Szkarlatyna (płonica) – objawy, wysypka, leczenie i zakaźność

Co to jest szkarlatyna i co ją wywołuje?

Szkarlatyna, nazywana też płonicą, to ostra choroba bakteryjna. Wywołuje ją paciorkowiec grupy A, czyli Streptococcus pyogenes. Nie każdy kontakt z tą bakterią kończy się płonicą – paciorkowce mogą powodować także inne infekcje, a o szkarlatynie decyduje zakażenie szczepem wytwarzającym określone toksyny. To one odpowiadają za charakterystyczny przebieg choroby. 

U dzieci poniżej 3. roku życia występuje rzadko. Określenie „choroba wieku dziecięcego” nie oznacza jednak, że chorują wyłącznie najmłodsi. Zachorować mogą również nastolatki i dorośli, choć u dorosłych zdarza się to rzadziej. Ryzyko zależy między innymi od kontaktu z osobą zakażoną i odporności na toksynę wytwarzaną przez dany szczep. Paciorkowiec grupy A może wywołać szkarlatynę więcej niż raz, dlatego przebycie choroby nie daje pewności, że ponowne zakażenie jest niemożliwe.

Przeczytaj również:

Krztusiec – objawy i sposoby leczenia

Jakie są pierwsze objawy szkarlatyny?

Pierwsze objawy szkarlatyny zwykle pojawiają się nagle, najczęściej po 2–4 dniach od zakażenia. Początek choroby często wiąże się z wysoką gorączką, dreszczami, osłabieniem i wyraźnie gorszym samopoczuciem. Dołącza ból gardła, który może być silny i nasilać się przy przełykaniu. Gardło jest zwykle zaczerwienione, migdałki obrzęknięte, często pokryte nalotem, a węzły chłonne na szyi powiększone i bolesne. Na podniebieniu mogą pojawić się drobne wybroczyny. Mogą wystąpić ból głowy, brak apetytu, nudności, wymioty lub ból brzucha, szczególnie u dzieci. Nie każdy chory ma wszystkie te dolegliwości, a ich nasilenie bywa różne. Katar, kaszel i zapalenie spojówek zwykle nie należą do obrazu płonicy. Ich obecność częściej wskazuje na infekcję wirusową.

Zwykle najpierw pojawiają się gorączka i ból gardła, a charakterystyczna wysypka rozwija się później – często w ciągu następnej doby, choć kolejność i tempo zmian mogą się różnić. Sam zestaw objawów nie potwierdza szkarlatyny, ponieważ podobnie mogą zaczynać się inne infekcje. Jeśli dziecko ma nagłą gorączkę i silny ból gardła, zwłaszcza gdy szybko pogarsza się jego samopoczucie, skontaktuj się z lekarzem. Nie czekaj na pojawienie się wysypki, by zasięgnąć porady.

Jak wygląda wysypka przy szkarlatynie?

Charakterystyczna wysypka przy szkarlatynie jest drobna, czerwona i gęsto rozsiana. Skóra w dotyku staje się szorstka, jak papier ścierny. Wysypka zaczyna się zwykle na tułowiu lub szyi, po czym obejmuje kolejne okolice. Twarz może być zaczerwieniona, ale skóra wokół ust często pozostaje blada (tzw. trójkąt Fiłatowa). W zgięciach łokci i kolan, pod pachami oraz w pachwinach zmiany bywają intensywniejsze i układają się w czerwone smugi, zwane liniami Pastii. Pod lekkim naciskiem wysypka może na chwilę blednąć. 

W jamie ustnej początkowo język bywa pokryty jasnym nalotem, który ustępuje, odsłaniając żywoczerwony język z uwydatnionymi brodawkami – tzw. malinowy język.

Przeczytaj również:

Tężec – przyczyny, objawy, leczenie, szczepienie przeciw tężcowi

Jak rozpoznaje się szkarlatynę?

