Co to jest mononukleoza i jak można się zarazić?
Mononukleoza zakaźna to choroba wirusowa, którą najczęściej wywołuje wirus Epsteina–Barr (EBV), należący do rodziny herpeswirusów. Po zakażeniu wirus pozostaje w organizmie w stanie utajenia. Jego obecność nie oznacza jednak, że każda zakażona osoba zachoruje z wyraźnymi objawami. Zakażenie EBV jest bardzo częste i może nastąpić w każdym wieku.
Do przeniesienia wirusa dochodzi przede wszystkim przez ślinę osoby zakażonej. Można zarazić się podczas pocałunku, ale także przez wspólne picie z jednej butelki lub kubka, używanie tych samych sztućców czy szczoteczki do zębów. U dzieci kontakt ze śliną może mieć miejsce również podczas wspólnej zabawy, na przykład gdy wkładają do ust te same zabawki. Rzadziej EBV przenosi się przez krew lub przeszczepiony narząd.
Określenie „choroba pocałunków” opisuje więc tylko jedną z możliwych dróg zakażenia. Źródłem zakażenia może być osoba, która nie ma charakterystycznych dolegliwości albo przeszła infekcję wcześniej, ponieważ wirus może być okresowo obecny w jej ślinie. Nie oznacza to, że każde spotkanie z osobą zakażoną prowadzi do zachorowania: ryzyko zależy od rodzaju i bliskości kontaktu.
Przeczytaj również:
Paciorkowiec u dziecka – objawy zakażenia, rozpoznanie, antybiotyki
Jakie objawy daje mononukleoza u dzieci i dorosłych?
Objawy mononukleozy mogą rozwijać się stopniowo i nie muszą wystąpić jednocześnie. Najczęściej pojawiają się gorączka, ból gardła, ogólne osłabienie oraz powiększenie węzłów chłonnych, szczególnie na szyi, ale czasem także pod pachami. Gardło może być zaczerwienione, a migdałki podniebienne obrzęknięte. Zdarzają się również bóle głowy i mięśni, mniejszy apetyt lub wysypka. Nasilenie dolegliwości jest różne: u jednej osoby infekcja przypomina łagodne przeziębienie, u innej samopoczucie wyraźnie się pogarsza.
Mononukleoza u dzieci, zwłaszcza najmłodszych, często przebiega bezobjawowo, albo daje mało charakterystyczne symptomy, które łatwo pomylić z inną infekcją. Typowy obraz choroby częściej występuje u nastolatków i młodych dorosłych.
U dorosłych objawy mogą obejmować te same dolegliwości, choć nie zawsze tworzą pełny, charakterystyczny zestaw. Samo zmęczenie czy ból gardła nie wystarczają, by rozpoznać zakażenie.
U części chorych dochodzi także do powiększenia śledziony lub wątroby. Zmiany te nie zawsze dają wyraźne objawy i mogą zostać stwierdzone podczas badania lekarskiego. Powiększenie wątroby bywa związane z przejściowym zaburzeniem jej pracy. Nie występuje ono u każdego pacjenta, podobnie jak powiększenie śledziony.
Mononukleoza czy angina – jak je odróżnić?
Mononukleoza i angina paciorkowcowa mogą powodować gorączkę, silny ból gardła, obrzęk migdałków, nalot oraz powiększenie węzłów chłonnych. Sam wygląd gardła nie wystarcza więc do ustalenia przyczyny. Biały nalot nie przesądza o zakażeniu bakteryjnym – może pojawić się także w mononukleozie. Również brak nalotu nie wyklucza anginy.
Cecha | Mononukleoza | Angina paciorkowcowa |
Początek i samopoczucie | Często stopniowy; wyraźne osłabienie | Często nagły; gorączka i ból przy połykaniu |
Węzły chłonne | Często z tyłu szyi, niekiedy w kilku okolicach | Zwykle z przodu szyi i tkliwe |
Inne wskazówki | Zmęczenie może być nasilone | Kaszel i katar zwykle nie są typowe |
To tylko wskazówki, a objawy mogą się pokrywać. Lekarz ocenia początek i przebieg dolegliwości, gardło, węzły chłonne oraz ogólny stan pacjenta. Jeśli podejrzewa anginę paciorkowcową, może zlecić szybki test z wymazu z gardła, a w razie potrzeby posiew. Przy podejrzeniu mononukleozy bierze pod uwagę całość obrazu i może zalecić badania w kierunku EBV. Właściwe rozpoznanie ma znaczenie, ponieważ anginę bakteryjną leczy się inaczej niż infekcję wirusową.
