Czym są sinice?
Sinice, określane także jako cyjanofity, cyjanoprokarioty lub cyjanobakterie, to jedne z najstarszych organizmów występujących na Ziemi. Ze względu na obecność chlorofilu charakteryzują się zieloną barwą, dlatego przez długi czas były zaliczane do glonów, czyli organizmów roślinnych. Dziś wiemy, że są to prokariotyczne, jednokomórkowe organizmy samożywne, zdolne do fotosyntezy, zaliczane do królestwa bakterii. Są obecne praktycznie na całym świecie, najczęściej w słodkich i słonych wodach, glebie, mokradłach czy na powierzchni skał. Są odporne na szeroki zakres temperatur (od mrozów przez wysokie temperatury), długotrwałe susze, a nawet spore zakwaszenie podłoża.
Sinice, w zależności od gatunku, odżywiają się na różne sposoby, jednak większość z nich jest zdolna do fotosyntezy, czyli wytwarzania energii z wody i dwutlenku węgla, pod wpływem światła słonecznego. Jedynie niewielka grupa, określana jako sinice heterofityczne, jest zdolna do pobierania składników odżywczych z innych organizmów.
Niektóre szczepy sinic mogą produkować toksyny, które w wyższych stężeniach mogą być szkodliwe dla ludzi i zwierząt. To właśnie jeden z głównych powodów zamykania kąpielisk, w których wykrywa się ich zwiększoną obecność, czyli tzw. zakwit sinic.
Przeczytaj również:
Jak upał wpływa na organizm? Dla kogo jest groźny?
Skąd się biorą zakwity sinic?
Od lat obserwuje się pewną sezonowość masowych zakwitów. Do nadmiernego rozwoju sinic dochodzi głównie wiosną i latem. Zakwit sinic ma miejsce najczęściej wtedy, gdy w wodzie pojawia się nadmierna ilość składników odżywczych, takich jak związki azotowe i fosforowe. Pochodzą one najczęściej z wód ściekowych, z intensywnie nawożonych pól.
Wśród innych czynników sprzyjających rozwojowi sinic wymienia się:
- wysokie temperatury wody i powietrza;
- zmniejszoną ilość tlenu w wodzie;
- spore nasłonecznienie;
- bezwietrzną pogodę, a co za tym idzie – zmniejszoną ruchliwość wody;
- spore zasolenie wody.
Dłużej występujące sinice stanowią niebezpieczeństwo dla ludzi i zwierząt, a dodatkowo świadczą o zaburzeniu równowagi ekologicznej.
Jak rozpoznać obecność sinic?
Rozwijające się sinice powodują powstanie na powierzchni wody kożucha, który ogranicza ilość tlenu i światła docierającego do głębszych warstw zbiorników wodnych. Sprzyja to obumieraniu innych organizmów zasiedlających zbiorniki wodne i powstawaniu charakterystycznych objawów zakwitu sinic.
Oto sygnały, które pomogą nam rozpoznać sinice:
- zmiana barwy wody – woda w zbiorniku jest mętna, o brunatnym lub zielonkawym odcieniu;
- nieprzyjemny zapach przypominający pleśń lub zepsute ryby;
- obecność zdechłych ryb i innych organizmów zamieszkujących wody;
- piana na powierzchni zbiornika wodnego;
- charakterystyczny osad na brzegach zbiorników.
Przeczytaj również:
Udar słoneczny – objawy, leczenie. Kto jest najbardziej narażony na udar cieplny i jak się przed nim chronić?
Czy sinice są szkodliwe dla człowieka?
Sinice produkują szkodliwe toksyny, takie jak:
- neurotoksyny (anatoksyna-a, anatoksyna-a(s) i saksytoksyna) – powodują paraliż mięśni, prowadzący niejednokrotnie do niewydolności oddechowej i uduszenia się,
- hepatotoksyny (mikrocystyny, nodularyna i cylindrospermopsyna) – uszkadzają wątrobę i nerki,
- dermatotoksyny (aplysiatoksyna, lynbgyatoksyna-a i debromoaplysiatoksyna) – wywołują objawy skórne oraz zapalenie spojówek.
To właśnie one powodują, że zakwity sinic stają się dla człowieka niebezpieczne i dochodzi do zatruć. Może do nich dojść zarówno drogą pokarmową, jak i przez skórę oraz drogą wziewną.
Najczęściej do zatruć dochodzi przez kąpiele w zbiornikach, w których występują sinice. To, jakie objawy powodują sinice, zależy przede wszystkim od wytwarzanych przez nie toksyn sinicowych.
Czy sinice są niebezpieczne dla dzieci i zwierząt?
