Astma aspirynowa – jakie są objawy i których leków unikać?

Astma aspirynowa – co to jest?

Astma może nasilać się po przyjęciu niektórych leków. Szczególną postacią takiej nadwrażliwości jest astma aspirynowa, w której objawy ze strony dróg oddechowych pojawiają się po przyjęciu kwasu acetylosalicylowego, czyli aspiryny, a także po części leków z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Obecnie w odniesieniu do tej choroby stosuje się dwa określenia, zależnie od tego, jakie leki wywołują reakcję.

Astma zaostrzana przez aspirynę – AERD

AERD to skrót od aspirin-exacerbated respiratory disease, czyli choroby dróg oddechowych zaostrzanej przez aspirynę. Reakcje pojawiają się po przyjęciu kwasu acetylosalicylowego.

Choroba dróg oddechowych zaostrzana przez NLPZ – N-ERD

N-ERD to skrót od NSAID-exacerbated respiratory disease. Określenie odnosi się do reakcji wywoływanych przez NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne), w tym aspirynę. W praktyce reakcje na aspirynę i większość klasycznych NLPZ są ze sobą ściśle związane. Dlatego osoba, u której występuje typowa astma aspirynowa, zwykle reaguje nie tylko na kwas acetylosalicylowy.

Astma aspirynowa a leki z grupy NLPZ

NLPZ są stosowane przede wszystkim na ból, gorączkę i stan zapalny. Do leków, które mogą wywoływać reakcje u osób z astmą aspirynową, należą m.in.:

• ibuprofen – na ból, gorączkę i stan zapalny;
  
• naproksen – przeciwbólowo i przeciwzapalnie;
  
• ketoprofen – przeciwbólowo i przeciwzapalnie;
  
• diklofenak – na ból i stan zapalny;
  
• indometacyna – przeciwbólowo i przeciwzapalnie;
  
• kwas mefenamowy – przeciwbólowo i przeciwzapalnie;
  
• piroxicam – przeciwbólowo i przeciwzapalnie.

W astmie aspirynowej reakcje dotyczą przede wszystkim leków silnie hamujących enzym COX-1. Z tego powodu nadwrażliwość na aspirynę i klasyczne NLPZ ma charakter krzyżowy. Oznacza to, że jeśli po aspirynie występuje typowa reakcja oddechowa, podobnej reakcji można spodziewać się również po innych NLPZ hamujących COX-1.
Nie należy więc zakładać, że inny lek przeciwzapalny będzie bezpieczny tylko dlatego, że nie zawiera kwasu acetylosalicylowego.

Jak powstaje astma aspirynowa, jaki jest jej mechanizm?

Astma aspirynowa nie jest typową alergią na aspirynę. Mechanizm choroby wiąże się przede wszystkim ze zmianą działania szlaku kwasu arachidonowego po zablokowaniu przez aspirynę lub niektóre NLPZ enzymu COX-1.

W uproszczeniu można powiedzieć, że po zahamowaniu COX-1 organizm zaczyna wytwarzać więcej substancji zwanych leukotrienami. Powodują one skurcz oskrzeli, zwiększają stan zapalny i nasilają produkcję wydzieliny w drogach oddechowych. Jednocześnie zmniejsza się ilość niektórych prostaglandyn, które w prawidłowych warunkach pomagają ograniczać stan zapalny.

Dlatego po przyjęciu odpowiedniego leku może w krótkim czasie dojść do zwężenia oskrzeli, duszności, kaszlu i świstów. Reakcja może obejmować również nos i zatoki – pojawia się wodnisty katar, silne zatkanie nosa lub nasilenie innych objawów ze strony górnych dróg oddechowych.

Astma aspirynowa często współistnieje z przewlekłym zapaleniem zatok i polipami nosa. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z astmą i chorobą zatok ma astmę aspirynową.

Jakie są objawy, jak rozpoznać astmę aspirynową?

Objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku godzin po przyjęciu aspiryny lub NLPZ. Mogą dotyczyć jednocześnie nosa, zatok i dolnych dróg oddechowych.
Najczęściej występują:

• zatkanie nosa i wodnisty katar;
• kichanie i nasilone objawy ze strony nosa;
• kaszel;
• świsty podczas oddychania;
• duszność lub uczucie ucisku w klatce piersiowej;
• nagłe pogorszenie kontroli astmy;
• łzawienie i zaczerwienienie oczu;
• nasilenie objawów przewlekłego zapalenia zatok lub polipów nosa.

