Oś jelito–mózg – czym jest i jak jelita wpływają na samopoczucie oraz pracę mózgu?

Czym jest oś jelito–mózg?

Oś jelito–mózg to system komunikacji, który umożliwia stałą wymianę informacji między jelitami a mózgiem. Mózg wpływa na funkcjonowanie przewodu pokarmowego i reguluje m.in. trawienie, wchłanianie składników odżywczych, gospodarkę wodną oraz wypróżnienia. Z kolei jelita przekazują mózgowi informacje o stanie układu pokarmowego, np. o jego zawartości, stanie śluzówki czy aktywności jelitowych komórek odpornościowych.

Jak jelita komunikują się z mózgiem?

Komunikacja między tymi narządami odbywa się na kilku płaszczyznach:

• nerw błędny – to jedna z najważniejsza dróg komunikacji między ośrodkowym układem nerwowym, czyli m.in. mózgiem, a przewodem pokarmowym. Przekazuje do mózgu informacje o stanie i aktywności jelit, a jednocześnie przewodzi sygnały z mózgu do przewodu pokarmowego, gdzie wpływają one m.in. na jego motorykę i wydzielanie. Ściśle współpracuje z jelitowym układem nerwowym;

• hormony – komórki jelit produkują substancje, które pomagają regulować apetyt, trawienie i uczucie sytości. Z kolei w sytuacji stresowej aktywuje się oś podwzgórze–przysadka–nadnercza. Wydzielany wtedy kortyzol może wpływać pracę jelit, np. przyspieszać lub spowalniać ich motorykę;

• układ odpornościowy – jelita są ważnym miejscem aktywności układu odpornościowego. Gdy dochodzi do zaburzeń mikrobioty jelitowej, infekcji lub stanu zapalnego, organizm zwiększa produkcję cytokin – cząsteczek pośredniczących w komunikacji między komórkami odpornościowymi. Cząsteczki te mogą wpływać na układ nerwowy i funkcjonowanie mózgu, dlatego przewlekły stan zapalny jelit i niektóre infekcje przewodu pokarmowego mogą wiązać się ze zmęczeniem, obniżonym nastrojem, problemami z koncentracją czy nasileniem objawów lękowych;

• mikrobiota jelitowa – bakterie jelitowe przetwarzają składniki pożywienia i wytwarzają różne substancje, np. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA). Działają one jak sygnały: wpływają na komórki jelit, układ odpornościowy i nerw błędny. W ten sposób mogą pośrednio oddziaływać na pracę mózgu, nastrój, reakcję na stres, apetyt, sen i funkcjonowanie układu nerwowego.

Przeczytaj również:

Stres – jak długotrwały stres wpływa na zdrowie? Jak pokonać stres?

Jakie są zaburzenia osi jelito-mózg?

Zaburzenia osi jelito–mózg występują, gdy komunikacja między układem pokarmowym a mózgiem zostaje zakłócona. Mogą do nich przyczyniać się m.in.:

• stany zapalne;

• długotrwały stres;

• zaburzenia składu mikrobioty jelitowej;

• osłabienie szczelności bariery jelitowej;

• nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu pokarmowego.

Dobrym przykładem związku między jelitami a mózgiem jest zespół jelita drażliwego (irritable bowel syndrome, IBS). U osób z IBS jelita są często bardziej wrażliwe, dlatego stres może nasilać dolegliwości. Częściej pojawiają się u nich także objawy lęku i depresji. Do innych zaburzeń i chorób, które wiążą się z rozregulowaną pracą osi mózgowo-jelitowej, należą:

• migreny;

• zaburzenia snu;

• dyspepsja czynnościowa;

• choroby neurodegeneracyjne;

• zaburzenia apetytu i masy ciała;

• zaburzenia ze spektrum autyzmu;

• zaburzenia nastroju, w tym depresja i stany lękowe;

• choroby zapalne jelit, takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Trzeba jednak pamiętać, że nie wszystkie wymienione choroby są bezpośrednim skutkiem zaburzeń osi jelito–mózg. Na ich rozwój wpływa wiele czynników, np. genetyka, środowisko, stres, sposób odżywiania czy inne schorzenia, dlatego postawienie właściwej diagnozy wymaga dokładnej oceny stanu zdrowia pod okiem lekarza.

