniach mokry kaszel z trudną do odkrztuszenia gęstą wydzieliną,
- świszczący oddech.
Objawy narastają stopniowo i zwykle są najsilniejsze w 3.–5. dniu choroby. U bardzo małych niemowląt jedynymi objawami mogą być rozdrażnienie, mniejsza aktywność, trudności w karmieniu i problemy z oddychaniem, w tym bezdechy (przerwy w oddychaniu).
Wirus RSV jest najgroźniejszy dla najmłodszych i dla seniorów. Dorośli zakażenie wirusem RSV przechodzą często jak przeziębienie.
Jakie są objawy koronawirusa?
Do częstych objawów zakażenia wirusem SARS-CoV-2 należą:
- gorączka lub dreszcze,
- kaszel,
- ból gardła,
- katar lub zatkany nos,
- zmęczenie, bóle mięśni i ból głowy,
- duszności,
- zaburzenia węchu i/lub smaku (obecnie rzadziej niż na początku pandemii),
- nudności, wymioty lub biegunka.
Przeczytaj również:
Leki na infekcje wirusowe – które i kiedy stosować?
Grypa, RSV i COVID-19 – porównanie objawów
Tabela pokazuje typowy obraz choroby. U konkretnej osoby objawy mogą przebiegać inaczej, dlatego zestawienie nie zastępuje testu.
Cecha | Grypa | RSV | COVID-19 |
|---|---|---|---|
Czas od zakażenia do objawów | 1–4 dni | zwykle 4–6 dni (2–8) | zwykle ok. 5 dni (2–14) |
Początek | nagły | stopniowy | często stopniowy |
Gorączka | częsta, często wysoka | możliwa | częsta |
Bóle mięśni, silne osłabienie | bardzo typowe | rzadziej | częste |
Katar, zatkany nos | możliwy | częsty | częsty |
Świszczący oddech | rzadko | typowy u niemowląt i małych dzieci | rzadko |
Zaburzenia węchu i smaku | rzadko | rzadko | możliwe, rzadziej niż dawniej |
Najbardziej narażeni | seniorzy, kobiety w ciąży, małe dzieci, chorzy przewlekle | niemowlęta, wcześniaki, seniorzy, chorzy na serce i płuca | seniorzy, chorzy przewlekle, osoby z obniżoną odpornością |
Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?
Większość tych infekcji mija samoistnie w ciągu 1–2 tygodni. Pilnej pomocy lekarskiej – a przy nasilonych objawach wezwania pogotowia (112) – wymagają:
- duszność, szybki lub wysiłkowy oddech. U dziecka także wciąganie skóry między żebrami przy wdechu i przerwy w oddychaniu;
- sinienie ust lub twarzy;
- utrzymujący się ból lub ucisk w klatce piersiowej;
- splątanie, trudności z wybudzeniem, nietypowa senność;
- objawy odwodnienia (mało moczu, u niemowląt mniej mokrych pieluch), odmowa picia lub jedzenia u niemowlęcia;
- gorączka u niemowlęcia poniżej 3. miesiąca życia;
- drgawki;
- nawrót gorączki i nasilenie kaszlu po wcześniejszej poprawie;
- zaostrzenie choroby przewlekłej, np. astmy, POChP czy niewydolności serca.
Osoby z grup ryzyka – seniorzy, kobiety w ciąży, chorzy przewlekle i osoby z obniżoną odpornością – powinny skontaktować się z lekarzem już w pierwszych 1–2 dniach choroby, ponieważ leki przeciwwirusowe działają najlepiej, gdy zostaną włączone wcześnie.
Przeczytaj również:
Powikłania grypy – jakie są?
Jak leczy się grypę, RSV i COVID-19?
W większości przypadków wystarcza leczenie objawowe: odpoczynek, odpowiednie nawodnienie i leki przeciwgorączkowe lub przeciwbólowe (np. paracetamol, ibuprofen), stosowane zgodnie z ulotką. Antybiotyki nie działają na wirusy – lekarz zleca je tylko wtedy, gdy dojdzie do nadkażenia bakteryjnego. Dzieciom i nastolatkom nie podaje się kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) z powodu ryzyka zespołu Reye’a.
