Zawroty głowy – objaw wymagający diagnostyki, bo przyczyny są rozmaite

Objawy zawrotów głowy

Zawroty głowy są jedną z najczęściej spotykanych dolegliwości. Ich częstość wzrasta wraz z wiekiem, choć nie jest tak zawsze. Zawroty głowy dają uczucia: wirowania, kołysania lub niestabilności, do tego towarzyszą im nudności, wymioty, zaburzenia słuchu, dezorientacja czy uderzenia gorąca. Zawroty głowy nie są jednostką chorobową, ale subiektywnym objawem występującym z rozmaitych przyczyn.

Pierwszy nowoczesny opis zawrotów głowy z towarzyszącymi zaburzeniami słuchu opisał w 1861 roku otolog francuski Prosper Ménière i to właśnie od jego nazwiska pochodzi nazwa jednej z chorób układu równowagi – choroby Menièr'a.

Zawroty głowy nierozerwalnie wiążą się z patologią w obrębie układu równowagi, w skład którego zalicza się sam narząd równowagi, czyli błędnik – strukturę położoną w uchu wewnętrznym, a także jego unerwienie – nerw przedsionkowy oraz ośrodki w pniu mózgu, móżdżku, jądrach podkorowych i korze mózgowej, odpowiadające za odbieranie wrażeń o ułożeniu ciała. Uszkodzenie lub też zaburzenia na którymkolwiek poziomie mogą przyczynić się do pojawienia się zawrotów głowy o różnym charakterze.

Zawroty dzielimy na:

• układowe – wiążą się najczęściej z patologią w obrębie błędnika. Pacjent odczuwa ruch – zwykle wirowy – otoczenia, własnego ciała bądź samej głowy – który potrafi konkretnie określić. Często takie zawroty współistnieją z nudnościami i wymiotami;

• nieukładowe – są zwykle pochodzenia pozabłędnikowego. Pacjent odczuwa zaburzenia równowagi, niestabilność postawy i chodu, ale nie potrafi precyzyjnie ich opisać. Oba typy zwykle najczęściej pojawiają się o osób starszych, nieco częściej u kobiet, ale nie ma określonej reguły ich występowania.

Jakie są przyczyny zawrotów głowy?

Przyczyny zawrotów głowy mogą być bardzo różne – od zupełnie niegroźnych, po wymagające pilnej diagnostyki. Istotne znaczenie ma nie tylko sam objaw, ale także to, jak często się pojawia, jak długo trwa oraz jakie inne dolegliwości mu towarzyszą. W wywiadzie lekarz zwraca uwagę m.in. na obecność mdłości, wymiotów, bólu głowy, szumów usznych, zaburzeń widzenia czy uczucia osłabienia. Ważne są również okoliczności występowania objawów, przyjmowane leki oraz choroby przewlekłe. W wielu przypadkach pomocne okazują się także badania dodatkowe.

Przeczytaj również:

Zespół wazowagalny – przyczyny, objawy, leczenie omdleń wazowagalnych

Konkretne przyczyny zawrotów głowy to:

choroby otolaryngologiczne

• łagodne położeniowe zawroty głowy,

• zapalenie trąbki słuchowej,

• choroba lokomocyjna,

• perlak,

• woszczyna,

• choroba (zespół) Ménièr'a,

• zapalenie błędnika,

• toksyczne uszkodzenie błędnika (m.in. polekowe, np. antybiotyki aminoglikozydowe),

• urazy ucha wewnętrznego,

choroby układu nerwowego

• choroby naczyniowe mózgu,

• urazy mózgu,

• guz mózgu,

• stwardnienie rozsiane,

• padaczka,

• migrena,

• zaburzenia lękowe

• depresja

choroby ogólnoustrojowe i narządowe

• nadciśnienie tętnicze,

• miażdżyca,

• zaburzenia rytmu serca,

• zmiany inwolucyjne (prezbiastazja starcza),

• hipoglikemia (niedocukrzenie)

Powyższa lista jest dowodem, że pomocy przy zawrotach głowy może udzielić nam nie tylko neurolog, ale także: otolaryngolog, kardiolog, internista, psychiatra czy psychoterapeuta. Niemniej jednak to zadaniem neurologa będzie postawienie rozpoznania wstępnego, a jeśli wykluczy on przyczyny neurologiczne, skieruje nas do właściwego specjalisty.

Przeczytaj również:

Omdlenie – przyczyny, rodzaje, objawy przedomdleniowe, pierwsza pomoc, leczenie

Dlaczego zawroty głowy są niebezpieczne?