Przeczytaj również:

Zajadanie stresu – kiedy staje się poważnym problemem?

Jaką rolę odgrywają mikrobiota i nerw błędny?

Mikrobiota jelitowa i nerw błędny pomagają przekazywać mózgowi informacje o tym, co dzieje się w przewodzie pokarmowym. Bakterie jelitowe przetwarzają składniki pożywienia i wytwarzają substancje, które wpływają na błonę śluzową jelit, jelitowy układ odpornościowy oraz komórki nerwowe w ścianie przewodu pokarmowego.

Kiedy komórki te wykrywają np. składniki odżywcze, zmianę składu lub aktywności mikrobioty jelitowej czy stan zapalny, mogą przekazać sygnał o tym do nerwu błędnego. Następnie trafia on do mózgu, który odpowiednio na niego reaguje, np. poprzez regulację pracy jelit, wydzielanie soków trawiennych, uczucie głodu i sytości oraz reakcję na stres.

Komunikacja ta przebiega w obu kierunkach. Różne emocje czy stres mogą zmieniać pracę nerwu błędnego, motorykę jelit oraz warunki, w których funkcjonuje mikrobiota, dlatego stan jelit może wpływać na samopoczucie, a samopoczucie na nasilenie dolegliwości ze strony układu pokarmowego.

Czy jelita wpływają na emocje i zdrowie psychiczne?

Tak. Jelita z mikrobiotą i mózg stale wymieniają sygnały, dlatego stan przewodu pokarmowego może mieć znaczenie dla samopoczucia, reakcji na stres, snu czy koncentracji. Z drugiej strony stres, lęk i obniżony nastrój mogą wpływać na pracę jelit, np. nasilać ból brzucha, wzdęcia, biegunkę lub zaparcia.

Nie oznacza to jednak, że bakterie jelitowe bezpośrednio wywołują konkretne emocje ani że stan mikrobioty pozwala wyjaśnić każdą trudność psychiczną. Choć oba narządy stale się ze sobą komunikują, to na rozwój zaburzeń psychicznych lub chorób układu pokarmowego mogą wpływać różne czynniki.

Czy zaburzenia jelitowe mogą prowadzić do depresji?

Zaburzenia jelitowe mogą zwiększać ryzyko rozwoju lub nasilenia objawów depresyjnych, ale nie uznaje się ich za bezpośrednią przyczynę depresji. U osób z depresją częściej obserwuje się zmiany w składzie mikrobioty, mniejszą liczebność bakterii produkujących maślan oraz zaburzenia przepuszczalności bariery jelitowej.

Zwiększona przepuszczalność jelit może sprzyjać przedostawaniu się do krwi składników bakterii, które aktywują układ odpornościowy i nasilają produkcję cytokin prozapalnych. Stan zapalny może z kolei wpływać na reakcję organizmu na stres, pracę mikrogleju oraz metabolizm tryptofanu, aminokwasu potrzebnego m.in. do syntezy serotoniny, neuroprzekaźnika nazywanego potocznie hormonem szczęścia. W stanie zapalnym większa część tryptofanu jest przekształcana szlakiem kinureninowym, przez co mniej pozostaje go do produkcji serotoniny.

Nie można jednak patrzeć na jelita wyłącznie jako na możliwe źródło problemu. Długotrwały stres i depresja również mogą zaburzać pracę przewodu pokarmowego i wpływać na skład mikrobioty. Oznacza to, że zależność między jelitami a zdrowiem psychicznym działa w obie strony.

Przeczytaj również:

Czy stres może być przyczyną niestrawności?

Jak stres oddziałuje na jelita?

