Co to jest lobotomia i w leczeniu jakich chorób ją stosowano?
Lobotomia (ang. lobotomy), znana również jako leukotomia (ang. leucotomy), to operacja neurochirurgiczna polegająca na przerwaniu połączeń między płatami czołowymi (w szczególności korą przedczołową) a głębszymi strukturami mózgu. Lobotomia od zawsze była zabiegiem kontrowersyjnym, mimo to przez około dwie dekady wykonywano ją powszechnie w leczeniu chorób psychicznych, takich jak schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa czy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.
Za co odpowiada kora przedczołowa? Skutki jej uszkodzenia
Kora przedczołowa znajduje się w przedniej części płata czołowego. Obszar ten, dzięki licznym połączeniom m.in. z układem limbicznym, uczestniczy w regulacji zachowania i przetwarzaniu informacji, w tym w planowaniu i podejmowaniu działań. Bierze również udział w procesach poznawczych, takich jak pamięć czy uwaga. Uważa się, że kora przedczołowa odgrywa rolę w powstawaniu uzależnień, ponieważ uczestniczy w regulacji odczuwania przyjemności.
Uszkodzenie kory przedczołowej powoduje zaburzenia osobowości oraz utratę zdolności do kierowania własnym zachowaniem. Jednym z pierwszych udokumentowanych przypadków uszkodzenia tej okolicy był Phineas Gage, któremu w 1848 roku stalowy pręt przebił czaszkę, niszcząc część płatów czołowych. Gage z osoby pracowitej i zrównoważonej zmienił się w człowieka porywczego, niecierpliwego, upartego i niezdolnego do realizowania własnych planów. Z czasem częściowo odzyskał zdolność funkcjonowania – przez kilka lat pracował m.in. jako woźnica dyliżansów w Chile.
Kolejny przykład opisał amerykański neurolog Richard Brickner. Jego pacjent po usunięciu znacznych części obu płatów czołowych z powodu guza mózgu wykazywał odhamowanie społeczne, co dostarczyło kolejnych dowodów na związek kory przedczołowej z emocjami i zachowaniem.
Przeczytaj również:
tDCS – przezczaszkowa stymulacja prądem stałym – zastosowania, skuteczność i bezpieczeństwo
Lobotomia w filmie „Lot nad kukułczym gniazdem”
Zabieg lobotomii i jego skutki dla pacjenta ukazano w powieści Kena Keseya „Lot nad kukułczym gniazdem”. Książka doczekała się ekranizacji w reżyserii Miloša Formana (1975 r.), w której główną rolę zagrał Jack Nicholson. Zachowanie bohatera, McMurphy’ego, staje się przyczyną narastającego konfliktu z personelem szpitala psychiatrycznego. Ostatecznie zostaje on poddany lobotomii, po której staje się bezwolny, apatyczny i pozbawiony emocji.
Kto wymyślił lobotomię? Historia leukotomii przedczołowej
Pierwsze próby chirurgicznego leczenia pacjentów psychiatrycznych podjęto pod koniec lat 80. XIX wieku. Szwajcarski psychiatra Gottlieb Burckhardt usunął wówczas fragmenty kory mózgowej (m.in. czołowej, skroniowej i ciemieniowej) sześciu pacjentom z halucynacjami słuchowymi i innymi objawami psychotycznymi, takimi jak zachowania agresywne. Uważał, że zabieg ich uspokoił.
Za twórcę lobotomii uznaje się jednak portugalskiego neurologa Antónia Egasa Moniza. Zainspirowało go wystąpienie Johna Fultona i Carlyle’a Jacobsena na temat szympansów, które po usunięciu płatów czołowych stawały się spokojniejsze i przestawały reagować frustracją. Wraz ze swoim współpracownikiem, neurochirurgiem Pedrem Almeidą Limą, wykonał pierwszy zabieg tego typu, uznając go za jedną z metod leczenia chorych psychicznie.
W listopadzie 1935 roku 63-letniej kobiecie z ciężką depresją, urojeniami oraz nasilonym lękiem wstrzyknięto etanol w okolicę płatów czołowych, uzyskując poprawę (tzw. lobotomia chemiczna).
Później Moniz wprowadził narzędzie chirurgiczne nazwane leukotomem. Była to kaniula z wysuwaną pętlą z drutu, która po wprowadzeniu do mózgu i obróceniu przecinała istotę białą płatów czołowych. Procedurę tę nazwano leukotomią.
W 1949 roku Moniz otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny za odkrycie terapeutycznej wartości leukotomii w niektórych psychozach.
Przeczytaj również:
Neuralink – czym jest implant mózgowy, jak działa i w jakich chorobach może pomóc?
Lobotomia przezoczodołowa (transorbitalna) – na czym polegał zabieg?
Metoda zyskiwała coraz więcej zwolenników. Włoski psychiatra Amarro Fiamberti opracował procedurę z dostępem do płatów czołowych przez oczodoły, co z kolei zainspirowało amerykańskiego psychiatrę Waltera J. Freemana do opracowania lobotomii przezoczodołowej. W styczniu 1946 roku Freeman wykonał pierwszą lobotomię transorbitalną, która nie wymagała udziału neurochirurga ani sali operacyjnej. Używał do niej narzędzia zwanego orbitoklastem, przypominającego szpikulec do lodu.