Choć zawroty głowy często kojarzą się z przejściową niedyspozycją, nie należy ich bagatelizować. Mogą znacząco zaburzać równowagę i orientację w przestrzeni, co zwiększa ryzyko upadków, urazów oraz wypadków – szczególnie u osób starszych. Uczucie wirowania, niestabilności czy niepewności chodu może utrudniać codzienne funkcjonowanie, prowadzić do lęku przed poruszaniem się, a nawet ograniczać aktywność zawodową i społeczną.

Niepokój powinny wzbudzić zwłaszcza silne zawroty głowy pojawiające się nagle, utrzymujące się przez dłuższy czas lub gdy towarzyszą im inne objawy, takie jak mdłości, wymioty, ból głowy, zaburzenia widzenia, drętwienie kończyn, problemy z mową czy szumy uszne. Taki obraz kliniczny może wskazywać nie tylko na schorzenia ucha wewnętrznego, ale także na choroby ośrodkowego układu nerwowego lub choroby naczyniowe, w tym niedokrwienie mózgu czy udar.

Zawroty głowy a problemy z błędnikiem

Zaburzenia ucha wewnętrznego, czyli narządu odpowiedzialnego za utrzymanie równowagi, należą do najczęstszych przyczyn zawrotów głowy. Tzw. zawroty głowy obwodowe wynikają z nieprawidłowego funkcjonowania układu przedsionkowego i często mają charakter nagły oraz intensywny. Typowe jest wrażenie ruchu wirowego otoczenia lub własnego ciała, a także trudności z utrzymaniem równowagi, nudności, a niekiedy wymioty.

Najczęstszą przyczyną są łagodne położeniowe zawroty głowy, które pojawiają się podczas zmiany pozycji głowy, na przykład przy wstawaniu z łóżka, schylaniu się lub obracaniu w pozycji leżącej. Objawy zwykle trwają krótko, ale mogą nawracać i znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie. Za dolegliwości odpowiadają przemieszczające się w kanałach ucha wewnętrznego drobne kryształki, które zaburzają prawidłowe odbieranie bodźców ruchu.

Silne zawroty mogą być także związane z zapaleniem błędnika lub zapaleniem nerwu przedsionkowego. W takich przypadkach objawy utrzymują się dłużej, a towarzyszą im nasilone zaburzenia równowagi, osłabienie oraz trudności w chodzeniu. Jeśli dodatkowo pojawiają się szumy uszne, uczucie pełności w uchu lub pogorszenie słuchu, przyczyną może być choroba Ménière’a.

Zawroty głowy a zaburzenia metaboliczne

Zawroty głowy mogą wynikać także z zaburzeń metabolicznych, które wpływają na pracę mózgu i układu krążenia. W takich sytuacjach częściej pojawia się uczucie osłabienia, „pustki w głowie” lub niestabilności, niż typowe wrażenie ruchu wirowego.

Do innych możliwych przyczyn należą: niedokrwistość, odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe oraz choroby tarczycy. Niski poziom hemoglobiny prowadzi do niedotlenienia tkanek, co może powodować częste zawroty głowy, zmęczenie, duszność i bladość skóry. Z kolei niedobór płynów, szczególnie w upalne dni lub podczas infekcji, sprzyja spadkom ciśnienia i zawrotom głowy przy zmianie pozycji.

Przeczytaj również:

Omdlenia w ciąży – przyczyny, jak unikać, kiedy do lekarza

Zawroty głowy a schorzenia neurologiczne

Choć znaczna część przypadków ma łagodny charakter, zawroty głowy mogą być także objawem chorób ośrodkowego układu nerwowego: mogą wynikać z nieprawidłowości w obrębie mózgu lub pnia mózgu i często towarzyszą im inne niepokojące objawy neurologiczne.

Szczególnej uwagi wymagają nagłe, silne zawroty głowy połączone z zaburzeniami widzenia, problemami z mową, drętwieniem kończyn, podwójnym widzeniem lub trudnościami z utrzymaniem równowagi. Taki obraz może wskazywać na niedokrwienie mózgu, udar, przemijający napad niedokrwienny i wymaga pilnej pomocy medycznej. Do innych możliwych przyczyn należą choroby neurologiczne, takie jak: stwardnienie rozsiane, migrena przedsionkowa, guzy mózgu czy rzadziej zapalenie mózgu lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Czy leki mogą być przyczyną zawrotów głowy?

