Czym jest zespół jelita krótkiego?
Zespół krótkiego jelita (w języku angielskim short bowel syndrome, SBS) to przewlekła niewydolność jelita cienkiego, która rozwija się, gdy jego długość zostaje znacząco skrócona i nie jest w stanie zapewnić organizmowi odpowiedniego wchłaniania substancji odżywczych, elektrolitów i płynów.
Jelito człowieka umownie podzielono na jelito cienkie (które składa się z dwunastnicy, jelita czczego i jelita krętego) orazjelito grube. Pomiędzy nimi znajduje się zastawka, która stanowi fizjologiczną barierę między światłem jelita cienkiego a bakteriami żyjącymi w jelicie grubym. Aby proces trawienia, wchłaniania i metabolizowania składników odżywczych dostarczanych z pokarmem przebiegał prawidłowo, niezbędne jest normalne funkcjonowanie każdego fragmentu jelita.
W zespole krótkiego jelita dochodzi do nagłego upośledzenia funkcji części bądź całości jelita cienkiego – albo na skutek jego usunięcia chirurgicznego, albo pojawienia się choroby, która upośledza działanie jelita. Nie wiadomo dokładnie, jaka długość jelita zapewnia prawidłowe wchłanianie składników odżywczych. Zależy to m.in. od:
wieku osoby chorej,
ogólnego stanu zdrowia,
choroby zasadniczej, która wywołuje dolegliwości,
zachowania bądź utraty jelita grubego.
Objawy zespołu krótkiego jelita mogą się pojawić u ludzi dorosłych, jeśli długość czynnego jelita cienkiego jest mniejsza niż 150–200 cm (normalna długość to około 5–6 m). Minimalna długość jelita, która pozwoli na żywienie doustne chorego, zależy od wydolności pozostałych fragmentów jelita.
Szansa na normalne przyjmowanie pokarmów drogą doustną istnieje, jeśli zachowało się 50–60 cm jelita cienkiego i całe jelito grube lub 100–115 cm jelita cienkiego, bez jelita grubego.
To schorzenie, które wymusza zmianę sposobu odżywiania i stałe monitorowanie stanu zdrowia, ponieważ prowadzi do niedożywienia, zaburzeń metabolicznych i odwodnienia, a nieleczone może stanowić zagrożenie dla życia.
Przeczytaj również:
Przetoka jelitowa – rodzaje, przyczyny, objawy, leczenie
Przyczyny zespołu krótkiego jelita
Zespół krótkiego jelita rozwija się w następstwie utraty dużej części powierzchni wchłaniania jelita cienkiego. Jak wspomnieliśmy, najczęstszą przyczyną u dorosłych jest rozległa operacja chirurgiczna, czyli resekcja jelita cienkiego, konieczna m.in. w przebiegu zaawansowanej choroby Leśniowskiego‑Crohna, ostrego niedokrwienia krezki czy nawracających niedrożności jelit. U dzieci dominuje etiologia wczesna, związana z martwiczym zapaleniem jelit oraz wadami wrodzonymi przewodu pokarmowego, np. zarośnięciem jelita lub skrętem jelit wymagającym pilnej interwencji.
Do rzadszych, lecz klinicznie istotnych przyczyn, zalicza się powikłania po radioterapii jamy brzusznej, urazowe uszkodzenia jelit, a także choroby naczyniowe jelit prowadzące do martwicy i konieczności ich chirurgicznego usunięcia. Niezależnie od wieku, kluczowym mechanizmem pozostaje pooperacyjna lub popowikłaniowa niewydolność jelita, która bez odpowiedniego leczenia skutkuje ciężkimi niedoborami pokarmowymi i postępującymi objawami odwodnienia.
Zespół krótkiego jelita – objawy
Objawy kliniczne zespołu krótkiego jelita wynikają przede wszystkim z ciężkich zaburzeń wchłaniania jelita cienkiego i zaburzonej gospodarki wodno-elektrolitowej. Wśród najbardziej charakterystycznych symptomów dominują przewlekłe, obfite biegunki prowadzące do odwodnienia, obecność tłuszczu w stolcu, czyli stolce tłuszczowe, a także szybka utrata masy ciała i postępujące niedożywienie.
Pacjenci często zgłaszają również:
przewlekłe zmęczenie,
osłabienie siły mięśniowej,
wzdęcia oraz bóle brzucha.