Lekarz rozpoznaje szkarlatynę, łącząc informacje o początku i przebiegu choroby z badaniem pacjenta. Ocenia między innymi gardło, migdałki, język, skórę i węzły chłonne. Podobny obraz mogą dawać m.in. infekcje wirusowe, w tym odra i różyczka, zakażenia gronkowcowe oraz wysypki polekowe, dlatego sam wygląd zmian nie zawsze pozwala ustalić przyczynę. Warto powiedzieć lekarzowi o przyjmowanych lekach i możliwym kontakcie z osobą chorą.

Szczególnej uwagi wymaga gorączka, która utrzymuje się kilka dni mimo leczenia, zwłaszcza gdy towarzyszą jej zaczerwienione oczy, czerwone, spierzchnięte usta oraz obrzęk lub zaczerwienienie dłoni i stóp. Takie objawy mogą wskazywać na chorobę Kawasakiego, która wymaga pilnej oceny lekarskiej.

Przy podejrzeniu zakażenia paciorkowcem lekarz może wykonać szybki test antygenowy z wymazu z gardła albo zlecić posiew. Wynik ocenia się razem z objawami: dodatni test wykrywa paciorkowca, ale nie zastępuje badania lekarskiego, między innymi ze względu na możliwość nosicielstwa. Jeśli szybki test jest ujemny, a podejrzenie nadal się utrzymuje, lekarz może zdecydować o dodatkowym badaniu. Zdjęcie wysypki może pomóc opisać zmiany, ale nie pokazuje stanu gardła, temperatury ani innych ważnych cech i nie potwierdza zakażenia. Dlatego rozpoznania nie należy opierać wyłącznie na fotografii ani samodzielnie rozpoczynać antybiotyku.

Jak leczy się szkarlatynę i kiedy powinna pojawić się poprawa?

Szkarlatyna wymaga antybiotyku przepisanego przez lekarza, zwykle z grupy penicylin. Dobór leku i długość terapii zależą od sytuacji pacjenta. Często kuracja trwa 10 dni. Należy podawać lek w zalecanych porach i przez cały przepisany czas, nawet jeśli samopoczucie poprawi się wcześniej. Nie używaj antybiotyku pozostałego po innej chorobie. Jeśli występuje uczulenie na penicylinę lub wcześniejsza reakcja na antybiotyk, powiedz o tym lekarzowi. 

Leczenie płonicy obejmuje też odpoczynek, częste podawanie płynów oraz leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe dobrane do wieku i masy ciała, zgodnie z ulotką lub zaleceniem medycznym. Ból gardła często zniechęca dziecko do jedzenia i picia. Warto proponować płyny w formie, którą chętnie przyjmie, np. ulubiony kompot, zupę czy letnią herbatę, a posiłki podawać w miękkiej, niedrażniącej postaci, np. przetarte lub w formie kremu. Nie należy zmuszać dziecka do jedzenia, ważniejsze jest, by piło. Miodu nie podaje się dzieciom poniżej 1. roku życia.

Przeczytaj również:

Ospa wietrzna u dzieci i dorosłych – zakaźność, objawy, leczenie

Jak długo szkarlatyna zaraża i kiedy można wrócić do przedszkola lub szkoły?

Szkarlatyna przenosi się głównie drogą kropelkową, a także przez bezpośredni kontakt z wydzieliną chorego lub skażonymi przedmiotami. Źródłem zakażenia może być nie tylko osoba chora na płonicę, ale też ktoś z anginą paciorkowcową, np. dorosły domownik. Osoba nieleczona może zakażać nawet przez około 3 tygodnie. Po rozpoczęciu skutecznej antybiotykoterapii zakaźność zwykle ustaje po 24 godzinach. W domu ograniczaj szerzenie zakażenia przez częste mycie rąk, wietrzenie pomieszczeń i nieużywanie wspólnych kubków ani sztućców.

Oś czasu: zakażenie → po 1-7 dniach (najczęściej 2-4) pierwsze objawy → zwykle około 2. doby choroby wysypka → po 24 godzinach skutecznego antybiotyku chory przestaje zakażać.

