Przewlekł niealergiczny nieżyt nosa – czy jest przewlekły i może trwać cały rok?

Co to znaczy, że nieżyt nosa jest niealergiczny?

Nieżyt nosa oznacza występowanie objawów związanych z błoną śluzową nosa, przede wszystkim jej obrzęku, nadmiernej wydzieliny, kichania lub podrażnienia. Niealergiczny oznacza, że objawy nie są wynikiem typowej reakcji organizmu na alergen, takiej jak pyłki roślin, roztocza czy sierść zwierząt.

Nie oznacza to jednak, że nie można wskazać żadnego czynnika wywołującego objawy. U wielu osób nos reaguje nadmiernie na określone bodźce, np. zmianę temperatury, zimne powietrze, dym papierosowy czy intensywne zapachy.

Jedną z postaci niealergicznego nieżytu nosa jest niealergiczny nieżyt nosa naczynioruchowy. W nowszym piśmiennictwie coraz częściej stosuje się szersze określenie niealergicznej rynopatii, ponieważ przyczyny i mechanizmy tego zaburzenia są bardziej złożone niż sama reakcja naczyń błony śluzowej.

Czym różnią się od siebie nieżyt alergiczny i niealergiczny?

Oba rodzaje nieżytu nosa mogą powodować podobne objawy, takie jak zatkanie nosa, katar i kichanie. Różnią się przede wszystkim mechanizmem powstawania dolegliwości.

• W nieżycie alergicznym objawy są związane z reakcją układu odpornościowego na konkretny alergen. Mogą pojawiać się sezonowo, np. w okresie pylenia roślin, albo przez cały rok, np. przy uczuleniu na roztocza kurzu domowego.
• W nieżycie niealergicznym typowa alergia nie jest przyczyną objawów. Dolegliwości mogą być wywoływane przez nieswoiste bodźce, takie jak zimne powietrze, zmiana temperatury, dym, intensywne zapachy czy ostre potrawy.

Ważna jest również różnica w objawach. Świąd nosa i oczu oraz napadowe kichanie częściej sugerują alergię, natomiast w niealergicznym nieżycie nosa częściej dominuje niedrożność nosa lub wodnista wydzielina. Objawy mogą jednak częściowo się nakładać, dlatego na ich podstawie nie zawsze można jednoznacznie rozpoznać przyczynę.

Jakie są przyczyny niealergicznego nieżytu nosa?

Niealergiczny nieżyt nosa może mieć różne przyczyny. U części pacjentów trudno wskazać jeden czynnik, a objawy są związane z nadmierną wrażliwością błony śluzowej nosa na wiele codziennych bodźców.

Do najczęstszych należą:

• zmiany temperatury i zimne powietrze – mogą powodować gwałtowne pojawienie się kataru lub zatkania nosa;
• dym, smog i substancje chemiczne – drażnią błonę śluzową i mogą nasilać jej obrzęk oraz wydzielanie śluzu;
• intensywne zapachy – np. perfumy, środki czystości czy zapach farby;
• ostre i gorące potrawy – mogą wywoływać tzw. nieżyt smakowy, którego charakterystycznym objawem jest wodnisty katar;
• wysiłek fizyczny – u części osób może wywoływać objawy ze strony nosa;
• zmiany hormonalne – nieżyt nosa może pojawić się m.in. w ciąży;
• niektóre leki – część preparatów może powodować lub nasilać objawy nieżytu nosa;
• długotrwałe stosowanie donosowych leków obkurczających – może prowadzić do polekowego nieżytu nosa.

Nie zawsze udaje się ustalić jeden konkretny czynnik odpowiedzialny za objawy. Często znaczenie ma nadmierna reaktywność błony śluzowej nosa, która reaguje na kilka różnych bodźców.

Czym jest niealergiczny nieżyt nosa z eozynofilią?

Niealergiczny nieżyt nosa z eozynofilią, określany skrótem NARES (Non-Allergic Rhinitis with Eosinophilia Syndrome), jest postacią niealergicznego nieżytu nosa, w której w wydzielinie z nosa stwierdza się zwiększoną liczbę eozynofilów, czyli komórek uczestniczących w reakcjach zapalnych.

Objawy mogą przypominać alergiczny nieżyt nosa, np. pojawia się wodnisty katar, kichanie i zatkanie nosa, ale typowe testy alergiczne nie potwierdzają uczulenia.

NARES nie można rozpoznać wyłącznie na podstawie objawów. Jeśli lekarz podejrzewa tę postać nieżytu, może uwzględnić badanie wydzieliny z nosa w szerszej diagnostyce.

Jakie są objawy niealergicznego nieżytu nosa?

Objawy mogą pojawiać się stale albo występować przede wszystkim po kontakcie z określonym bodźcem. U jednej osoby dominuje zatkanie nosa, u innej wodnista wydzielina lub spływanie wydzieliny do gardła.

Najczęściej występują:

• zatkanie nosa i utrudnione oddychanie przez nos;
• wodnisty katar;
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła;
• kichanie;
• uczucie podrażnienia nosa;
• zaburzenia lub osłabienie węchu;
• naprzemienne zatkanie jednej i drugiej strony nosa.

Charakterystyczne może być pojawianie się objawów w określonych sytuacjach, np. po wejściu z zimnego powietrza do ciepłego pomieszczenia, kontakcie z intensywnym zapachem albo podczas jedzenia.

Czy niealergiczny nieżyt nosa może występować przewlekle przez cały rok?