Pacjenta znieczulano za pomocą elektrowstrząsów, a następnie lekarz wbijał narzędzie młotkiem przez sklepienie oczodołu. Instrument wprowadzano na głębokość około 5–7 cm, a następnie przesuwano na boki, co przerywało połączenia płatów czołowych z resztą mózgu.
Lobotomia stała się zabiegiem popularnym. Do połowy lat 50. XX wieku wykonano ich w Stanach Zjednoczonych i Europie około 60 000.
Wraz z wprowadzeniem leków przeciwpsychotycznych (zwłaszcza chlorpromazyny, a później haloperidolu) oraz z powodu niezadowalających wyników leczenia znaczenie lobotomii szybko zmalało. Obecnie zabiegu w tej formie już się nie wykonuje.
W kulturze masowej lobotomia zaistniała nie tylko dzięki filmowi. W 1941 roku klasycznej lobotomii przedczołowej, przeprowadzonej przez Freemana i neurochirurga Jamesa Wattsa, poddano 23-letnią Rosemary Kennedy, siostrę prezydenta Johna F. Kennedy’ego. Już wcześniej miała ona trudności w nauce i zachowaniu, jednak po operacji utraciła zdolność samodzielnego funkcjonowania, a do końca życia wymagała opieki. Jej historię opisują liczne dokumenty i książki o rodzinie Kennedych.
Czy lobotomia była skuteczna? Efekty leczenia
Wyniki leczenia pozostawiały wiele do życzenia: według ówczesnych szacunków poprawę uzyskiwano tylko u około 1/3 pacjentów, u 1/3 stan pozostawał bez zmian, a u 1/3 się pogarszał. Część pacjentów umierała podczas zabiegu (około 5%), inni wskutek zakażeń. Odnotowywano również samobójstwa po operacji. Badania naukowe nie potwierdziły korzyści z lobotomii, wykazały natomiast poważne zaburzenia osobowości i życia emocjonalnego operowanych. Sam Freeman określał efekt lobotomii jako „chirurgicznie wywołane dzieciństwo”.
Przeczytaj również:
Nerw błędny – funkcje, uszkodzenie, leczenie. Jak wzmocnić nerw błędny? Teoria poliwagalna
Skutki lobotomii – jakie były powikłania po zabiegu?
Dlaczego lobotomię uznaje się za jedną z największych pomyłek w dziejach medycyny? Często prowadziła do nieodwracalnych skutków ubocznych, takich jak:
- utrata samodzielności,
- zmniejszenie spontaniczności, samoświadomości i motywacji,
- osłabienie zdolności odczuwania emocji – zahamowanie emocjonalne, apatia, obojętność,
- dezorganizacja osobowości,
- deficyty intelektualne,
- nietrzymanie moczu,
- padaczka,
- zaburzenia pamięci.
Czy lobotomię wykonuje się dzisiaj? Współczesna psychochirurgia i DBS
Choć dziś w leczeniu zaburzeń psychicznych dominuje farmakoterapia, w ciężkich i wyjątkowych przypadkach wciąż stosuje się leczenie neurochirurgiczne. Kwalifikowani do niego pacjenci zazwyczaj cierpią na zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD), ciężką depresję lub ciężkie zaburzenia lękowe. Przed podjęciem decyzji o zabiegu zespół lekarzy powinien upewnić się, że choroba jest długotrwała, powoduje znaczne cierpienie, a wieloletnie leczenie farmakologiczne, psychoterapia czy elektrowstrząsy nie przyniosły poprawy.
Lobotomii w dawnej formie nie wykonuje się już ani w Polsce, ani w innych krajach. Współczesna psychochirurgia diametralnie różni się od zabiegów sprzed kilkudziesięciu lat. Przed operacją wykonuje się badania obrazowe i dokładnie planuje dostęp do głębokich struktur mózgu. Zabieg przeprowadza się metodą stereotaktyczną, czyli z bardzo precyzyjnym umieszczeniem w mózgu elektrod lub innych narzędzi do punktowego niszczenia tkanki. Zabiegi te uważa się za bezpieczne – śmiertelność jest bliska zeru. Ich skuteczność wynosi 30–70%, w zależności od rozpoznania i rodzaju zabiegu.
Do zabiegów neurochirurgicznych wykonywanych ze wskazań psychiatrycznych należą:
- przednia cingulotomia (uszkodzenie przednich części obu zakrętów obręczy),
- traktotomia podogoniasta (przerwanie połączeń między korą oczodołowo-czołową a strukturami podkorowymi),
- leukotomia limbiczna (połączenie obu powyższych technik),
- przednia kapsulotomia (uszkodzenie odnogi przedniej torebki wewnętrznej).
Warto również wspomnieć o głębokiej stymulacji mózgu (DBS, ang. deep brain stimulation). Metoda ta jest znana przede wszystkim z leczenia choroby Parkinsona, ale stosuje się ją także w psychiatrii, głównie w lekoopornym OCD. Stymuluje się m.in. przednią odnogę torebki wewnętrznej, jądro półleżące czy jądro niskowzgórzowe. W badaniach klinicznych ocenia się również skuteczność DBS w ciężkiej depresji, jadłowstręcie psychicznym, uzależnieniach i zespole stresu pourazowego – w tych wskazaniach celem stymulacji bywają m.in. uzdeczka czy jądro migdałowate.
