Z czego składa się układ odpornościowy?
W skład układu immunologicznego (limfatycznego) wchodzą narządy limfatyczne, naczynia limfatyczne oraz krążące w nich limfocyty typu T oraz B, a także inne rodzaje komórek i cząsteczek.
Narządy limfatyczne
Główne narządy układu immunologicznego, określane jako narządy centralne, to grasica i szpik kostny. Stanowią one miejsce, gdzie powstają oraz dojrzewają komórki odpornościowe – limfocyty . W grasicy powstają i dojrzewają limfocyty T. Szpik kostny jest miejscem powstawania i dojrzewania limfocytów B.
Po opuszczeniu narządów centralnych limfocyty migrują do naczyń limfatycznych, biegnących w sąsiedztwie naczyń krwionośnych.
Aby zapewnić skuteczną ochronę organizmu, komórki odpornościowe skupiają się w narządach obwodowych, gdzie „kontrolują” przepływającą krew, aby w porę rozpoznać komórki obce.
Skupiska tkanki limfatycznej, w których gromadzą się limfocyty to:
- węzły chłonne;
- grudki limfatyczne w jelitach;
- migdałki;
- wyrostek robaczkowy;
- śledziona.
Zobacz też: Jakie funkcje pełnią makrofagi?
Rodzaje odporności
Walka organizmu z obcymi, szkodliwymi czynnikami biologicznymi odbywa się na różnych poziomach. Jako pierwsze działają bariery fizyczne (skóra, rzęski wyścielające drogi oddechowe) oraz bariery chemiczne, neutralizujące patogeny (ślina, sok żołądkowy). Jeśli już antygen (czynnik wywołujący reakcję układu immunologicznego) dostanie się do organizmu, zostają uruchomione wszystkie mechanizmy odporności, które uzupełniając się wzajemnie, pozbywają się intruzów.
Odporność nieswoista (wrodzona) i swoista (nabyta)
Odporność nieswoista (odporność wrodzona) stanowi pierwszą linię obrony. Polega na szybkiej, ale mało precyzyjnej reakcji. Biorą w niej udział komórki żerne, makrofagi, komórki NK. W wyniku ich działalności w organizmie rozwija się stan zapalny, mający na celu zneutralizowanie zagrożenia. Odporność wrodzona nie wymaga wcześniejszego kontaktu z patogenem.
Odporność swoista (odporność nabyta) rozwija się w wyniku immunizacji antygenem. Odpowiedzialne za ten typ odporności są komórki układu immunologicznego – limfocyty T oraz limfocyty B i produkowane przez nie przeciwciała. Charakterystyczne dla tego typu odporności jest zjawisko pamięci immunologicznej. Polega ono na tym, że po jednym kontakcie z antygenem w organizmie pozostaje informacja o nim i przy następnym kontakcie reakcja zachodzi szybciej i wydajniej. Ten mechanizm jest podstawą działania szczepionek. Odporność swoista kształtuje się powoli, ale pozwala z dużą precyzją eliminować szkodliwe antygeny.
Odporność humoralna i komórkowa
Odporność komórkowa opiera się na działaniu komórek odpornościowych – głównie limfocytów T atakujących patogeny i komórki nowotworowe, ale i komórek działających nieswoiście. Aktywowane komórki układu odpornościowego wydzielają substancje biorące udział w dalszych procesach immunologicznych.
Odporność humoralna opiera się na działaniu przeciwciał, produkowanych przez limfocyty B. Przeciwciała skierowane przeciwko konkretnemu antygenowi wiążą go i unieczynniają.
Odporność czynna i bierna
W zależności od sposobu, w jaki rozwinęła się odporność, w organizmie można mówić o odporności czynnej i biernej. Odporność czynna jest wynikiem działania sytemu odpornościowego, który sam reaguje na potencjalnie niebezpieczne cząsteczki. Odporność bierna powstaje bez udziału własnego organizmu – przykładem jest podanie surowicy z gotowymi przeciwciałami oraz odporność noworodków, które otrzymują przeciwciała z mlekiem matki.
