Kim był Philip Zimbardo i co chciał udowodnić?
Philip Zimbardo był cenionym profesorem psychologii, pracującym na wydziale psychologii Uniwersytetu Stanforda. Jako szef grupy badawczej stojącej za tym projektem, Zimbardo szukał odpowiedzi na fundamentalne pytanie: czy brutalność w systemie penitencjarnym wynika z osobowości więźniów i strażników, czy może jest narzucana przez samą strukturę więzienia?
Zimbardo chciał sprawdzić, jak na zachowanie jednostek wpływa ich obecna sytuacja. Hipoteza zakładała, że to otoczenie, a nie cechy charakteru determinują postawę i działania. Zimbardo doszedł do wniosku, że chcąc zrozumieć zło, nie należy patrzeć na poszczególnych członków społeczeństwa, ale na całe systemy, które promują agresję.
Celem eksperymentu było wykazanie, że nawet „dobrzy” ludzie mogą stać się sprawcami przemocy, jeśli tylko stworzy im się ku temu warunki.
Na czym polegał eksperyment Zimbardo?
Aby zweryfikować swoją teorię, psychologowie przeprowadzili nabór do badania, zamieszczając ogłoszenia w lokalnej prasie. Zgłosiło się ponad 70 ochotników, jednak naukowcy znaleźli chętnych spełniających rygorystyczne kryteria dopiero po przeprowadzeniu serii testów – po to, by wyeliminować osoby z problemami psychicznymi, zaburzeniami emocjonalnymi, używające narkotyków czy te, które miały na swoim koncie zatargi z prawem. Ostatecznie wybrano 24 studentów, których oceniono jako najbardziej dojrzałych.
W piwnicach Jordan Hall, budynku należącym do Uniwersytetu, zbudowano atrapę zakładu penitencjarnego. Choć było to miejsce stworzone na potrzeby badania, dołożono wszelkich starań, by przypominało prawdziwe więzienie: przygotowano cele z pryczami, pokój wartownika oraz izolatkę. Rzut monetą decydował, kto wcieli się w rolę więźniów, a kto strażników.
Stanfordzki eksperyment więzienny rozpoczął się z impetem. Dzięki współpracy z lokalną policją, uczestnicy wyznaczeni do roli więźniów zostali aresztowani we własnych domach, skuci kajdankami i przewiezieni na komisariat, co miało spotęgować realizm. Po przybyciu do atrapy zakładu penitencjarnego w piwnicach Uniwersytetu, więźniowie zostali rozebrani, otrzymali też numery identyfikacyjne.
Od tej pory zachowanie więźniów miało być ściśle kontrolowane przez drugą grupę. Strażnicy otrzymali mundury, lustrzane okulary (by unikać kontaktu wzrokowego) oraz pałki (których nie wolno było im używać do bicia). Mieli za zadanie utrzymywać porządek przez 24 godziny na dobę, pracując w systemie zmianowym.
Przeczytaj również:
Czy eksperyment Milgrama wyjaśnił, dlaczego naziści zabijali więźniów obozów?
Efekt Lucyfera – jak sytuacja i rola społeczna zmieniają ludzkie zachowanie?
To, co wydarzyło się w ciągu kolejnych dni, przerosło najśmielsze oczekiwania i obawy badaczy. Najsłynniejszy eksperyment psychologiczny bardzo szybko wymknął się spod kontroli. Zimbardo nazwał to efektem Lucyfera – udowodnił, że pod wpływem presji grupy i autorytetu, dobrzy ludzie czynią zło.
Bunt wybuchł już drugiego dnia. Więźniowie zabarykadowali się w celach i zerwali numery identyfikacyjne. Reakcja personelu więziennego była natychmiastowa i brutalna. Strażnicy zaczęli dopuszczać się nadużyć, aby stłumić opór. Wykorzystywali gaśnice z dwutlenkiem węgla, by zmusić osadzonych do posłuszeństwa.
Z każdym dniem zachowanie strażników stawało się bardziej sadystyczne. Więźniowie dostawali minimalne racje żywnościowe, a za najmniejsze przewinienia kazano im na rozkaz wykonywać ćwiczenia fizyczne, m.in. robienie pompek.
Psychologiczne efekty znalezienia się w takiej pułapce były druzgocące. Zachowanie uczestników uległo całkowitej zmianie. Więźniowie stali się apatyczni i ulegli. Jeden z nich już po 36 godzinach przeszedł załamanie nerwowe, wybuchając niekontrolowanym płaczem i gniewem. W obecności strażnika osadzeni musieli prosić o zgodę na każdą czynność, nawet na skorzystanie z toalety, a po pewnym czasie zmuszano ich wręcz do korzystania z wiader pozostawionych w celach, co potęgowało poczucie upodlenia. Strażnicy, czując narastające poczucie bezkarności, wymyślali coraz bardziej upokarzające kary, w tym zmuszanie do symulowania aktów homoseksualnych, co miało całkowicie złamać godność „więźniów”.
