Czym jest bisfenol A (BPA)?
Bisfenol A jest organicznym związkiem chemicznym z grupy fenoli, który został po raz pierwszy otrzymany w 1891 roku. Znalazł szerokie zastosowanie w przemyśle, m.in. przy produkcji poliwęglanów, środków zmniejszających palność, tworzyw sztucznych (np. przy produkcji butelek) oraz papieru wykorzystywanego w drukarkach termicznych.
Jego powszechna obecność w produktach codziennego użytku prowadzi do znacznego uwalniania BPA do środowiska oraz do żywności spożywanej przez człowieka. Liczne badania naukowe wskazują, że związek ten nie pozostaje obojętny dla organizmu ludzkiego.
Jako ksenoestrogen BPA może oddziaływać na funkcjonowanie układu hormonalnego, wykazując działanie modulujące. Ponadto wykazano, że ekspozycja na ten związek może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju niektórych chorób, takich jak cukrzyca czy otyłość.
Coraz więcej państw wprowadza zakazy oraz ograniczenia dotyczące wykorzystania bisfenolu. Odpowiednie regulacje prawne zmniejszające możliwy zakres stosowania BPA wprowadziła także Polska.
Przeczytaj również:
Azotyn sodu E250 – czym jest, jakie ma zastosowanie, czy jest szkodliwy?
Gdzie występuje BPA?
Bisfenol A (BPA) jest powszechnie wykorzystywany w produkcji wielu materiałów i wyrobów codziennego użytku. Stosuje się go przede wszystkim jako monomer i dodatek w procesie wytwarzania poliwęglanu (PC), różnego rodzaju tworzyw sztucznych oraz uniepalniaczy. Produkty zawierające BPA charakteryzują się przejrzystością, niewielką masą oraz wysoką odpornością mechaniczną, dlatego związek ten był szeroko stosowany w produkcji plastikowych opakowań, m.in. w butelkach dla niemowląt, pojemnikach do przechowywania żywności oraz plastikowych butelkach.
BPA występuje również w materiałach wykorzystywanych do produkcji płyt CD i DVD, elementów elektronicznych, żywic poliestrowych, polisulfonowych i poliakrylowych, a także w lakierach i powłokach zabezpieczających wnętrza metalowych puszek oraz zbiorniki na wodę pitną. Ponadto bisfenol A obecny jest na powierzchni papieru termicznego używanego do drukowania paragonów i wydruków bankomatowych. Związek ten można znaleźć także w kosmetykach, niektórych wyrobach stomatologicznych, zabawkach oraz artykułach przeznaczonych dla dzieci, takich jak smoczki, butelki i talerzyki. Dodatkowo BPA znajduje zastosowanie w klejach do elementów elektronicznych, jako stabilizator w PCV oraz składnik płynów hamulcowych.
Wpływ BPA na organizm człowieka
Bisfenol A (BPA) oddziałuje na organizm człowieka głównie poprzez zaburzanie funkcjonowania układu hormonalnego. Związek ten należy do ksenoestrogenów, czyli substancji zdolnych do naśladowania naturalnych hormonów płciowych, zwłaszcza estrogenów. BPA może wiązać się z receptorami hormonalnymi i zakłócać przekazywanie sygnałów regulujących wiele procesów fizjologicznych, takich jak metabolizm, rozwój układu rozrodczego czy funkcjonowanie układu nerwowego. Działanie to jest szczególnie istotne, ponieważ nawet niskie dawki BPA, w przypadku narażenia długotrwałego, mogą wpływać na równowagę hormonalną organizmu.
Przeczytaj również:
Azotan potasu E252 – właściwości, zastosowanie, szkodliwość
Skutki zdrowotne długotrwałej ekspozycji
Badania naukowe wskazują, że przewlekłe narażenie na BPA może być związane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju wielu zaburzeń zdrowotnych. Do najczęściej wymienianych należą zaburzenia metaboliczne, takie jak otyłość, insulinooporność oraz cukrzyca typu 2. Ponadto, ekspozycja na BPA bywa łączona z zaburzeniami funkcjonowania układu sercowo-naczyniowego, problemami z płodnością oraz zmianami w funkcjonowaniu układu odpornościowego (potencjalnie prowadząc do rozwoju zaburzeń autoimmunologicznych). Ze względu na zdolność BPA do ingerowania w mechanizmy hormonalne, jego długotrwała obecność w organizmie może mieć charakter kumulatywny i prowadzić do konsekwencji ujawniających się dopiero po wielu latach.