Zawroty głowy mogą być również skutkiem ubocznym niektórych leków. Objawy pojawiają się najczęściej po rozpoczęciu nowej terapii, zwiększeniu dawki lub przy jednoczesnym stosowaniu kilku preparatów. W takich sytuacjach pacjenci opisują lekkie zawroty głowy, uczucie osłabienia, niestabilności lub „pustki w głowie”.

Do grup leków, które mogą powodować zawroty, należą m.in.: preparaty obniżające ciśnienie tętnicze, leki nasenne i uspokajające, aminoglikozydy, diuretyki (mp. furosemid), NLPZ w wysokich dawkach, niektóre leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe oraz środki stosowane w chorobach serca, zwłaszcza przy zaburzeniach rytmu. Zbyt silne działanie leków hipotensyjnych może prowadzić do spadków ciśnienia i zawrotów głowy przy wstawaniu lub zmianie pozycji ciała.

Jakie badania wykonać?

Diagnostyka zawrotów głowy składa się z badania otolaryngologicznego i neurologicznego. Otolaryngolog ocenia funkcję układu przedsionkowego, symetrię jego działania, niezbędną do prawidłowego funkcjonowania oraz ukierunkowuje się na lokalizację ewentualnych procesów patologicznych. Od rodzaju pojawiających się zaburzeń i typów zawrotów, otolaryngolog wykonuje różne testy przedsionkowe.

Zalicza się do nich chociażby testy kaloryczne, posturografię, prowokację oczopląsu i zawrotów poprzez zmiany położenia głowy (testy kinetyczne). Ocena pacjenta jest pełna, kiedy obejmuje też wywiad – należy ustalić w jakich okolicznościach zawroty się pojawiają, od kiedy występują, jaki długo trwają i jaka jest ich częstotliwość. Warto dopytać o ewentualne dolegliwości towarzyszące, takie jak: nudności, wymioty, zaburzenia równowagi, silny lęk podczas zawrotów. Nie sposób nie zapytać o urazy głowy i zażywane leki, a także schorzenia współistniejące.

Przeczytaj również:

Zawroty głowy od kręgosłupa szyjnego

Co to jest EOG?

Objawem towarzyszącym zawrotom głowy zwykle jest oczopląs, jego badanie wnosi wiele w różnicowanie zaburzeń ośrodkowych i obwodowych. Tradycyjną metodą rejestrowania ruchów gałek ocznych jest elektrookulografia (EOG), jednak jej ograniczenia w postaci zbyt małej dokładności pomiaru sprawiły, że nie jest zbyt często używana.

Co to jest ENG?

Elektronystagmografia (ENG) to rejestracja za pomocą elektrod ruchów gałek ocznych na podstawie zmian pola elektrycznego wokół gałki ocznej. ENG różnicuje oczopląs, ruchy nystagmoidalne, ruchy wahadłowe oczu oraz inne zaburzenia. W celu ulepszenia dokładności wyników opracowano wideonystagmografię, która pozwala na uzyskanie zapisu bez zakłóceń za pomocą wideokamery. Do innych badań, które mogą być przydatne w postawieniu diagnozy, należą metody obrazowania: badanie radiologiczne kręgosłupa szyjnego, tomografia komputerowa głowy, rezonans magnetyczny głowy lub kręgosłupa szyjnego, badania ultrasonograficzne tętnic szyjnych i kręgowych, ew. badanie przepływów w tętnicach mózgowych – tzw. doppler przezczaszkowy.

Leczenie zawrotów głowy i zaburzeń równowagi

Leczenie uzależnione jest od przyczyny zawrotów, opiera się głownie na farmakologii. W przypadków zawrotów spowodowanych przyczyną wtórną – chorobą narządową, ogólną – sposobem na walkę z zawrotami głowy jest leczenie choroby pierwotnej. Jest to dowodem, że leczeniem zawrotów głowy nie musi zajmować się tylko lekarz neurolog. Leki użyteczne w zwalczaniu tych przykrych dolegliwości należą do kilku grup: leki przeciwhistaminowe, neuroleptyki, leki przeciwwymiotne, anksjolityki (leki przeciwlękowe), antagoniści kanału wapniowego oraz betahistyna.

Do leków wspomagających, które może zapisać lekarz, należą środki rozszerzające naczynia, moczopędne i przeciwpłytkowe. Nie ma jednego schematu leczenia, wszystko zależy od konkretnej przyczyny dolegliwości. W związku z tym do każdego pacjenta podchodzi się w sposób indywidualny.

Zawroty głowy – wypowiedź neurologa

współpraca: lek. Natalia Ignaszak-Klaus