Kto i dlaczego przerwał eksperyment?
Choć cały eksperyment zaplanowano na dwa tygodnie, przerwano go zaledwie po sześciu dniach. Głównym powodem nie była jednak refleksja samego Zimbardo, który tak bardzo zaangażował się w rolę „dyrektora więzienia”, że stracił obiektywizm badawczy. Impulsem do zakończenia badania była wizyta Christiny Maslach, młodej psycholog, a prywatnie narzeczonej Zimbardo. Widząc więźniów prowadzonych z kapturami na głowach przez szerokie korytarze na główny dziedziniec, wyraziła swoje przerażenie.
Maslach uświadomiła Zimbardo, że to, co robi, jest nieetyczne i niszczy psychikę młodych ludzi. Dodatkowo, w symulowanym więzieniu pojawiła się plotka o rzekomym planie ucieczki. Skłoniło to Zimbardo do prób przeniesienia więźniów do prawdziwego aresztu (odmówiono mu). Sytuacja stała się zbyt niebezpieczna. Poza Maslach, w badaniu brało udział wiele osób postronnych, w tym rodzice odwiedzający „synów” oraz były kapelan więzienny. To właśnie wizyta księdza pokazała, jak głęboko uczestnicy weszli w swoje role – osadzeni nie prosili go o pomoc prawną, lecz o wyciągnięcie ich z więzienia, zapominając, że są częścią badania. Ostateczna decyzja o zakończeniu eksperymentu zapadła 20 sierpnia 1971 roku.
Przeczytaj również:
Agresja – definicja, rodzaje, objawy, terapia
Wnioski z eksperymentu Zimbardo
Badania Zimbardo (Stanford prison experiment) dostarczyły mrocznych dowodów na to, jak potężne są role społeczne. Zimbardo doszedł do wniosku, że granica między katem a ofiarą jest niezwykle płynna. Eksperyment więzienny pokazał, że anonimowość (mundury, numery zamiast imion) oraz rozproszenie odpowiedzialności sprzyjają okrucieństwu.
Główne wnioski to:
Środowisko ma często większy wpływ na nasze czyny niż wewnętrzny kompas moralny.
Pozbawienie kogoś tożsamości (identyczne fartuchy z numerami identyfikacyjnymi) ułatwia zadawanie mu cierpienia.
Zarówno więźniowie, jak i strażnicy szybko zaakceptowali narzuconą im hierarchię.
Uczestnicy robili to, czego oczekiwała od nich grupa, nawet jeśli było to sprzeczne z ich wartościami sprzed rozpoczęcia eksperymentu.
To badanie stało się przestrogą przed tym, jak łatwo systemy mogą deprawować jednostki. Pokazało, że na to, jak na ludzi wpływają role społeczne, nie ma prostego lekarstwa poza świadomością tych procesów.
Zarzuty wobec eksperymentu
Mimo sławy Zimbardo, jego eksperyment od lat znajduje się w ogniu krytyki. Wielu badaczy twierdzi, że to, co działo się w piwnicy Uniwersytetu Stanforda, to nie nauka, a raczej makabryczny teatr. Pojawiły się głosy, że strażnicy mieli być instruowani przez Zimbardo, jak mają się zachowywać. Sugerowano im, by byli „twardzi”, co podważa tezę o spontanicznym pojawieniu się okrucieństwa.
Krytycy wskazują, że uczestnicy mogli po prostu odgrywać role, których – ich zdaniem – oczekiwali naukowcy. Ponadto, współczesne próby replikacji, jak np. BBC Prison Study, nie przyniosły tak drastycznych wyników, co sugeruje, że zachowanie strażników w 1971 roku mogło być sterowane. Zarzuca się również, że Zimbardo naruszył wszelkie standardy etyczne, narażając studentów na traumę i naruszając ich prawa do bezpieczeństwa. Dziś takie badanie nie uzyskałoby zgody żadnej komisji etycznej.
Eksperyment ten pozostaje lekcją, o której nie wolno zapomnieć. Philip Zimbardo dokładnie opisał go w książce pt. „Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło”, powstał również film „Więzienny eksperyment” („The Stanford prison experiment”). To pozycje obowiązkowe dla każdego, kto chce zrozumieć mechanizmy władzy i psychologię zła ujętą w ekstremalny sposób.