Stres wpływa na pracę jelit również przez oś mózg–jelito. W sytuacji napięcia aktywuje się układ współczulny oraz oś podwzgórze–przysadka–nadnercza, co prowadzi m.in. do wzrostu poziomu kortyzolu i adrenaliny. Hormony stresu mogą zaburzać perystaltykę jelit, wydzielanie soków trawiennych oraz ukrwienie przewodu pokarmowego. W efekcie u jednych osób pojawia się biegunka, a u innych zaparcia, bóle brzucha, nudności czy wzdęcia.

Przewlekły stres może dodatkowo zaburzać równowagę mikrobioty jelitowej, osłabiać barierę jelitową i nasilać stan zapalny. Zwiększa też nadwrażliwość trzewną, czyli sprawia, że bodźce z przewodu pokarmowego są odczuwane silniej, dlatego stres może nasilać objawy np. IBS.

Oś jelito–mózg a depresja, lęk i IBS

Depresja, lęk i IBS często współwystępują, ponieważ łączą je m.in. większa wrażliwość na stres, zaburzenia pracy jelit oraz silniejsze odczuwanie sygnałów z przewodu pokarmowego. W IBS stres może nasilać ból brzucha, wzdęcia, biegunkę lub zaparcia, a przewlekłe i nieprzewidywalne objawy jelitowe mogą pogarszać nastrój oraz sprzyjać lękowi. Nie oznacza to jednak, że IBS powoduje depresję lub odwrotnie. Zależność działa w obu kierunkach i wymaga indywidualnej oceny specjalisty.

Czym są psychobiotyki i jak działają?

Psychobiotyki to określone szczepy probiotyczne (w szerszym ujęciu także prebiotyki), które mogą korzystnie wpływać na samopoczucie, reakcję na stres lub niektóre funkcje poznawcze. Ich działanie wiąże się m.in. z wpływem na funkcjonowanie jelit, skład i aktywność mikrobioty, produkcję metabolitów bakteryjnych czy pracę układu odpornościowego. Nie każdy probiotyk jest jednak psychobiotykiem. Efekt zależy od konkretnego szczepu, jego dawki i potwierdzenia w badaniach naukowych. Obecne dowody ich działania są obiecujące, ale wciąż ograniczone, a psychobiotyki nie zastępują leczenia zaburzeń depresyjnych i lękowych.

Czy warto stosować probiotyki dla poprawy pracy osi mózg-jelito?

Probiotyki mogą wspierać prawidłowe funkcjonowanie osi mózg–jelito, jednak ich skuteczność zależy od konkretnego szczepu, dawki oraz czasu stosowania probiotykoterapii. Nie każdy preparat będzie równie skuteczny w przypadku (IBS), depresji, obniżonego nastroju czy nasilonego stresu.

Wyniki dotychczasowych badań są obiecujące, lecz warto traktować probiotyki jako uzupełnienie postępowania terapeutycznego, a nie zamiennik leczenia. Dobór odpowiedniego preparatu, szczepu i dawki najlepiej skonsultować z lekarzem prowadzącym.

Przeczytaj również:

Czy stres może być przyczyną nadwagi i utrudniać odchudzanie?

Jak dieta wpływa na oś jelito–mózg?

Błonnik z warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, strączków, orzechów i nasion stanowi pożywkę dla bakterii jelitowych, które produkują m.in. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Substancje te wspierają barierę jelitową i układ odpornościowy oraz mogą uczestniczyć w przekazywaniu sygnałów do mózgu. Ważne dla zdrowia jelit są też polifenole, kwasy tłuszczowe omega-3 oraz fermentowane produkty spożywcze.

Jak poprawić funkcjonowanie osi jelito–mózg?

Pracę osi jelitowo-mózgowej można wzmacniać przez codzienne nawyki, takie jak:

• unikanie używek;

• dbanie o higienę snu;

• systematyczną aktywność fizyczną;

• praktykowanie technik relaksacyjnych;

• włączanie do diety produktów fermentowanych;

• ograniczanie wysoko przetworzonej żywności i nadmiaru cukrów prostych;

• regularne jedzenie produktów bogatych w błonnik i składniki o działaniu przeciwzapalnym.