BPA a dzieci i kobiety w ciąży – szczególne ryzyko
Szczególnie wrażliwymi grupami na działanie BPA są dzieci oraz kobiety w ciąży, ponieważ ich organizmy znajdują się w kluczowych fazach rozwoju. BPA może przenikać przez łożysko, narażając rozwijający się płód na zaburzenia procesów rozwojowych, zwłaszcza w obrębie układu hormonalnego i nerwowego. U niemowląt i małych dzieci ekspozycja na BPA może mieć związek z nieprawidłowym rozwojem metabolicznym oraz zaburzeniami regulacji hormonalnej.
Z tego względu w wielu krajach wprowadzono ograniczenia dotyczące stosowania BPA w produktach przeznaczonych dla dzieci, podkreślając konieczność szczególnej ochrony tych grup populacyjnych.
Regulacje prawne dotyczące stosowania BPA
W Unii Europejskiej stosowanie bisfenolu A podlega coraz bardziej restrykcyjnym regulacjom prawnym mającym na celu ochronę zdrowia konsumentów, zwłaszcza w kontekście materiałów mających kontakt z żywnością. Już od 2011 r. obowiązuje zakaz używania BPA w butelkach dla niemowląt, a przepisy z 2018 r. rozszerzyły ten zakaz na inne opakowania przeznaczone dla dzieci do 3. roku życia oraz ustaliły limit migracji BPA z materiałów kontaktujących się z żywnością do maksymalnie 0,05 mg/kg produktu spożywczego.
Najnowszym krokiem jest przyjęcie Rozporządzenia Komisji (UE) 2024/3190, które od 20 stycznia 2025 r. wprowadza ogólny zakaz stosowania BPA i jego soli w produkcji materiałów i wyrobów mających kontakt z żywnością, w tym tworzyw sztucznych, powłok, tuszów drukarskich, klejów i innych substancji, z bardzo ograniczonymi wyjątkami dla niektórych zastosowań technicznych oraz z określonymi okresami przejściowymi dla wybranych produktów. Ponadto BPA został zakazany w papierze termicznym używanym do paragonów od 2020 r., a Europejska Autoritá ds. Bezpieczeństwa żywności (EFSA) stale ocenia ryzyko zdrowotne związane z jego ekspozycją, dostarczając podstaw naukowych dla wspomnianych regulacji.
Przeczytaj również:
Kwas sorbowy E200 – właściwości, zastosowanie, szkodliwość
Jak unikać BPA na co dzień? Praktyczne wskazówki
Aby ograniczyć codzienną ekspozycję na bisfenol A, warto zwracać uwagę na materiały, z których wykonane są produkty mające kontakt z żywnością.
Zaleca się wybieranie opakowań szklanych, ceramicznych lub ze stali nierdzewnej zamiast plastikowych, szczególnie do przechowywania i podgrzewania posiłków. Należy unikać podgrzewania żywności w plastikowych pojemnikach oraz zalewania ich gorącymi płynami, gdyż wysoka temperatura sprzyja migracji BPA do żywności.
Bardzo ważne jest także ograniczenie spożycia żywności z puszek, których wnętrza często pokryte są żywicami zawierającymi ten związek. W codziennym życiu warto również minimalizować kontakt z papierem termicznym, takim jak paragony, a po ich dotykaniu myć ręce.
Przy zakupie produktów zaleca się wybieranie wyrobów oznaczonych jako „BPA free”, jednak należy pamiętać, że najlepszym sposobem ograniczenia narażenia pozostaje świadome zmniejszanie ogólnego kontaktu z tworzywami sztucznymi.
Alternatywy dla produktów zawierających BPA
W odpowiedzi na ograniczenia prawne oraz rosnącą świadomość konsumentów coraz częściej stosuje się alternatywne materiały wolne od bisfenolu A. W kontaktach z żywnością BPA zastępowany jest przede wszystkim szkłem, ceramiką oraz stalą nierdzewną, które cechują się wysoką trwałością i brakiem migracji substancji chemicznych do żywności. W przypadku tworzyw sztucznych wykorzystywane są polimery takie jak polipropylen (PP) i polietylen (PE), uznawane za bezpieczniejsze w codziennym użytkowaniu.
W produkcji powłok do puszek coraz częściej stosuje się żywice akrylowe, poliestrowe lub olejowe, a w papierze termicznym – alternatywne wywoływacze barwnika niezawierające BPA. Należy jednak podkreślić, że niektóre substytuty, takie jak bisfenol S (BPS) czy bisfenol F (BPF) również są przedmiotem badań pod kątem potencjalnego wpływu na zdrowie, dlatego kluczowe znaczenie ma dalszy rozwój i ocena bezpiecznych materiałów zastępczych oraz świadomy wybór produktów o sprawdzonym składzie.
