Czym jest hipermnezja i jak się objawia?
Hipermnezja (określana również jako absolutna pamięć autobiograficzna, highly superior autobiographical memory, HSAM) to stan, w którym dana osoba jest w stanie przypomnieć sobie ogromną liczbę wydarzeń oraz przyswojonych w trakcie życia informacji z zachowaniem nawet drobnych szczegółów. Zespół HSAM jest niezwykle rzadki. W badaniach naukowych wskazuje się, że do 2021 roku zdiagnozowano niespełna 100 takich przypadków. Problemów nastręcza zarówno dotarcie do osób z hipermnezją (które najczęściej stają się gwiazdami lokalnej telewizji na bardzo krótki czas), jak również wystandaryzowanego warsztatu narzędzi, które pozwalałyby na jednoznaczne postawienie diagnozy.
Osoby dotknięte HSAM często opisują wybrany dzień swojego życia jako film, który mogą odtwarzać w pamięci bez żadnego wysiłku. Choć jednak z danego dnia są w stanie przypomnieć sobie nawet najdrobniejsze zdarzenie, czasami ich niezwykłe zdolności nie obejmują tego, co działo się kilka godzin wcześniej. W każdym przypadku hipermnezja objawia się nieco inaczej.
Przeczytaj również:
Kiedy pamięć zniekształca rzeczywistość – allomnezja jako objaw chorób mózgu
Jakie są przyczyny hipermnezji?
Niewielka liczba znanych przypadków i ograniczony aparat badawczy powodują, że przyczyny hipermnezji są identyfikowane bardzo wolno. Przypuszcza się, że znaczenie mają w tym przypadku dwie płaszczyzny – psychologiczna i biologiczna.
Psychologiczne podłoże pamięci absolutnej
Psychologowie są zdania, że osoby z HSAM wykorzystują semantyczne skojarzenia do tworzenia wzorców pamięciowych. To metoda zbliżona z aktywacją rozprzestrzeniającą, polegającą na tworzeniu „węzłów”. Aktywacja jednego węzła (wspomnienia) prowadzi do kolejnego węzła. HSAM łączy w sobie zarówno element wiedzy (pamięć semantyczna), jak i pamiętania (pamięć epizodyczna).
Przez krótki czas w środowisku naukowym utrzymywało się przekonanie, że emocjonalne przetwarzanie informacji ma związek z zespołem obsesyjno-kompulsywnym, ale ta teoria szybko została zdyskredytowana. Osoby z problemami psychicznymi wracają myślami do różnych okresów w życiu, także tych monotonnych. Okazuje się jednak, że dla osób z pamięcią absolutną szczególnie ważne są silne emocje i nowe informacje.
Biologiczne podłoże absolutnej pamięci autobiograficznej
Syndrom HSAM częściowo udało się uzasadnić również na płaszczyźnie biologicznej. Badania z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego wykazały, że u osób z hipermnezją powiększone są dwie struktury mózgu:
płat skroniowy – fragment mózgu wspierający pamięć długotrwałą (epizodyczną i semantyczną),
jądro ogoniaste – struktura odpowiedzialna za uczenie proceduralne (czynności wykonywane mechanicznie, bez udziału świadomości), naukę nowych umiejętności oraz kontrolę bodźców.
Wśród naukowców trwa debata dotycząca granic możliwości zapamiętywania nowych doświadczeń i informacji. Przypuszcza się, że liczba dostępnych w mózgu połączeń synaptycznych jest tak duża, że w zasadzie nie da się wyznaczyć granic chłonności ludzkiego mózgu i osoba z HSAM teoretycznie może pamiętać całe życie.
Przeczytaj również:
Pamięć autobiograficzna – czym różni się od pamięci epizodycznej i semantycznej?
Ile procent ludzi ma pamięć fotograficzną?