Czytaj również: Immunosupresja – co to jest? Jakie leki wywołują immunosupresję?
Zaburzenia działania układu odpornościowego
Układ odpornościowy powinien pozostawać w równowadze. W razie infekcji powinien odpowiadać z odpowiednią siłą, a potem wygaszać swoją aktywność. Niestety zdarza się, że nie wszystko działa jak trzeba. Czasami system odpornościowy reaguje nadmiernie i nie ulega wyciszeniu. Czasami brak jest reakcji, co zwiększa podatność nawet na najmniejsze zagrożenia.
Nadmierna reakcja odpornościowa
Alergie są przykładem nadmiernej reakcji układu odpornościowego na antygeny pokarmowe, oddechowe lub jady owadów. Po pierwotnym kontakcie z cząsteczką uczulającą organizm reaguje nadmiernie i wytwarza przeciwciała w klasie IgE . Objawy kliniczne pojawiają się dosyć szybko i mogą mieć różne nasilenie.
Choroby autoimmunologiczne to inny rodzaj zaburzenia, w którym układ immunologiczny reaguje negatywnie na własne komórki. Prawidłowo działający układ odpornościowy potrafi rozpoznawać własne komórki i pozostać wobec nich obojętny. W zaburzeniach autoimmunologicznych pojawiają się przeciwciała skierowane przeciwko komórkom własnego organizmu. Przyczyny rozwoju chorób autoimmunologicznych nie są do końca poznane. Najczęstsze choroby o tym podłożu to choroba Hashimoto, reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane czy toczeń rumieniowaty.
Niedobory odporności
Różne typy mechanizmów odpornościowych uzupełniają się wzajemnie, ale zaburzenie tej równowagi może niekorzystnie wpłynąć na funkcjonowanie całego układu odpornościowego.
Pierwotne niedobory immunologiczne polegają na upośledzeniu któregoś z mechanizmów i mają zwykle podłoże genetyczne. Osoby z takimi niedoborami są silnie narażone na wszelkiego rodzaju infekcje drobnoustrojami.
Wtórne niedobory odporności rozwijają się pod pływem czynników zewnętrznych lub przebytych chorób. Najbardziej znanym chorzeniem związanym z obniżona odpornością jest AIDS (acquired immunodeficiency syndrome ).
Osłabienie układu odpornościowego – przyczyny
Układ immunologiczny człowieka może ulegać przejściowemu osłabieniu z różnych przyczyn, co skutkuje częstymi infekcjami i rozwojem przewlekłych stanów zapalnych.
Niestety zazwyczaj sami jesteśmy temu winni poprzez:
- nieodpowiednio zbilansowaną dietę, pełną wysoko przetworzonych produktów;
- przewlekły stres i przepracowanie;
- nadużywanie alkoholu, zażywanie narkotyków, palenie papierosów;
- zbyt mało snu;
- brak aktywności fizycznej;
- nadużywanie leków, m.in. antybiotyków, sterydów, leków przeciwzapalnych;
- bagatelizowanie niektórych objawów chorobowych.
Stan środowiska również ma znaczenie – smog oraz zanieczyszczenia z wody i gleby nie pozostają bez wpływu na ludzki organizm. Ze szkodliwymi substancjami chemicznymi spotykamy się również w różnych produktach spożywczych i kosmetykach oraz opakowaniach plastikowych.
Czytaj również: Dieta na odporność – co jeść, żeby wzmocnić odporność?
