Choroby odzwierzęce – czy będzie ich coraz więcej?

Czym są choroby odzwierzęce?

Choroba odzwierzęca (tzw. zoonoza) to choroba zakaźna ludzi spowodowana przez patogen (czynnik zakaźny, taki jak bakteria, wirus, pasożyt lub prion), który został przeniesiony ze zwierzęcia na człowieka. Zazwyczaj pierwszy zarażony człowiek przenosi czynnik zakaźny na kolejne osoby, a choroba rozprzestrzenia się dalej w społeczności ludzi.

Bardzo wiele współcześnie znanych chorób pochodzi właśnie od zwierząt i na stałe zadomowiły się one już w naszej cywilizacji. Zoonozy mają różne tryby przenoszenia czyli transmisji. W niektórych przypadkach – jak wścieklizna – wirus nie przenosi się jednak z człowieka na człowieka, do transmisji konieczny jest kontakt z chorym zwierzęciem. Wścieklizna klasyfikowana jest więc jako choroba bezpośrednio odzwierzęca.

Przeniesienie może również nastąpić za pośrednictwem gatunków pośrednich (wektorów), które przenoszą patogen bez zachorowania. W krajach tropikalnych wektorami są często insekty żywiące się krwią kręgowców, np. komary lub muchy tse-tse.

To, czy dany wirus będzie w stanie replikować w ciele nowego gatunku, np. człowieka, zależy ściśle od jego genetyki. Aby doszło do trwałej transmisji, zwykle musi zajść kilka nowych mutacji w materiale DNA wirusa. Mutacje takie są niebezpieczne, ponieważ mogą zachodzić samorzutnie jeszcze w naturalnym rezerwuarze, np. na skutek zmieniających się warunków klimatycznych.

Przykłady znanych chorób odzwierzęcych

Gorączka krwotoczna Ebola

Gorączka krwotoczna Ebola jest śmiertelną chorobą wirusową ludzi i innych naczelnych. Uważa się, że nietoperze owocożerne są naturalnym nosicielem wirusów Ebola w przyrodzie, a polowania na te zwierzęta mogą wpływać na rozprzestrzenianie zakażeń. Objawy zaczynają się zwykle kilka dni po zakażeniu, i obejmują:

• krwawe wymioty;
• biegunki;
• wysypkę;
• krwotoki wewnętrzne i krwawienia z jam ciała.

W wyniku gwałtownego namnażania wirusa dochodzi do wielonarządowych niewydolności organizmu, gwałtownej utraty płynów i sepsy.

Wirus rozprzestrzenia się poprzez bezpośredni kontakt z płynami ustrojowymi, jak krew, wymiociny, śluz. Jeszcze do niedawna przy gorączkach krwotocznych stosowano wyłącznie leczenie objawowe. W 2016 r. wyprodukowano jednak pierwszą na świecie skuteczną szczepionkę przeciwko zakażeniu Ebola, a prace nad jej komercjalizacją trwają.

AIDS

AIDS – czyli zespół nabytego niedoboru odporności – to nieuleczalna choroba wywołana zakażeniem wirusem HIV. Naukowcy podejrzewają, że wirus HIV wyewoluował z małpiego wirusa niedoboru odporności (SIV), a jego transmisja do populacji ludzkiej nastąpiła pod koniec XIX lub na początku XX wieku z populacji małp człekokształtnych.

Do zakażenia ludzkim wirusem HIV następuje przez kontakt seksualny, ekspozycję na wydzieliny zawierające wirusa lub na drodze okołoporodowej. Początkowo zakażenie może przebiegać bezobjawowo lub wystąpią objawy grypopodobne. Pełnoobjawowy AIDS objawia się jednak:

• powiększeniem węzłów chłonnych;
• nawracającymi infekcjami wirusowymi, bakteryjnymi i grzybiczymi;
• nowotworami łagodnymi (mięsaki Kaposiego, chłoniaki);
• nowotworami złośliwymi (rak szyjki macicy, rak płuca).

Leczenie AIDS polega na skojarzonym podawaniu kilku leków antyretrowirusowych i znacząco wydłuża życie chorego. Pomimo zaawansowanych badań nie znany jest jak dotąd skuteczny lek lub szczepionka zabezpieczająca przed zakażeniem.

Przeczytaj również:

Wirus Nipah – co o nim wiemy, czy nam zagraża?

Salmonelloza

Salmonelloza to grupa chorób zakaźnych wywołana przez Gram-ujemne bakterie z grupy Salmonella. Do infekcji dochodzi po spożyciu żywności skażonej odchodami skażonych zwierząt – najczęściej jaj lub drobiowego mięsa. Choroba zwykle rozwija się bardzo szybko, i towarzyszą jej:

• obfite, wodniste biegunki;
• kłujące bóle brzucha;
• gorączka;
• wymioty;
• bóle głowy.

