Zatrucie pokarmowe – czym jest i jakie są najczęstsze przyczyny?
Zatrucie pokarmowe definiuje się jako chorobę przewodu pokarmowego o ostrym przebiegu, wywołaną spożyciem pokarmu lub substancji skażonych bakteriami lub toksynami bakteryjnymi, pasożytami lub grzybami. Zatrucia pokarmowe występują ze zbliżoną częstotliwością w ciągu całego roku. U dzieci do zatruć często dochodzi nieświadomie w wyniku eksploracji otoczenia.
Czynniki, które sprzyjają zatruciu pokarmowemu, to:
brak higieny przy przygotowaniu posiłków (mycie rąk, warzyw, owoców),
picie nieprzegotowanej wody – szczególnie podczas egzotycznych podróży,
jedzenie przeterminowanych produktów,
wielokrotne rozmrażanie i ponowne zamrażanie żywności,
jedzenie surowego mięsa bądź jajek,
pora roku – latem łatwiej o zatrucie,
bliskie sąsiedztwo zwierząt domowych i źródła wody pitnej,
spożywanie wyrobów cukierniczych, takich jak lody lub ciasta z kremem.
Wśród najczęściej występujących patogenów i ich źródeł występowania można wymienić:
Bacillus cereus – najczęstsze źródła: ryż, wołowina, kurczak, małże, krewetki;
Clostridium perfringens – wołowina, indyk, kurczak;
Clostridium botulinum – niewłaściwie konserwowana żywność, puszkowana żywność, ryby wędzone;
Staphylococcus aureus – wyroby cukiernicze, mleczne, szynka, wieprzowina;
Yersinia enterocolitica – czekolada, mleko, wieprzowina;
Listeria monocystogenes – mleko, sery, surowe warzywa, drób, wołowina, ryby wędzone i solone;
Campylobacter jejuni – niedogotowany lub surowy drób, mleko, kontakt ze zwierzętami domowymi, małże;
Escherichia coli – sałatki, mleko, niedogotowana wołowina;
Salmonella – jaja, mleko, kurczak, przetwory, krewetki.
Szacuje się, że nawet 40–60% objawów wywołanych jest przez enterotoksyczne E. coli. W Polsce dominują infekcje Campylobacter spp., Salmonella spp. oraz zakażenia rotawirusami.
Przeczytaj również:
Płukanie żołądka – jak wygląda, ile trwa, po co się je robi?
Objawy zatrucia pokarmowego
Wbrew pozorom pierwsze objawy zatrucia pokarmowego nie muszą pojawić się w ciągu kilku godzin od spożycia skażonego pokarmu. W zależności od czynnika czas wylęgania wynosi od jednego do kilkudziesięciu dni (w skrajnych przypadkach nawet ponad 100 dni). W przypadku zatrucia pokarmowego typowe objawy obejmują:
zmianę objętości i konsystencji stolca (staje się on rzadki, a wypróżnianie jest częste),
obecność śluzu lub krwi w kale,
kolkowe bóle brzucha,
parcie na stolec.
Oprócz objawów ostrego nieżytu żołądkowo-jelitowego, czasami pojawia się również gorączka, dreszcze i bóle mięśniowe. Objawom tym towarzyszyć może odwodnienie z zaburzeniami elektrolitowymi (m.in. sodu, potasu i chlorków). Chory jest osłabiony, wyczerpany i nie ma apetytu.
W sytuacji zatrucia toksyną botulinową (wytwarzaną przez laseczki jadu kiełbasianego) nie ma gorączki i biegunki, obserwuje się natomiast:
zawroty i bóle głowy,
niedowład mięśni twarzy (oraz utrudnione mówienie i połykanie),
rozszerzenie źrenic i podwójne widzenie, ponieważ jad atakuje układ nerwowy. Nawet niewielka ilość tej toksyny może okazać się śmiertelna dla osoby dorosłej.
