Alergiczny nieżyt nosa – objawy, leczenie, powikłania

Co jest przyczyną alergicznego nieżytu nosa?

Alergiczny nieżyt nosa jest reakcją układu odpornościowego na substancje, które dla większości osób nie stanowią zagrożenia. Najczęściej są to alergeny znajdujące się w powietrzu, przede wszystkim pyłki roślin, roztocze kurzu domowego, alergeny zwierząt i pleśni. Objawy mogą występować sezonowo albo przez cały rok, zależnie od rodzaju alergenu.
Po kontakcie z alergenem u osoby uczulonej dochodzi do aktywacji komórek odpornościowych. Uwalniana jest m.in. histamina, która powoduje świąd, kichanie i wodnistą wydzielinę, a także rozszerzenie naczyń i obrzęk błony śluzowej nosa. W późniejszej fazie utrzymuje się miejscowy stan zapalny, który może podtrzymywać niedrożność nosa.
To dlatego objawy alergii nie ograniczają się do samego kataru. Reakcja zapalna obejmuje błonę śluzową nosa i może wpływać również na spojówki oraz dolne drogi oddechowe.

Jakie są typowe objawy alergicznego nieżytu nosa?

Najbardziej charakterystyczne są (nie wszystkie muszą wystąpić):

• napadowe kichanie,
• wodnista, zwykle przejrzysta wydzielina z nosa,
  
• świąd nosa,
  
• niedrożność nosa,
  
• świąd, zaczerwienienie i łzawienie oczu,
  
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
  
• pogorszenie węchu.

U części osób pojawia się również zmęczenie i gorsza jakość snu. Objawy mogą występować przez kilka godzin po kontakcie z alergenem lub utrzymywać się dłużej, jeśli ekspozycja jest stała. W przypadku alergii na pyłki dolegliwości często nasilają się w określonych miesiącach roku. Przy uczuleniu na roztocze kurzu domowego, alergeny zwierząt lub pleśni objawy mogą utrzymywać się przez cały rok.

Jak odróżnić nieżyt alergiczny od innych przyczyn?

O rozpoznaniu alergicznego nieżytu nosa decyduje nie sam wygląd objawów, ale ich związek z konkretnym alergenem. Lekarz pyta m.in. o sezonowość dolegliwości, ich nasilenie w określonych miejscach oraz kontakt z pyłkami roślin, zwierzętami, kurzem lub pleśnią.

Do potwierdzenia uczulenia wykorzystuje się punktowe testy skórne lub oznaczenie we krwi swoistych przeciwciał IgE. Zakres badań dobiera się do podejrzewanego alergenu i informacji zebranych podczas wywiadu.

Sam dodatni wynik testu nie wystarcza do rozpoznania alergicznego nieżytu nosa. Oznacza on uczulenie na dany alergen, ale dopiero zgodność wyniku z występowaniem objawów pozwala ocenić, czy ma on znaczenie kliniczne.

Jeżeli testy nie potwierdzają alergii, przyczyną dolegliwości może być m.in. niealergiczny nieżyt nosa, infekcja, przewlekłe zapalenie nosa i zatok, polipy lub nieprawidłowości anatomiczne. Przy utrzymującej się, szczególnie jednostronnej niedrożności nosa lekarz może wykonać badanie laryngologiczne i endoskopię nosa.

W przypadku objawów sugerujących alergię przy ujemnych standardowych testach, w wybranych sytuacjach rozważa się miejscowy alergiczny nieżyt nosa, w którym reakcja alergiczna zachodzi przede wszystkim w błonie śluzowej nosa.

Jakie mogą być powikłania alergicznego nieżytu nosa?

Alergiczny nieżyt nosa jest chorobą zapalną błony śluzowej nosa. Jeśli objawy pozostają niekontrolowane, przewlekły stan zapalny może utrzymywać obrzęk i niedrożność nosa oraz pogarszać jakość życia.
Do najczęstszych następstw należą:

• przewlekła niedrożność nosa,
  
• zaburzenia snu i gorsza jakość odpoczynku,
  
• oddychanie przez usta,
  
• pogorszenie węchu,
  
• przewlekłe zmęczenie i gorsze funkcjonowanie w ciągu dnia,
  
• dolegliwości ze strony gardła i zatok,
  
• kaszel,
  
• pogorszenie kontroli współistniejącej astmy.

