Poczucie własnej wartości – czym jest?
Poczucie własnej wartości jest niezwykle ważnym obszarem naszego codziennego funkcjonowania. Mówił o nim już John Rawls, znany amerykański etyk i filozof, który twierdził, że poczucie wartości to wręcz jeden z fundamentów ładu społecznego. Wielu XX-wiecznych psychologów i filozofów podejmowało temat własnej wartości i tego, co na nią wpływa.
Dziś zdrowe poczucie własnej wartości to jeden z najczęściej pożądanych celów terapeutycznych w przypadku wielu problemów psychicznych. Wiemy już, jak wielu obszarów codziennego życia może dotyczyć fakt negatywnych przekonań na temat samego siebie i jak wiele sukcesów możemy osiągnąć dzięki sile pozytywnej samooceny.
Poczucie własnej wartości – co się na nie składa?
Aby budować poczucie własnej wartości, musimy najpierw zrozumieć, czym dokładniej jest ten konstrukt. Jednym z jego filarów jest samoocena – a więc poznawczy aspekt poczucia wartości. Służy ona do oceny i wartościowania własnej osoby. To dzięki niej znamy swoje umiejętności i jasno określamy swoje osiągnięcia.
Samoocena pozwala nam trzeźwo ocenić własne aktywności i zachowania, zgodnie z realnym stanem rzeczy – bez sugerowania się wpływem innych ludzi.
Inną podwaliną własnej wartości jest samoakceptacja. Poczucie samoakceptacji nie oznacza, że nie widzimy w sobie żadnych wad i ignorujemy niechciane zachowania. To raczej akceptacja tego, że nie jesteśmy idealni, że nasze wady istnieją, a droga do samorozwoju nie jest łatwa. W konsekwencji jesteśmy zadowoleni z tego, kim jesteśmy, ale nie przeszkadza nam to w podejmowaniu aktywności dążących do usprawniania siebie i swojego charakteru.
Kolejnym filarem poczucia własnej wartości jest poczucie godności. To rodzaj przekonania, że bez względu na wady i trudności, jesteśmy warci życia i kochania. Pozwala nam rozumieć, że wartość człowieka zależy od innych kwestii niż opinie innych, osiągnięcia i sukcesy – każdy ma prawo żyć, a jego istnienie jest wartościowe. Każdy ma prawo do szczęścia i akceptacji w konsekwencji samego faktu pojawienia się na świecie.
Przeczytaj również:
Zniekształcenia poznawcze – czym są i jak sobie z nimi radzić?
Poczucie własnej wartości – co ma na nie wpływ?
Na poczucie własnej wartości wpływa wiele aspektów, jednak do najważniejszych należą relacje z innymi ludźmi. Szczególnie istotne są więzi z okresu dzieciństwa i adolescencji: z rodziną i rówieśnikami. Echa tych relacji słychać w życiu dorosłym, a postawa przyjęta w tamtym okresie sprawia, że w dany sposób interpretujemy swoją wartość. Zazwyczaj bardzo bliski członek rodziny ma ogromny wpływ na wartość dziecka w jego własnych oczach. Niestety zdarza się, że dziecko uczy się, że aby być cenione i zauważane, musi spełniać określone warunki (na przykład słyszy „bądź miły, to inni będą Cię bardziej lubić” – nawet gdy musi być miłe dla osób, które nie szanują jego granic). Sprzyja to powstawaniu negatywnych myśli na swój temat.
Bardzo wrażliwym momentem jest okres dorastania, kiedy człowiek staje się nierzadko zależny od opinii rówieśników. Opinie dotyczą wówczas zarówno właściwości fizycznych, jak i zachowania oraz całego życia nastolatka, a jeśli są krytyczne, może to sprawić, że młody człowiek wykształci negatywne przekonania na swój temat. Mnogość nowych doświadczeń życiowych we wczesnej dorosłości potrafi wywołać prawdziwą burzę emocjonalną w życiu człowieka – pozytywne postrzeganie siebie i wewnętrzna siła, którą przypisujemy sobie, pozwalają przejść przez ten czas bez poczucia wstydu i lęku.