- Grypa: lekarz może przepisać lek przeciwwirusowy (np. oseltamiwir). Według wytycznych WHO z 2024 roku leczenie przeciwwirusowe przeznaczone jest przede wszystkim dla osób z ciężkim przebiegiem lub z wysokim ryzykiem powikłań i najlepiej rozpocząć je w ciągu 48 godzin od pierwszych objawów.
- COVID-19: osobom z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu lekarz może zalecić lek przeciwwirusowy (np. nirmatrelwir z rytonawirem), który także trzeba włączyć w pierwszych dniach choroby. Lek wchodzi w interakcje z wieloma innymi lekami, dlatego decyzję zawsze podejmuje lekarz.
- RSV: nie ma leku przeciwwirusowego stosowanego rutynowo – leczenie jest objawowe. W ciężkich przypadkach, zwłaszcza u niemowląt i seniorów, konieczna bywa hospitalizacja, podawanie tlenu i nawadnianie. Przeciwciała monoklonalne (nirsewimab, paliwizumab) służą do zapobiegania ciężkiemu zakażeniu, a nie do jego leczenia.
Przeciwko którym chorobom wirusowym można się szczepić?
Najskuteczniejszym znanym do tej pory sposobem zabezpieczenia się przed zachorowaniem lub ciężkim przebiegiem choroby są szczepienia ochronne. Dostępne są szczepionki przeciwko grypie, COVID-19, a od 2023 roku również przeciwko RSV. Szczepienie nie gwarantuje, że nie zachorujemy, ale wyraźnie zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu, hospitalizacji i powikłań.
Szczepienie przeciw grypie trzeba powtarzać co roku, ponieważ wirusy grypy się zmieniają. Na sezon 2026/2027 Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleciła szczepionki trójwalentne – zawierające dwa szczepy grypy A i jeden grypy B. W Polsce bezpłatnie mogą się zaszczepić m.in. osoby od 65. roku życia, kobiety w ciąży i dzieci. Aktualne zasady refundacji można sprawdzić w aptece lub u lekarza.
Szczepionki przeciw COVID-19 są co sezon dostosowywane do krążących wariantów – na sezon 2026/2027 Europejska Agencja Leków (EMA) zaleciła ich aktualizację do wariantu XFG. Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom starszym, chorym przewlekle, osobom z obniżoną odpornością oraz kobietom w ciąży.
W Polsce dostępne są dwie szczepionki dla dorosłych przeciwko wirusowi RSV. Są to: Arexvy i Abrysvo.
- Seniorzy: szczepionki przeciw RSV są bezpłatne dla osób od 65. roku życia, a osoby w wieku 60–64 lat płacą 50% ceny (potrzebna recepta). Jedna dawka zapewnia ochronę na dłużej niż jeden sezon.
- Kobiety w ciąży: szczepionka Abrysvo podana w ciąży (zgodnie z rejestracją między 24. a 36. tygodniem) sprawia, że przeciwciała matki przechodzą do dziecka i chronią je w pierwszych miesiącach życia. Dla kobiet w ciąży szczepionka jest bezpłatna.
- Niemowlęta: zamiast szczepionki stosuje się gotowe przeciwciała monoklonalne – długo działający nirsewimab (jedno wstrzyknięcie na sezon) lub paliwizumab (podawany co miesiąc w sezonie zachorowań). Paliwizumab jest bezpłatny dla dzieci z grup wysokiego ryzyka w ramach programu lekowego NFZ.
Przeczytaj również:
Grypa u niemowląt – jak rozpoznać i leczyć?
Jakie testy wykrywające choroby wirusowe są dostępne na rynku?
Podstawową zasadą skutecznego leczenia jest prawidłowa diagnoza choroby. W przypadku infekcji układu oddechowego, które dają podobne objawy, stosuje się różnego rodzaju testy antygenowe i badania diagnostyczne, w tym molekularne.