Charakterystyczne jest powtarzanie się podobnej reakcji po różnych lekach przeciwzapalnych. Jeżeli po aspirynie wystąpiło zaostrzenie astmy, a podobne objawy pojawiły się również po ibuprofenie, naproksenie czy innym NLPZ, zwiększa to prawdopodobieństwo astmy aspirynowej.

Objawy należy różnicować przede wszystkim ze zwykłym zaostrzeniem astmy, infekcją dróg oddechowych oraz innymi rodzajami nadwrażliwości na leki. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie dotyczącym rodzaju leku, czasu wystąpienia objawów i ich przebiegu. Nie istnieje prosty test z krwi ani test skórny, który potwierdzałby astmę aspirynową. Jeśli historia reakcji jest niejasna, lekarz może zdecydować o wykonaniu kontrolowanej próby prowokacji aspiryną. Badanie przeprowadza się w odpowiednio przygotowanych warunkach medycznych, ponieważ jego celem jest wywołanie kontrolowanej reakcji.

Jak leczyć i unikać astmy aspirynowej?

Leczenie doraźne astmy aspirynowej jest takie samo jak w innych postaciach astmy i zależy od zaleconego schematu leczenia. Przy nagłym nasileniu duszności, świstów lub kaszlu stosuje się lek rozszerzający oskrzela zgodnie z indywidualnym planem leczenia. U części pacjentów lek doraźny zawierający formoterol jest jednocześnie stosowany jako leczenie przeciwzapalne i rozszerzające oskrzela, a u innych stosuje się osobno lek doraźny i lek kontrolujący astmę.

Jeżeli reakcja pojawiła się po aspirynie lub NLPZ, należy przede wszystkim przerwać przyjmowanie podejrzanego leku. Przy nasilonej duszności należy zastosować zalecony lek doraźny zgodnie z planem leczenia astmy. Jeżeli objawy szybko się nasilają, lek doraźny nie przynosi poprawy lub pojawiają się trudności w mówieniu z powodu duszności, potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Jakie leki stosować zamiast tych wywołujących astmę?

Nie istnieje jeden zamiennik odpowiedni dla każdego pacjenta. Wybór zależy m.in. od tego, czy lek ma być stosowany na ból, gorączkę czy stan zapalny. Jedną z możliwości jest paracetamol. U większości osób z astmą aspirynową jest dobrze tolerowany w standardowych dawkach. Przy większych dawkach ryzyko reakcji może jednak wzrastać, dlatego nie należy samodzielnie przyjmować dużych dawek w celu sprawdzenia tolerancji.

W określonych sytuacjach lekarz może rozważyć koksyby, czyli selektywne inhibitory COX-2, które znacznie rzadziej wywołują reakcje u osób z astmą aspirynową. Do tej grupy należą m.in. celekoksyb i etorykoksyb. Nie oznacza to jednak całkowitego wykluczenia ryzyka reakcji, dlatego wybór takiego leku powinien uwzględniać wcześniejsze reakcje na leki i być ustalony z lekarzem.

Osobną kwestią jest metamizol, czyli substancja czynna popularnej pyralginy. Lek ten może być dobrze tolerowany przez część osób z nadwrażliwością na klasyczne NLPZ, ale sam również może powodować reakcje nadwrażliwości. Dlatego przed zastosowaniem leku trzeba uwzględnić także wcześniejsze reakcje właśnie na tę substancję.

Czy istnieje odczulanie aspiryną?

Tak. U wybranych osób można wykonać odczulanie aspiryną. Polega ono na stopniowym podawaniu zwiększanych dawek aspiryny w kontrolowanych warunkach medycznych, aż do uzyskania tolerancji leku. Po skutecznym odczuleniu aspirynę trzeba przyjmować regularnie. Przerwanie jej stosowania może spowodować utratę uzyskanej tolerancji.

Odczulanie nie jest potrzebne każdej osobie z astmą aspirynową. Rozważa się je przede wszystkim u wybranych pacjentów, np. gdy istnieje ważne wskazanie do regularnego stosowania aspiryny albo gdy współistniejąca choroba zatok i astma są trudne do opanowania. Decyzję o kwalifikacji podejmuje lekarz, a samo odczulanie przeprowadza się pod kontrolą medyczną