Wymioty sugerują zatrucie gronkowcowe, Bacillus cereus albo rotawirusami. Gorączka i bóle mięśniowe występują najczęściej w przebiegu zatrucia gronkowcowego, Shigella spp., Salmonella spp. Bóle głowy mogą się pojawić, choć częściej wynikają z odwodnienia spowodowanego biegunką lub wymiotami, niż samą infekcją. Są charakterystyczne w zatruciach gronkowcowych, salmonellozowych.
Wśród rzadszych objawów, których rozpoznanie może ułatwić diagnostykę i wdrożenie adekwatnego leczenia, należy wymienić zaburzenia endokrynne (charakterystyczne dla zatrucia toksynami z ryb), zaburzenia stawowe i objawy skórne oraz zapalenie szpiku. Przy infekcjach na dużą skalę pojawiają się trudności w oddychaniu i zaburzenia w układzie krążenia.
Przeczytaj również:
Kroplówka – co to jest i jak działa?
Diagnostyka zatruć pokarmowych
Aby monitorować stan pacjenta w zatruciu pokarmowym, wystarczą podstawowe badania laboratoryjne:
morfologia krwi z rozmazem,
badanie elektrolitów,
badanie na stężenie mocznika i kreatyniny (parametry wydolności nerek),
gazometria krwi tętniczej.
Tylko w uzasadnionych przypadkach diagnostykę należy poszerzyć np. o wskaźniki wątrobowe. Badanie mikrobiologiczne kału wykonuje się u osób z krwistą biegunką, biegunką o ciężkim przebiegu (chory mocno odwodniony, w złym stanie ogólnym), z dużą ilością leukocytów (białych krwinek) w kale, z biegunką przewlekającą się (trwającą 14–30 dni) lub z podejrzeniem cholery.
Do badania należy pobrać min. 5 g stolca, najlepiej na początku trwania biegunki, przed włączeniem antybiotyku, szczelnie zapakować w specjalny pojemnik i dostarczyć do laboratorium optymalnie w ciągu 2 godzin od pobrania. Wynik wstępny uzyskuje się średnio po 12–72 godzinach.
Jak leczyć zatrucie pokarmowe w domu i kiedy konieczna jest pomoc lekarza?
Kluczowe znaczenie w przypadku zatrucia pokarmowego ma jak najszybsze pozbycie się patogenu z organizmu oraz nawodnienie ustroju. W tym celu należy spożywać duże ilości płynów, najlepiej uzupełnionych o elektrolity. Wodę można zastąpić rozcieńczoną herbatą ziołową. Płyny należy spożywać małymi łykami i regularnie, aby nie podrażnić układu pokarmowego. Szczególnie niebezpieczne mogą być dziecięce zatrucia pokarmowe, przy których występują intensywne biegunki stwarzające ryzyko odwodnienia.
Symptomy zatrucia pokarmowego pojawiają się nagle. Warto mieć pod ręką węgiel aktywny, który wiąże toksyny i przyspiesza ich wydalanie. Węgiel aktywowany to powszechnie stosowany i jednocześnie najbardziej skuteczny lek adsorbujący (tzw. odtrutka uniwersalna). Należy pamiętać, że wpływa na wchłanianie różnych substancji, także leczniczych (np. antybiotyków), dlatego inne leki należy stosować co najmniej 2 godziny przed przyjęciem węgla lub 2 godziny po jego zażyciu.
W odbudowie mikrobiomu pomagają bakterie probiotyczne zawarte np. w kefirze. Warto jednak z wyprzedzeniem sprawdzić, czy tego typu produkty fermentowane są dobrze tolerowane.
W odwodnieniu niewielkiego stopnia warto stosować dostępne w aptekach bez recepty doustne płyny nawadniające (hipoosmolarne płyny glukozo-elektrolitowe), których skład zapobiega zaburzeniom gospodarki wodnej i jonowej. Mają one postać proszku (pakowany w saszetki), który należy rozpuścić w odpowiedniej ilości wody, i mogą być stosowane zarówno przez dzieci, jak i osoby dorosłe. Określane są jako „dietetyczne środki spożywcze specjalnego medycznego przeznaczenia”. Uzupełniają straty składników mineralnych: glukozy, chlorków, cytrynianów, sodu i potasu, a to ułatwia wchłanianie wody przez nabłonek jelita cienkiego, dzięki czemu preparaty te zmniejszają ryzyko powikłań będących następstwem odwodnienia wskutek biegunek i wymiotów. Alternatywą dla nich mogą być tabletki musujące, zawierające glukozę, sód i witaminę C, albo picie wody ze szczyptą soli, odrobiną miodu i dodatkiem soku owocowego.