Kiedy poczucie własnej wartości zawodzi
Niestety poczucie własnej wartości nie zawsze wygląda tak, jak powinno. Dotyczy to zarówno osób zdrowych, jak i tych z problemami psychicznymi, choć u tych drugich walka z niskim poczuciem własnej wartości jest wyjątkowo trudna i bolesna: jednostki te nieraz sabotują same siebie, wyolbrzymiając swoje słabe strony i rozpamiętując aspekty negatywnych doznań. Osoby zdrowe również okresowo mogą doświadczyć zjawiska, jakim jest zmniejszone poczucie własnej wartości, na przykład wskutek negatywnych zdarzeń, jak porażka w pracy czy rozpad związku.
Budowanie życia wiąże się z doświadczaniem trudności i porażek, ale ważne jest, by się nie poddawać. Niestety, gdy zawodzi samoocena i bez odpowiedniej dozy samoakceptacji, nie jest to proste. Wadliwe przekonania względem własnych sukcesów, wiążące się często z przecenianiem porażek, zaburzają ogląd sytuacji, a samoocena zmniejsza się jeszcze bardziej. Choć każdy z nas posiada wewnętrznego krytyka, nie możemy pozwolić mu przejąć kontroli nad naszym życiem. Ten moment z całą pewnością będzie skutkował brakiem akceptacji samego siebie, niską samooceną, a w konsekwencji – niskim poczuciem własnej wartości.
Skłonności do poniżania siebie, silny wpływ negatywnych opinii innych na nasz temat, myśli i przekonania na temat braku własnej sprawczości i bezsensu życia – niszczą stan psychiczny człowieka i w skrajnych przypadkach prowadzą do depresji.
Przeczytaj również:
Zamartwianie się – czy może doprowadzić do choroby psychicznej?
Poczucie własnej wartości – dlaczego nie wolno go zaniedbywać?
Dlaczego tak ważne jest, by budować poczucie własnej wartości? To nie tylko klucz do realizacji celów i satysfakcjonującego życia, ale i potężna tarcza chroniąca nasz dobry stan psychiczny. Dobra samoocena, myśli i przekonania na swój temat pozwalają nam uniknąć wielu problemów i trudności.
Niska samoocena i niskie poczucie własnej wartości wpływają na zwiększone ryzyko pojawienia się zaburzeń lękowych i depresji. Obniżone poczucie własnej wartości prowadzi także do objawów psychosomatycznych: bólu głowy, napięć w mięśniach, kłopotów ze snem i trawieniem czy spadku odporności. To skutek przewlekłego stresu, pojawiającego się w wyniku walki z niską samooceną. Warto wykształcić sobie pewien zakres zachowań osobistych, który pomoże nam wzmocnić poczucie własnej wartości. Pozytywne przekonania na własny temat to ochrona nie tylko duszy, ale i ciała.
Jak wzmocnić poczucie własnej wartości? Samoocena i budowanie szczęścia
Nie każdy miał tyle szczęścia, by w dzieciństwie i wczesnej młodości doświadczyć pozytywnego wsparcia i akceptacji. Efektem są często problemy z niską samooceną. Dobra wiadomość jest taka, że poczucie własnej wartości nie jest cechą stałą, którą albo się ma, albo nie. To umiejętność, którą można świadomie rozwijać w każdym wieku. Punktem wyjścia jest akceptacja siebie, a zaufanie do własnych wartości i kompetencji zdejmuje niepotrzebny ciężar kompleksów. Poniżej znajdziesz konkretne sposoby, od których możesz zacząć.
Obserwuj swojego wewnętrznego krytyka. Przez kilka dni zapisuj krytyczne myśli na swój temat, np. „znowu wszystko zepsułem”, „nikt mnie nie lubi”. Samo nazwanie ich pozwala zauważyć, jak często się pojawiają i jak bardzo są przesadzone.
Kwestionuj negatywne przekonania. Gdy pojawia się myśl „jestem beznadziejny”, zadaj sobie pytania: „Jakie mam na to dowody? Co przemawia przeciwko temu? Co powiedziałbym przyjacielowi w takiej sytuacji?”. To technika zaczerpnięta z terapii poznawczo-behawioralnej, która pomaga zastąpić automatyczne osądy bardziej realistycznym spojrzeniem.
Mów do siebie jak do bliskiej osoby. Zamiast „jestem idiotą, że o tym zapomniałem” spróbuj „zdarza się, następnym razem zapiszę to w kalendarzu”. Życzliwość wobec siebie nie oznacza pobłażania, tylko wspierający zamiast karzącego ton.