Jakie powikłania może powodować szkarlatyna?

Powikłania szkarlatyny zdarzają się rzadko, zwłaszcza gdy zakażenie jest prawidłowo leczone, ale mogą mieć charakter ropny albo pojawić się później wskutek reakcji układu odpornościowego. Wcześnie mogą rozwinąć się m.in. ropień okołomigdałkowy, ropne zapalenie węzłów chłonnych szyjnych, ucha środkowego lub zatok. Bardzo rzadko zakażenie paciorkowcowe ma ciężki przebieg i prowadzi do posocznicy (sepsy) lub ropowicy dna jamy ustnej (anginy Ludwiga). Takie stany wymagają pilnego leczenia w szpitalu. Późniejsze następstwa zakażenia paciorkowcowego obejmują gorączkę reumatyczną, zapalenie stawów oraz ostre kłębuszkowe zapalenie nerek.

Po początkowej poprawie skontaktuj się ponownie z lekarzem, jeśli gorączka wraca, nasila się ból albo pojawia się obrzęk szyi. Pilnej kontroli wymagają też obrzęki twarzy lub powiek, wyraźnie mniejsza ilość moczu albo jego ciemne, brunatne zabarwienie – mogą wskazywać na problem z nerkami. Bóle, obrzęk lub zaczerwienienie stawów również zgłoś lekarzowi bez zwlekania, szczególnie gdy pojawiają się po ustąpieniu infekcji. Nie każda taka dolegliwość oznacza powikłanie, ale wymaga oceny medycznej.

Przeczytaj również:

Liszajec zakaźny – przyczyny, objawy, odmiany, metody leczenia

Kiedy przy szkarlatynie potrzebna jest pilna pomoc?

Większość chorych może być leczona w domu pod opieką lekarza, ale niektóre objawy wymagają szybkiej reakcji. Dzwoń na numer alarmowy, jeśli pojawiają się trudności w oddychaniu, sinienie, zaburzenia świadomości, omdlenie albo chorego trudno dobudzić. Nie zostawiaj go samego, gdy jego świadomość się zmienia. 

Natychmiastowej oceny wymaga również szybko narastający obrzęk gardła lub szyi, zwłaszcza gdy utrudnia przełykanie śliny, mówienie lub oddychanie. Skontaktuj się pilnie z lekarzem, jeśli chory nie może pić, uporczywie wymiotuje lub oddaje znacznie mniej moczu niż zwykle. Suchość w ustach, brak łez u dziecka, zapadnięte oczy i nasilona senność mogą wskazywać na odwodnienie. 

Nie czekaj na planową wizytę, gdy stan szybko się pogarsza, gorączka utrzymuje się mimo leczenia lub po poprawie ponownie wzrasta. W razie wątpliwości co do pilności skorzystaj z nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia wezwij zespół ratownictwa medycznego.

Czy na szkarlatynę można zachorować ponownie?

Tak. Przebycie szkarlatyny nie daje pełnej ochrony na całe życie, ponieważ odporność rozwija się przede wszystkim wobec toksyny wytwarzanej przez szczep paciorkowca, który wywołał daną infekcję. Inny szczep może wytwarzać odmienną toksynę, dlatego ponowne zakażenie i zachorowanie są możliwe. 

Nie ma szczepionki przeciwko płonicy, więc zapobieganie opiera się na higienie i ograniczaniu kontaktu z osobą chorą. Częste mycie rąk wodą z mydłem, zwłaszcza po kontakcie z chorym, pomaga ograniczyć przenoszenie bakterii. Wietrz pomieszczenia, zasłaniaj usta i nos podczas kaszlu lub kichania oraz nie dziel kubków, sztućców, ręczników ani szczoteczek do zębów. Jeśli ktoś w domu zachoruje, ogranicz bliski kontakt, zwłaszcza twarzą w twarz, i przestrzegaj zaleceń dotyczących pozostania chorego w domu.