Na rynku dostępne są oddzielne testy antygenowe, wykrywające zakażenie wirusami: grypy typu A i B, RSV oraz SARS-CoV-2. Jest także badanie molekularne RT-PCR, które pozwala określić, który rodzaj wirusa, spośród wyżej wymienionych, zaatakował organizm. Polega ono na wykryciu materiału genetycznego wirusa w wymazie z nosa, gardła lub nosogardła. Badania molekularne są dokładniejsze od testów antygenowych, ale wykonuje się je w laboratorium.
Niektóre testy można kupić w aptece i wykonać samodzielnie, zgodnie z instrukcją zawartą w ulotce. W przypadku innych trzeba wybrać się do placówki medycznej.
Przeczytaj również:
Ujemny test na grypę przy typowych objawach – co oznacza wynik i co dalej?
Jak wiarygodne są testy antygenowe?
Testy antygenowe dobrze potwierdzają zakażenie, ale części zakażeń nie wykrywają. W przeglądzie systematycznym Cochrane z 2022 roku testy antygenowe na SARS-CoV-2 wykrywały średnio 73% zakażeń u osób z objawami i około 55% u osób bez objawów, a wyniki fałszywie dodatnie zdarzały się bardzo rzadko. Dokładność różniła się w zależności od producenta. W praktyce oznacza to, że:
- wynik dodatni przy typowych objawach zwykle potwierdza zakażenie,
- wynik ujemny nie wyklucza zakażenia – przy utrzymujących się objawach warto powtórzyć test po 1–2 dniach lub skonsultować się z lekarzem,
- test najlepiej wykonać w pierwszych dniach objawów i ściśle według instrukcji.
Czy test na koronawirusa wykrywa grypę?
Standardowy test na koronawirusa wykrywa wyłącznie SARS-CoV-2 – nie wykryje grypy. Istnieją jednak specjalne testy typu 2 w 1, które wykrywają obecność zarówno wirusów grypy sezonowej typów A i B, jak i koronawirusa SARS-CoV-2, a także testy Combo, które dodatkowo wskazują wirusa RSV.
Czym są testy Combo?
Test Combo Antygen to immunochromatograficzna metoda diagnostyki (test płytkowy, działający podobnie jak domowy test na COVID-19), która przy pomocy jednego testu umożliwia wykrycie antygenów wirusów: grypy sezonowej typu A i B, RSV oraz SARS-CoV-2. Od 10 stycznia 2023 roku test combo jest świadczeniem gwarantowanym w podstawowej opiece zdrowotnej. Dla pacjenta jest bezpłatny, ale wykonuje się go na zlecenie lekarza POZ, po zbadaniu chorego, a nie na życzenie pacjenta. Testy combo do samodzielnego wykonania można też kupić w aptece.
Najczęściej zadawane pytania
Czy można mieć jednocześnie grypę i COVID-19? Tak. Według CDC osoby zakażone jednocześnie wirusem grypy i SARS-CoV-2 mogą chorować ciężej niż osoby z jedną z tych infekcji. Test combo pozwala wykryć oba wirusy w jednym badaniu.
Jak długo zaraża osoba chora na RSV? Zwykle 3–8 dni, a zakażenie może być przenoszone już 1–2 dni przed pojawieniem się objawów. Niemowlęta i osoby z obniżoną odpornością mogą zarażać nawet przez kilka tygodni.
Czy dorosły może ciężko przejść RSV? Tak, zwłaszcza po 60. roku życia oraz przy chorobach serca, płuc lub obniżonej odporności. U tych osób RSV może prowadzić do zapalenia płuc i hospitalizacji, dlatego zaleca się im szczepienie.
Czy szczepionki przeciw grypie, COVID-19 i RSV można przyjąć w czasie jednej wizyty? Wiele szczepionek można podać podczas jednej wizyty, także w aptece. O tym, które preparaty i w jakiej kolejności podać, decyduje osoba kwalifikująca do szczepienia.