Czas trwania zatrucia pokarmowego zwykle waha się od 1 do 3 dni. Do lekarza należy zwrócić się w przypadku utrzymywania się objawów przez dłużej niż 3 dni, a także pojawienia się wysokiej gorączki, silnego bólu brzucha, krwi lub żółto-zielonego śluzu w stolcu i zaburzeń neurologicznych.
Zatrucia pokarmowe przeważnie nie wymagają hospitalizacji. Są jednak przypadki intoksykacji, po których niezbędny jest pobyt w szpitalu. Do takich sytuacji dochodzi, gdy mamy do czynienia np. z wirusem WZW typu A czy zatruciami jadem kiełbasianym. Szczególnej uwagi wymagają przypadki zatruć u kobiet w ciąży, niemowląt i małych dzieci, a także osób w podeszłym wieku i osłabionych.
Przeczytaj również:
Zatrucie lekami i środkami chemicznymi u dziecka
Co jeść przy zatruciu pokarmowym?
W przypadku zatrucia pokarmowego wywołanego patogenami duże znaczenie rekonwalescencji organizmu ma odpowiednie nawodnienie organizmu i zbilansowana, lekkostrawna dieta.
Zwracaj uwagę na lekkostrawne źródła węglowodanów:
biały ryż,
jasne pieczywo,
dojrzałe owoce lub musy owocowe.
Warto też spożywać produkty spożywcze zawierające białko: mięso drobiowe, chude ryby. W przypadku nasilonych objawów należy uważać na spożywanie tłustych potraw oraz produktów spożywczych bogatych w błonnik. Dobrze sprawdzają się formy płynne i półpłynne posiłków. Przygotowując żywność, należy unikać smażenia, a zamiast niego wybierać gotowanie, duszenie. W cięższych przypadkach powrót do normalnej diety może zająć nawet około tygodnia.
Jak odróżnić zatrucie pokarmowe od grypy żołądkowej?
Zatrucie pokarmowe ma podobne objawy do grypy jelitowej. Częściej są jednak powodowane przez bakterie lub ich toksyny, podczas gdy przyczyną „jelitówki” są wirusy. Jak dokonać rozróżnienia między tymi dolegliwościami?
Czas trwania – zatrucie pokarmowe daje o sobie znać bardzo szybko, nawet w ciągu kilku godzin. Objawy grypy jelitowej dają objawy do kilku dni po kontakcie z chorym.
Zaraźliwość – grypa jelitowa jest silnie zaraźliwa, zatrucie pokarmowe zaś - praktycznie wcale, a zaraźliwość wynika ze spożywania wspólnych posiłków.
Gorączka – wysoka temperatura ciała pojawia się w przypadku „jelitówki”, ale rzadziej towarzyszy zatruciom pokarmowym.
Jak zapobiegać zatruciom pokarmowym?
Aby ograniczyć ryzyko zatrucia pokarmowego, szczególną uwagę należy zwrócić na termin przydatności do spożycia produktów spożywczych i warunki ich przechowywania. Unikaj sięgania po żywność przeterminowaną lub ponownie zamrażaną. Dotyczy to przede wszystkim żywności pochodzenia zwierzęcego. Uważaj na produkty surowe jak niepasteryzowane mleko.
Duże znaczenie ma higiena przygotowywania posiłków. Należy wykorzystywać odrębne deski do produktów odzwierzęcych, roślin i pieczywa i myć je starannie po każdym użyciu. Przed przygotowaniem i spożyciem posiłku trzeba dokładnie umyć ręce. Lodówka powinna być regularnie myta przy użyciu wody z płynem do mycia naczyń, octem lub sodą oczyszczoną.
współpraca: lek. Dorota Podlipniak, farm. Monika Pyzio