W zależności od rozległości uszkodzenia jelita mogą pojawiać się trudności z tolerancją pokarmów, nietolerancja laktozy oraz objawy zaburzeń pasażu jelitowego.
Długotrwałe niedobory pokarmowe skutkują objawami wtórnymi, w tym niedoborami grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (zwłaszcza A, D, E, K), zaburzeniami mineralnymi, np. hipokalcemią czy hipomagnezemią, a także rozwojem zespołu złego wchłaniania. Częstym powikłaniem metabolicznym jest również hipowolemia oraz zaburzenia kwasowo-zasadowe. U części chorych rozwijają się powikłania przewlekłego żywienia medycznego, w tym niewydolność wątroby lub zwiększone ryzyko kamicy nerkowej z powodu zaburzonej absorpcji szczawianów. Mogą się też pojawić zaburzenia psychiczne i neurologiczne oraz problemy ze wzrokiem, które są efektem niedoboru witamin oraz gromadzenia szkodliwych substancji typu mangan lub lit.
Przeczytaj również:
Mikrobiota jelitowa – co to i jak o nią dbać?
Jak się leczy ZKJ?
Leczenie zespołu krótkiego jelita opiera się na przywróceniu równowagi metabolicznej i zapewnieniu skutecznego odżywienia. Podstawą terapii jest odpowiednie leczenie żywieniowe, często w postaci żywienia pozajelitowego lub – jeśli jest możliwe i dobrze tolerowane – żywienia dojelitowego. Dodatkowo stosuje się leczenie farmakologiczne zmniejszające biegunkę i poprawiające wchłanianie, w tym leki spowalniające pasaż jelitowy, inhibitory wydzielania żołądkowego oraz niekiedy terapię hormonalną wspierającą adaptację jelit. Ważnym elementem postępowania jest także uzupełnianie elektrolitów, witamin i mikroelementów oraz indywidualnie dobrana dieta o zwiększonej gęstości energetycznej, bogata w łatwo przyswajalne białko i tłuszcze, prowadzona zwykle pod nadzorem specjalistycznych poradni w ramach rehabilitacji jelitowej.
U chorych z minimalną rezerwą jelita, powikłaniami żywienia pozajelitowego lub zagrażającą niewydolnością narządową rozważa się leczenie zabiegowe, a w najbardziej zaawansowanych przypadkach – przeszczep jelita cienkiego. Czas terapii i jej intensywność zależą od pozostałej długości jelita, wieku chorego i stopnia jego adaptacji. Okres długotrwałego leczenia wymaga stałej kontroli laboratoryjnej i klinicznej, ale dobrze prowadzone pozwala wielu pacjentom na stopniowe uniezależnienie od żywienia pozajelitowego i znaczącą poprawę funkcjonowania na co dzień.
Zespół krótkiego jelita – dieta
Dieta w zespole krótkiego jelita to kluczowy element leczenia, który ma realny wpływ na stan ogólny pacjenta – jego odżywienie i ograniczenie utraty płynów. Najczęściej zaleca się dietę wysokokaloryczną i wysokobiałkową, z małą ilością błonnika oraz większym udziałem tłuszczów łatwo przyswajalnych. Ważnym składnikiem pokarmowym są kwasy tłuszczowe o średniej długości łańcucha, czyli tłuszcze MCT, które wchłaniają się szybciej i nie wymagają obecności soli kwasów żółciowych. U wielu chorych rekomenduje się również ograniczenie laktozy oraz w miarę możliwości doustne lub przez zgłębnik podawanie preparatów odżywczych w ramach nadzorowanej terapii żywieniowej prowadzonej zwykle we współpracy ze specjalistami z poradni żywieniowych.
Podstawowe zasady obejmują małe, częste posiłki (5-7 dziennie), odpowiednie nawodnienie z elektrolitami (często z wykorzystaniem doustnych płynów nawadniających), unikanie produktów nasilających biegunkę oraz wprowadzanie posiłków o możliwie wysokiej gęstości energetycznej przy małej objętości. Korzystne bywają produkty bogate w pełnowartościowe białko (np. jaja, chude mięso, ryby), gotowane i przecierane potrawy oraz specjalistyczne diety nadzorowane, takie jak dieta BRAT, stosowana jako krótkoterminowe wsparcie przy zaostrzeniach biegunki.
współpraca: lek. Dorota Podlipniak