Przeczytaj również:
Ból gardła przy przełykaniu – przyczyny i leczenie bólu gardła przy przełykaniu śliny
Jakie badania potwierdzają mononukleozę?
Rozpoznanie mononukleozy opiera się na objawach, badaniu lekarskim i – gdy jest to potrzebne – wynikach badań. Morfologia krwi może wykazać zwiększoną liczbę limfocytów oraz obecność limfocytów atypowych, ale taki obraz sam w sobie nie potwierdza zakażenia wirusem mononukleozy. Lekarz może też zlecić próby wątrobowe, ponieważ w przebiegu choroby zdarzają się przejściowe zaburzenia pracy wątroby.
Do oceny zakażenia służą badania serologiczne wykrywające przeciwciała przeciw EBV. Ich układ pomaga ustalić, czy infekcja jest świeża, czy przebyta. Przeciwciała anty-VCA w klasie IgM pojawiają się wcześnie i zwykle zanikają po kilku tygodniach. Anty-VCA IgG mogą być obecne już w ostrej fazie, ale utrzymują się przez całe życie. Przeciwciała anty-EBNA pojawiają się później. Ich obecność razem z anty-VCA IgG zwykle wskazuje na przebytą infekcję, a nie na aktualną mononukleozę.
Znaczenie ma moment pobrania krwi. We wczesnym okresie przeciwciała mogą być jeszcze niewykrywalne, dlatego wynik trzeba zestawić z objawami, a czasem rozważyć powtórzenie lub inny test. Sam dodatni wynik anty-VCA IgG nie świadczy o świeżym zakażeniu – większość dorosłych przeszła już kontakt z EBV. Test Monospot może dawać wyniki fałszywie dodatnie i ujemne, szczególnie u małych dzieci, dlatego nie zastępuje właściwej interpretacji badań.
Jak leczy się mononukleozę?
Leczenie mononukleozy zakaźnej ma zwykle polega na łagodzeniu objawów, ponieważ nie ma swoistego leku, który usunąłby wirusa EBV z organizmu. Podstawą są odpoczynek, odpowiednia ilość płynów i stopniowy powrót do codziennych zajęć. Ból i gorączkę można łagodzić lekami przeciwgorączkowymi oraz przeciwbólowymi, na przykład paracetamolem lub ibuprofenem, jeśli dana osoba może je stosować.
Antybiotyk nie leczy mononukleozy, ponieważ działa na bakterie, a nie na wirusy. Nie powinno się go przyjmować „na wszelki wypadek”. Przy mononukleozie po amoksycylinie lub ampicylinie może wystąpić rozległa wysypka. Sama wysypka nie przesądza, że pacjent ma trwałą alergię na penicyliny, ale trzeba poinformować o niej lekarza przed kolejnym zastosowaniem leku. Antybiotyk może być potrzebny jedynie wtedy, gdy lekarz rozpozna dodatkowe zakażenie bakteryjne i dobierze odpowiednie leczenie.
Innego postępowania wymagają rzadkie, ciężkie powikłania. Przy znacznym obrzęku migdałków utrudniającym oddychanie lub połykaniem płynów, odwodnieniu albo powikłaniach narządowych może być konieczna pilna ocena, a czasem leczenie szpitalne.
Przeczytaj również:
Wirusowe zapalenie gardła – przyczyny, objawy i leczenie ostrego zapalenia gardła
Jak długo trwa mononukleoza i jak długo można zarażać?
Ostra faza mononukleozy zwykle trwa od 2 do 4 tygodni, ale powrót do pełni sił może zająć więcej czasu. U części osób osłabienie i męczliwość utrzymują się przez kolejne tygodnie, a niekiedy miesiące. Samo przedłużone zmęczenie nie musi oznaczać, że zakażenie nadal przebiega ostro.
Nie da się wskazać jednej daty, po której każda osoba przestaje zarażać. Wirus EBV może być obecny w ślinie już przed wystąpieniem objawów i wydalać się z niej przez wiele tygodni. Później może pojawiać się okresowo, także u osób, które czują się już zdrowe. Dlatego ustąpienie gorączki czy bólu gardła nie daje pewności, że wirus przestał być obecny w ślinie. Nie ma też rutynowego testu, który wyznaczałby konkretny koniec zakaźności.
Powrót do szkoły lub pracy zależy przede wszystkim od samopoczucia: warto zostać w domu podczas gorączki i nasilonych dolegliwości, a wrócić, gdy stan pozwala na zwykłą aktywność.
Kiedy można wrócić do sportu i większego wysiłku?