Najbardziej narażone na działanie toksyn sinicowych są małe dzieci oraz zwierzęta domowe. Dzieci podczas zabawy w wodzie częściej połykają jej niewielkie ilości, a ich masa ciała jest znacznie mniejsza niż u dorosłych, dlatego nawet niewielka ekspozycja może wywołać dolegliwości. U psów zatrucia zdarzają się szczególnie często po wypiciu wody z jeziora lub stawu, albo po wylizywaniu mokrej sierści po kąpieli.
Jeżeli istnieje podejrzenie zakwitu sinic, nie należy pozwalać dzieciom ani zwierzętom na kąpiel lub zabawę przy brzegu zbiornika. Po przypadkowym kontakcie z wodą warto dokładnie umyć skórę oraz obserwować, czy nie pojawiają się niepokojące objawy: osłabienie, wymioty, biegunka, drżenia mięśni czy problemy z oddychaniem.
Czym grozi kąpiel z sinicami? Objawy zatrucia sinicami
WHO uznaje, że objawy, jakie powodują sinice, zależą nie tylko od rodzaju produkowanej toksyny, ale również drogi jej wniknięcia do organizmu. Zazwyczaj kąpiel w miejscu zakwitu sinic powoduje u pacjentów takie objawy, jak:
- nudności i wymioty;
- ból brzucha;
- ból głowy;
- świąd;
- wysypkę;
- rumień skórny;
- bóle mięśniowe;
- dreszcze;
- gorączkę;
- problemy z oddychaniem;
- podrażnienie oczu;
- pęcherze w jamie ustnej.
Symptomy mogą pojawić się od kilku do nawet kilkudziesięciu godzin po kąpieli w skażonym zbiorniku wodnym, w zależności od indywidualnych cech organizmu. Oprócz tego hepatotoksyczne toksyny sinicowe mogą powodować uszkodzenie wątroby i nerek.
Stopień nasilenia i czas trwania objawów zależą w dużym stopniu od tego, jak długo przebywaliśmy w wodzie. Jeżeli podczas kąpieli połknęliśmy wodę zawierającą sinice, objawy z pewnością będą bardziej nasilone.
Z tego względu, w sytuacji gdy pojawią się u nas niepokojące objawy po kąpieli w zbiorniku, w którym mogły być sinice, zaleca się konsultację z lekarzem.
Zatrucie sinicami – jak wygląda leczenie?
W przypadku łagodnych zatruć wywołanych przez sinice większość objawów ustępuje samoistnie i nie wymaga interwencji lekarskiej. Jeżeli jednak objawy są silne pacjent powinien pozostawać pod obserwacją lekarską. Leczenie w przypadku zatruć wywołanych przez toksyny sinicowe ma jedynie charakter objawowy, głównie o działaniu przeciwbólowym i przeciwwymiotnym.
Przeczytaj również:
Elektrolity – jak rozpoznać ich niedobór i ocenić jego konsekwencje?
Co zrobić po kontakcie z sinicami?
Kontakt z wodą, w której występuje zakwit sinic, nie zawsze prowadzi do zatrucia, jednak warto zachować ostrożność. Po wyjściu z wody należy jak najszybciej dokładnie umyć ciało czystą wodą z mydłem i zmienić mokry strój kąpielowy. Jeśli do oczu dostała się woda z akwenu, warto przepłukać je czystą wodą.
W przypadku przypadkowego połknięcia wody lub pojawienia się takich objawów jak nudności, wymioty, biegunka, wysypka, duszność czy gorączka, należy skontaktować się z lekarzem. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami przewlekłymi, kobiety w ciąży, dzieci oraz seniorzy. W razie wystąpienia nasilonych objawów, zwłaszcza trudności z oddychaniem lub zaburzeń świadomości, konieczna jest pilna pomoc medyczna.
Gdzie sprawdzić, czy w kąpielisku występują sinice?
Przed wyjazdem nad jezioro lub nad morze warto sprawdzić aktualny status kąpieliska. Informacje o zakwitach sinic oraz czasowych zakazach kąpieli publikuje Serwis Kąpieliskowy Głównego Inspektoratu Sanitarnego, który na bieżąco aktualizuje dane dla kąpielisk w całej Polsce. W serwisie można sprawdzić m.in. jakość wody, ewentualne zamknięcie kąpieliska oraz przyczynę wprowadzenia zakazu.
Nawet jeśli kąpielisko nie zostało jeszcze zamknięte, należy zwrócić uwagę na wygląd wody. Zielony lub brunatny kożuch, intensywny zapach przypominający pleśń albo widoczna piana na powierzchni mogą świadczyć o zakwicie sinic. W takiej sytuacji najbezpieczniej zrezygnować z kąpieli i wybrać inny akwen.