Osłabienie odporności – objawy
Objawy osłabionej odporności organizmu nie są jednoznaczne. Przede wszystkim naszą uwagę powinny zwrócić częste, nawracające infekcje czy trudne do doleczenia przeziębienia. Ale o tym, że nasz układ immunologiczny jest osłabiony, mogą świadczyć również:
- pogorszenie się kondycji skóry, włosów i paznokci: wypadanie włosów, łamliwość paznokci, suchość i łuszczenie się skóry;
- problemy ze snem, poczucie ciągłego zmęczenia, zaburzenia koncentracji;
- zaburzenia cyklu miesiączkowego u kobiet, kłopoty z erekcją u mężczyzn oraz spadek libido;
- dłuższe gojenie się ran;
- zaostrzenie istniejących alergii lub pojawienie się nowych;
- zakażenia dróg moczowo-płciowych;
- ujawnianie się chorób wywoływanych przez wirusy uśpione, takich jak opryszczka czy półpasiec;
- zakażenia grzybicze.
Jak wzmocnić odporność?
Na czynniki genetyczne, będące podłożem poważnych zaburzeń odporności, nie mamy wpływu. Możemy za to z powodzeniem wpływać na efektywność działania układu immunologicznego, aby unikać infekcji wirusowych i bakteryjnych, szczególnie tych sezonowych. A jeśli nie uda się uniknąć choroby, to dobrze funkcjonujący układ odpornościowy pozwoli szybko ją pokonać. Jak wzmocnić odporność organizmu?
Odpowiednia dieta
Najprostszym sposobem na wzmocnienie układu odpornościowego jest odpowiednie odżywianie się. Nie ma już wątpliwości, że stosowana dieta ma ogromny wpływ na działanie układu immunologicznego. Dietetycy są zgodni, że dla zdrowia należy włączać do codziennej diety duże ilości warzyw i owoców, oleje roślinne i tłuste ryby, produkty pełnoziarniste, kasze, rośliny strączkowe i roślinne źródła białka – produkty te dostarczają substancji potrzebnych do działania układu odpornościowego. Szczególnie cennymi substancjami są nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6, witaminy A, D, E, B, C oraz selen, cynk i żelazo, a także antyoksydanty. Substancje te określa się mianem immunomodulatorów. Mają one korzystne działanie na organizm szczególnie w przypadku stanów zapalnych oraz w profilaktyce chorób infekcyjnych, a także u ludzi w podeszłym wieku, u których z biegiem lat zdolność organizmu do zwalczania drobnoustrojów naturalnie spada.
W razie niedoborów pokarmowych warto zadbać o odpowiednio dobraną suplementację w korzystne szczepy probiotyczne oraz witaminy i minerały.
Zdrowy tryb życia
Oprócz zdrowej diety korzystne jest wypracowanie dobrych nawyków, które pozwolą dobrze funkcjonować organizmowi. Są to:
- aktywność fizyczna – nawet niewielka, ale regularna;
- zdrowy sen – odpowiednia ilość i jakość snu;
- redukcja stresu – przewlekły stres sprzyja utrzymywaniu się stanów zapalnych;
- ograniczenie używek (papierosy, alkohol, kofeina).
Regularna kontrola
Warto regularnie wykonywać badania profilaktyczne, ponieważ początki zaburzeń funkcjonowania organizmu zwykle nie dają żadnych objawów, a można je zobaczyć na wyniku tak podstawowego badania jak morfologia krwi. Podstawowe badania lekarskie zleci lekarz pierwszego kontaktu. Należy też pamiętać o szczepieniach profilaktycznych – nie tylko tych obowiązkowych u dzieci, ale i o zalecanych dawkach przypominających dla dorosłych.
Pamiętajmy, że odporność buduje się powoli – przez cały rok, nie tylko przez sezonem infekcyjnym. Tak naprawdę odporność rozwija się już od narodzenia, najlepiej funkcjonuje w wieku 18-20 lat, a z wiekiem spada. Dlatego ważne jest budowanie zdrowych nawyków tak, aby wystarczyły na całe życie.
Czytaj również: Preparaty na odporność dla dzieci i dorosłych – jakie wybrać?