Mononukleoza może powodować powiększenie śledziony, nawet jeśli nie daje ono wyraźnych dolegliwości. Narząd jest wtedy bardziej podatny na uraz, a jego pęknięcie – choć rzadkie – może zagrażać życiu. Ryzyko jest największe w pierwszych tygodniach choroby, dlatego w tym okresie należy zrezygnować z intensywnych treningów, sportów kontaktowych i aktywności grożących uderzeniem w brzuch. Ograniczenie dotyczy również dużego wysiłku i dźwigania.
Zalecenia sportowe zwykle wskazują na co najmniej trzy tygodnie bez aktywności sportowej od początku objawów. Po tym czasie, jeśli gorączka i ostre dolegliwości ustąpiły, można rozważyć stopniowy powrót od lekkiego, bezkontaktowego wysiłku, na przykład spokojnego spaceru. Nie jest to automatyczne zezwolenie na trening siłowy ani grę kontaktową.
Do sportów kontaktowych i większych obciążeń wraca się później, po indywidualnej ocenie lekarskiej; często zaleca się odczekać co najmniej 3-4 tygodnie, a czasem dłużej. Termin zależy m.in. od przebiegu choroby, utrzymywania się objawów i ryzyka urazu w danej dyscyplinie. Badanie palpacyjne nie zawsze pozwala wiarygodnie ocenić wielkość śledziony, a USG w celu oceny powiększonej śledziony nie jest rutynowo potrzebne każdemu.
Przeczytaj również:
Wirus Nipah – co o nim wiemy, czy nam zagraża?
Mononukleoza w ciąży – czy jest groźna?
Większość kobiet w wieku rozrodczym przeszła już zakażenie EBV, dlatego pierwsze zachorowanie na mononukleozę w ciąży zdarza się rzadko. Nie ma przekonujących dowodów, że zakażenie EBV w ciąży zwiększa ryzyko wad rozwojowych płodu, choć danych na ten temat jest niewiele. Przeniesienie wirusa na dziecko przez łożysko opisywano jedynie w pojedynczych przypadkach.
Leczenie mononukleozy u kobiet w ciąży, podobnie jak u pozostałych chorych, polega na łagodzeniu objawów. Przyszła mama powinna jednak skonsultować z lekarzem każdy lek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy. Niektórych z nich, np. ibuprofenu, zwykle unika się w ciąży, zwłaszcza w jej drugiej połowie. Pilnej oceny wymagają te same objawy alarmowe co u innych chorych, a także wysoka gorączka, która nie ustępuje.
Jakie objawy mononukleozy wymagają pilnej pomocy?
Pilnej pomocy wymagają objawy mogące świadczyć o poważnym powikłaniu mononukleozy. Nagły, silny ból brzucha – zwłaszcza po lewej stronie lub promieniujący do lewego barku – może wskazywać na pęknięcie śledziony. Jeśli towarzyszą mu omdlenie, narastające osłabienie, bladość albo zimne poty, należy natychmiast wezwać pomoc ratunkową.
Duszność, uczucie zamykania się gardła albo niemożność przełknięcia śliny mogą oznaczać znaczny obrzęk migdałków i niedrożność dróg oddechowych. To również wymaga natychmiastowej pomocy.
Szybkiej konsultacji lekarskiej wymaga także podejrzenie odwodnienia, zwłaszcza gdy chory nie jest w stanie przyjmować płynów, oddaje wyraźnie mniej moczu lub mocz jest ciemny, ma sucho w ustach, zawroty głowy albo narastającą senność.
Czy można zachorować na mononukleozę drugi raz?
Pełnoobjawowa mononukleoza wywołana przez EBV zwykle występuje tylko raz w życiu. Po pierwszym zakażeniu organizm wytwarza przeciwciała, ale wirus nie znika. Pozostaje w nim w stanie utajenia do końca życia i może się okresowo reaktywować. Najczęściej dzieje się to bez żadnych objawów, choć w tym czasie wirus może być obecny w ślinie i przenosić się na inne osoby. U osób z obniżoną odpornością, np. po przeszczepieniu narządu, reaktywacja może jednak wywołać chorobę i wymaga opieki lekarskiej.
Zdarza się, że ktoś po przebytej mononukleozie ponownie ma gorączkę, ból gardła i powiększone węzły chłonne. Zwykle nie jest to jednak ponowne zachorowanie na mononukleozę wywołaną przez EBV. Podobne objawy mogą powodować inne drobnoustroje, np. wirus cytomegalii (CMV), a także angina paciorkowcowa. W takiej sytuacji warto zgłosić się do lekarza, który oceni objawy i w razie potrzeby zleci badania, pomagające ustalić przyczynę.