Pierwszą osobą, u której zdiagnozowano hipermnezję, była Jill Price z południowej Kalifornii. Co ciekawe HSAM nie ujawniło się u niej od wczesnego dzieciństwa, a dopiero po osiągnięciu wieku 14 lat.
Wśród innych przypadków absolutnej pamięci biograficznej można wymienić:
aktorkę Marilu Henner (w tym przypadku HSAM dało o sobie znać w wieku 11 lat);
studentkę Uniwersytetu Durham, Aurelien Hayman (pamięć absolutna aktywowała się w wieku 10 lat);
Boba Petrella, który deklarował, że potrafi odnaleźć każdy dzień swojego życia dokładnie tak, jak gdyby przeszukiwał album z wycinankami;
artystę Nima Veiseha, który wykorzystywał niezwykłe zdolności do zapamiętywania detali obrazów do tworzenia własnych dzieł sztuki.
Jako ciekawostkę można wskazać, że hipermnezja pojawiła się również u legendarnego twórcy gier komputerowych Johna Romero odpowiedzialnego za stworzenie takich tytułów jak „Wolfenstein”, „Doom” i „Quake”. Wskazuje na to sam twórca w autobiograficznej powieści „Doom guy: life in first person”.
Różnicowanie diagnostyczne hipermnezji
Diagnoza hipermnezji uwzględnia wiele różnego rodzaju testów w zakresie lateralizacji, funkcji wykonawczych, posługiwania się językiem, obliczeń matematycznych, ilorazu inteligencji, a także funkcji wizualno-przestrzennych i wizualno-motorycznych. Nowoczesne testy uwzględniają również umiejętność odtwarzania zdarzeń historycznych z danego okresu.
Określenie, czy u danej osoby występuje HSAM, wymaga także przeprowadzenia diagnostyki różnicowej względem innych przypadłości, które również mogą być związane z odtwarzaniem zdarzeń z przeszłości. W szczególności zaleca się odróżnienie pamięci autobiograficznej od:
pamięci eidetycznej – zdolności do fotograficznego zapamiętywania obrazów, dźwięków i całych scen przez krótki czas (na podobieństwo migawek zdjęciowych);
mnemotechniki – świadomego wykorzystania umiejętności (np. metoda Loci, akronimy) do zapamiętywania informacji;
syndromu sawanta – w przypadku sawantów odnotowuje się wyjątkowe umiejętności w konkretnych obszarach (np. obliczania dat), ale idą one w parze z ograniczeniami (np. umiejętności społecznych);
PTSD – zespołu stresu pourazowego, który polega na odtwarzaniu minionych wydarzeń, które wiązały się z negatywnymi emocjami.
Przeczytaj również:
Zaburzenia pamięci – przyczyny, objawy, jakie choroby ją powodują?
Czy hipermnezję można wywołać?
W odróżnieniu od mnemotechnik hipermnezja nie może zostać wywołana poprzez trening. Jej podłoże jest biologiczne i związane ze strukturą układu nerwowego. Jednocześnie HSAM całkowicie wymyka się kontroli osób, u których ten zespół występuje. Nie można go „wyłączyć”, co – zwłaszcza w przypadku osób o silnej emocjonalności – może prowadzić do epizodów depresji. Część osób dotkniętych zespołem HSAM twierdzi, że zdolność do szczegółowego pamiętania wydarzeń z przeszłości ułatwia planowanie przyszłych działań i naukę na własnych błędach.
Czy nadpamięć można leczyć?
Obecnie nie jest znane lekarstwo na hipermnezję, a samo zjawisko nie jest uważane za chorobę. Trzeba jednak pamiętać, że natłok wspomnień i informacji może przytłaczać, negatywnie oddziaływać na samopoczucie i w takim kontekście wymaga leczenia pośrednio. Osoby z pamięcią absolutną chętnie korzystają ze wsparcia psychologa lub psychoterapeuty. Niezbędne może okazać się przyjmowanie leków stosowanych rutynowo w leczeniu problemów natury psychicznej.