Prowadź dziennik sukcesów. Codziennie wieczorem zapisz trzy rzeczy, które ci się udały lub z których jesteś zadowolony, nawet drobne: dokończony projekt, rozmowa, na którą długo się zbierałeś, spacer mimo zmęczenia. Z czasem zobaczysz, że twoje osiągnięcia są liczniejsze, niż podpowiada pamięć.
Spisz swoje mocne strony. Zrób listę cech, umiejętności i wartości, które w sobie cenisz. Jeśli trudno ci ją zacząć, zapytaj zaufane osoby, co w tobie doceniają, a ich odpowiedzi dopisz do listy.
Ogranicz porównywanie się z innymi. Pamiętaj, że w mediach społecznościowych widzisz wybrane, najlepsze fragmenty cudzego życia. Jeśli po przeglądaniu niektórych profili czujesz się gorzej, rozważ ich wyciszenie lub ograniczenie czasu spędzanego w sieci. Porównuj się raczej ze sobą sprzed roku niż z innymi.
Stawiaj sobie małe, osiągalne cele. Poczucie sprawczości buduje się poprzez doświadczenie, że potrafimy coś zrobić. Dziel duże zadania na mniejsze kroki i doceniaj każdy z nich, zamiast czekać z satysfakcją do spektakularnego finału.
Oddziel swoją wartość od wyników. Porażka w pracy czy odrzucenie nie świadczą o tym, ile jesteś wart jako człowiek. Mów raczej „ta prezentacja mi nie wyszła” niż „jestem do niczego”. Oceniaj zachowania, a nie całą swoją osobę.
Ucz się stawiać granice. Mówienie „nie”, gdy coś jest dla ciebie zbyt obciążające, to wyraz szacunku do siebie. Zacznij od mniej wymagających sytuacji, np. odmowy dodatkowej przysługi, na którą nie masz czasu.
Otaczaj się wspierającymi ludźmi. Zwróć uwagę, po kontaktach z którymi osobami czujesz się lepiej, a po których gorzej. Pielęgnuj relacje, w których jesteś akceptowany, i ograniczaj te, w których stale jesteś krytykowany lub umniejszany.
Przyjmuj komplementy. Zamiast odpowiadać „e tam, to nic takiego”, po prostu powiedz „dziękuję”. To drobna zmiana, która uczy przyjmowania pozytywnych informacji o sobie.
Zadbaj o ciało. Regularny ruch, sen i odpoczynek wpływają na nastrój i poziom energii, a przez to także na to, jak postrzegamy siebie. Troska o własne potrzeby to również komunikat dla samego siebie: „jestem ważny”.
Rób rzeczy zgodne ze swoimi wartościami. Zastanów się, co jest dla ciebie naprawdę ważne, np. rodzina, rozwój czy pomaganie innym, i znajdź czas na działania z tym związane. Życie w zgodzie ze sobą wzmacnia poczucie sensu i szacunek do siebie.
Bądź cierpliwy wobec siebie. Przekonania kształtowane przez lata nie zmienią się w tydzień. Gorsze dni i powroty do starych schematów są naturalną częścią procesu, a nie dowodem porażki.
Przeczytaj również:
Wysoko wrażliwa osobowość, wysoko wrażliwe dziecko – co to znaczy być WWO?
Jak budować poczucie własnej wartości – terapia
Czasami, mimo najlepszych chęci i prób, nasze poczucie wartości nie chce się zwiększyć. Tym samym pogrążamy się w negatywnych myślach na temat samego siebie. To moment, w którym powinniśmy rozważyć skorzystanie z pomocy specjalisty. Psycholog doradzi, czy konieczna jest psychoterapia.
Terapia w bardzo efektywny sposób pomaga człowiekowi zbudować poczucie własnej wartości. Zaufanie do terapeuty i budowanie więzi pomagają człowiekowi doświadczyć poczucia, że jest akceptowany i szanowany za to, jaki jest. To kluczowy krok, aby zbudować poczucie własnej wartości. Dlatego nie warto zwlekać z terapią, gdy jest potrzebna – jakość życia zmieni się na lepsze.
współpraca redakcja Wylecz.to