Tak. Niealergiczny nieżyt nosa może mieć charakter przewlekły i całoroczny. Nie oznacza to, że pacjent jest przez cały czas narażony na jeden czynnik wywołujący.

mogą pojawiać się wielokrotnie w ciągu roku, np. w domu, w pracy, podczas zmiany temperatury lub przy kontakcie z dymem i intensywnymi zapachami. Jeżeli niedrożność nosa lub katar utrzymują się przez wiele miesięcy, warto również wykluczyć inne przyczyny, m.in. alergię, przewlekłe zapalenie nosa i zatok, polipy czy zmiany anatomiczne.

Jak leczyć niealergiczny nieżyt nosa?

Leczenie dobiera się do dominujących objawów i ich przyczyny. Nie ma jednego preparatu, który będzie skuteczny u każdego pacjenta.

Pierwszym krokiem jest ograniczenie czynników wywołujących objawy. Jeśli wiadomo, że katar lub zatkanie nosa pojawiają się po kontakcie z dymem, intensywnymi zapachami, zimnym powietrzem albo innym bodźcem, warto w miarę możliwości go unikać.

• Donosowe kortykosteroidy zmniejszają stan zapalny błony śluzowej i mogą być stosowane w leczeniu niealergicznego nieżytu nosa, szczególnie gdy występuje niedrożność nosa. Ich działanie nie jest natychmiastowe i wymaga regularnego stosowania.
• Donosowe leki przeciwhistaminowe, takie jak azelastyna, również mogą być stosowane w niealergicznym nieżycie nosa, mimo że choroba nie jest wywołana alergią. Mogą być szczególnie przydatne przy nasilonym katarze i innych objawach ze strony nosa.
• Donosowe leki obkurczające mogą szybko zmniejszyć zatkanie nosa, ale powinny być stosowane tylko krótkotrwale. Ich długotrwałe stosowanie może prowadzić do polekowego nieżytu nosa i nasilenia niedrożności.

W przypadku nasilonego wodnistego kataru lekarz może rozważyć donosowy ipratropium. Lek ten zmniejsza wydzielanie wodnistej wydzieliny, ale nie jest przeznaczony przede wszystkim do leczenia obrzęku błony śluzowej.

Leki na receptę dobiera się zależnie od dominujących objawów i odpowiedzi na wcześniejsze leczenie. U pacjentów, u których objawy utrzymują się mimo prawidłowego leczenia farmakologicznego, laryngolog może rozważyć również metody zabiegowe. Dotyczy to szczególnie przypadków z nasilonym zatkaniem nosa lub przewlekłym wodnistym katarem.

Inhalacje lub nebulizacja mogą być stosowane pomocniczo, np. w celu nawilżenia dróg oddechowych, ale nie stanowią podstawowego leczenia niealergicznego nieżytu nosa.

Czy długotrwałe stosowanie sterydów na niealergiczny nieżyt nosa jest bezpieczne?

Donosowe kortykosteroidy mogą być stosowane długotrwale, jeśli istnieją do tego wskazania i są używane zgodnie z zaleceniami. Działają miejscowo w obrębie nosa, dlatego ich wpływ na cały organizm jest znacznie mniejszy niż w przypadku steroidów przyjmowanych doustnie.
Najczęstsze działania niepożądane dotyczą samego nosa. Mogą pojawić się suchość, podrażnienie lub krwawienia z nosa. Ryzyko można ograniczyć dzięki prawidłowej technice aplikacji, m.in. kierowaniu strumienia preparatu w stronę bocznej ściany nosa, a nie przegrody.

Jeżeli konieczne jest wielomiesięczne leczenie, warto okresowo oceniać jego skuteczność. Jeśli preparat nie przynosi poprawy, zamiast stosować go bezterminowo należy ponownie ocenić rozpoznanie i przyczynę objawów.

Które domowe sposoby mogą pomóc?

Najbardziej przydatnym sposobem jest płukanie nosa i zatok roztworem soli. Można użyć gotowego preparatu albo specjalnego zestawu z irygatorem w postaci elastycznej butelki.

Roztwór izotoniczny ma stężenie soli zbliżone do płynów ustrojowych i jest dobrze tolerowany przy regularnym stosowaniu. Roztwór hipertoniczny zawiera więcej soli i może silniej zmniejszać obrzęk błony śluzowej, ale u części osób powoduje pieczenie lub podrażnienie.
Do samodzielnego przygotowania płukanki należy używać odpowiedniej soli oraz bezpiecznej wody, np. destylowanej, jałowej albo wcześniej zagotowanej i ostudzonej. Irygator trzeba po użyciu dokładnie umyć i wysuszyć. Pomocne może być również unikanie dymu tytoniowego, intensywnych zapachów oraz innych bodźców, o których wiadomo, że wywołują objawy.

Jakie badania wykonać i u którego lekarza?

W przypadku przewlekłego lub nawracającego nieżytu nosa pierwszym krokiem może być konsultacja z lekarzem POZ lub laryngologiem. Ważny jest dokładny wywiad, szczególnie dotyczący sytuacji, w których pojawiają się objawy.

Lekarz może wykonać badanie nosa, a w razie potrzeby również rynoskopię lub endoskopię nosa. Pozwala to ocenić błonę śluzową, małżowiny nosowe, przegrodę oraz sprawdzić, czy nie występują polipy lub inne zmiany.

Jeżeli nie ma pewności, czy objawy rzeczywiście nie mają podłoża alergicznego, można wykonać testy alergiczne, np. skórne lub oznaczenie swoistych IgE we krwi. Ich wynik interpretuje się razem z objawami, ponieważ sama obecność uczulenia nie zawsze oznacza, że odpowiada ono za dolegliwości.

W wybranych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe badania, np. tomografię komputerową zatok, szczególnie gdy występuje podejrzenie przewlekłego zapalenia zatok lub innych zmian wymagających dokładniejszej oceny. Nie wykonuje się jej rutynowo u każdego pacjenta z nieżytem nosa.