U części chorych zakażenie może przerodzić się w postać uogólnioną, prowadzącą do ciężkiego odwodnienia a nawet sepsy. Przy leczeniu salmonellozy stosuje się antybiotyki.

Świńska grypa

Świńska grypa to choroba zakaźna dróg oddechowych świń, wywoływana najczęściej przez wirusy grypy typu A (A/H1N1). Niegdyś popularna wyłącznie u zwierząt hodowlanych, jednak w 2009 roku, kiedy WHO ogłosiło światową pandemię grypy A/H1N1, stwierdzono, że wirus po przeniesieniu ze świń, może przenosić się dalej z człowieka na człowieka. Objawy świńskiej grypy przypominają odmianę tradycyjną, są to m.in.:

• wysoka gorączka;
• dreszcze;
• bóle stawów i mięśni;
• suchy kaszel;
• bóle głowy.

Choroba jest szczególnie niebezpieczna dla osób starszych, dzieci i osób z osłabionym układem odpornościowym.

Dlaczego choroby przenoszą się ze zwierząt na ludzi?

Coraz więcej wyników badań naukowych pokazuje, że częstsze przypadki rozprzestrzeniania się wirusa ze zwierząt na ludzi mogą być powiązane z utratą bioróżnorodności i postępującą degradacją środowiska. Zwłaszcza w dzikich, tropikalnych i niezurbanizowanych rejonach ziemi, gdy ludzie wkraczają aby zaangażować się w rolnictwo, łowiectwo i wydobywanie naturalnych zasobów, stają się narażeni na patogeny, które normalnie pozostałyby na tych obszarach. Oszacowano, że od 1980 r. liczba przeniesienia czynników zakaźnych ze zwierzęcia na człowieka potraja się w każdej dekadzie. Dodatkowo, niszczenie ekosystemów dla rozwoju rolnictwa i budowy osiedli ludzkich stwarza korzystne warunki rozmnażania małych zwierząt, jak nietoperze i szczury, które są bardziej przystosowane do ludzkiej presji, ale są wektorami dużej ilości czynników zakaźnych. To z kolei może naturalnie powodować więcej pandemii.

Ogniska chorób odzwierzęcych powstają również w wyniku interakcji człowieka z innymi zwierzętami na targach spożywczych, targach żywych zwierząt lub ogrodach zoologicznych.

Badania mające na celu ustalenie pochodzenia trwającej pandemii COVID-19 wskazują, że do pierwszej transmisji wirusa doszło najprawdopodobniej na rynku mięsnym w Chinach. Tradycyjnie w krajach azjatyckich, inaczej niż w Europie, spożywa się mięso wielu gatunków egzotycznych zwierząt: węży, małp, jaszczurek czy nietoperzy.

Nietoperze są jednak znanym rezerwuarem i wektorem ponad 200 gatunków wirusów, z których większość jest chorobotwórcza dla człowieka. Zwierzęta te, choć same nie chorują, mogą przenosić m.in. wirusy wścieklizny, wirusy gorączki krwotocznej czy odmiany koronawirusów.

Spożywanie mięsa nieprzebadanych weterynaryjnie dzikich zwierząt może być nie tylko niebezpieczne dla zdrowia pojedynczej jednostki, która spożyje taki pokarm, ale być zalążkiem dramatycznej w skutkach pandemii.

Zakażenia międzygatunkowe są także prawdopodobne w gospodarstwach rolnych, szczególnie prowadzonych na ogromną skalę i przy niezachowywaniu odpowiednich kontroli weterynaryjnych i norm sanitarnych.

Choroby odzwierzęce – perspektywy

Najświeższe wyniki analiz naukowców biją na alarm – gigantyczne zmiany klimatu wywołane przez człowieka i zachwianie równowagi biologicznej będą zwiększać ryzyko występowania groźnych epidemii w przyszłości. Rabunkowa gospodarka człowieka powoduje również masową migrację gatunków na nowe obszary, a w konsekwencji wymusza kontakt między gatunkami zwierząt i ludzi, które normalnie nie mają ze sobą styczności. W symulacjach naukowych oszacowano, że w ciągu najbliższych dziesięcioleci nastąpi rozprzestrzenianie się ponad 15 000 wirusów na nowych gospodarzy. Najbardziej narażone na takie zmiany są tropikalne rejony Afryki i południowo-wschodniej Azji. Przenoszenie się chorób z dzikich zwierząt na ludzi wydaje się więc nieoczekiwanym i ukrytym kosztem rozwoju gospodarczego współczesnej cywilizacji.