Alergiczny nieżyt nosa może współistnieć z przewlekłym zapaleniem nosa i zatok, ale nie należy traktować tych chorób jako jednego procesu. Alergia nie prowadzi automatycznie do przewlekłego zapalenia zatok. Obie choroby mogą natomiast wykazywać częściowo wspólne mechanizmy zapalne, a obrzęk błony śluzowej nosa może utrudniać prawidłowe funkcjonowanie ujść zatok.

Dlaczego przy alergicznym nieżycie nosa rozwija się kaszel?

Kaszel może pojawić się dlatego, że wydzielina z nosa spływa po tylnej ścianie gardła i drażni jego błonę śluzową. Jest to szczególnie częste wtedy, gdy alergiczny nieżyt nosa powoduje dużą ilość wodnistej wydzieliny.

Kaszel nie zawsze pochodzi jednak wyłącznie z nosa. U osoby z alergią trzeba również brać pod uwagę współistniejącą astmę, zwłaszcza gdy kaszlowi towarzyszą świsty, duszność, uczucie ucisku w klatce piersiowej lub kaszel nasilający się w nocy i podczas wysiłku.

Jeżeli kaszel utrzymuje się mimo prawidłowego leczenia objawów ze strony nosa, jego przyczyna powinna zostać dodatkowo oceniona.

Czy istnieje związek pomiędzy alergicznym nieżytem nosa a astmą?

Tak. Alergiczny nieżyt nosa i astma często współistnieją, ponieważ górne i dolne drogi oddechowe tworzą funkcjonalnie powiązany układ. U osób z alergią reakcja immunologiczna może obejmować zarówno błonę śluzową nosa, jak i drogi oddechowe znajdujące się niżej.

Obie choroby mogą mieć wspólne podłoże zapalne, w tym udział mechanizmów zależnych od odpowiedzi typu 2. Nie oznacza to jednak, że alergiczny nieżyt nosa zawsze prowadzi do astmy. Współistnienie obu chorób jest częste, ale są one odrębnymi rozpoznaniami.

Znaczenie ma także wzajemny wpływ tych chorób. Niekontrolowany alergiczny nieżyt nosa może pogarszać kontrolę astmy, dlatego u osoby z alergią i nawracającym kaszlem, świstami lub dusznością warto ocenić również dolne drogi oddechowe.

Jakie są leki dostępne bez recepty na alergiczny nieżyt nosa?

Leczenie dobiera się przede wszystkim do nasilenia objawów. Stosuje się kilka grup leków przeciwalergicznych, które działają na różne elementy reakcji zapalnej.
Donosowe glikokortykosteroidy zmniejszają stan zapalny i obrzęk błony śluzowej nosa. Należą do najważniejszych leków stosowanych w alergicznym nieżycie nosa, szczególnie gdy występuje wyraźna niedrożność. Do tej grupy należą m.in. mometazon, budezonid i flutykazon. Aktualne zalecenia ARIA-EAACI (międzynarodowy program i zestaw wytycznych dotyczących rozpoznawania oraz leczenia alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa) wskazują na glikokortykosteroidy donosowe jako podstawową opcję leczenia, a w określonych sytuacjach preferują je nad donosowymi lekami przeciwhistaminowymi.

Donosowe leki przeciwhistaminowe blokują działanie histaminy w błonie śluzowej nosa i mogą działać stosunkowo szybko. Są stosowane m.in. wtedy, gdy dominują kichanie, świąd i wodnista wydzielina.

Doustne leki antyhistaminowe nowej generacji, takie jak cetyryzyna, loratadyna, desloratadyna czy feksofenadyna, również zmniejszają objawy alergii. Są szczególnie przydatne przy jednoczesnych objawach ocznych i skórnych. Aktualne wytyczne ARIA-EAACI uwzględniają leki doustne jako jedną z możliwości leczenia, ale przy nasilonych objawach nosowych glikokortykosteroidy donosowe często mają większe znaczenie.

Dostępne są również preparaty łączące donosowy lek przeciwhistaminowy z glikokortykosteroidem. Takie połączenie jest zalecane szczególnie wtedy, gdy samo leczenie jednym składnikiem prawdopodobnie nie zapewni odpowiedniej kontroli objawów.

Donosowe leki obkurczające błonę śluzową mogą szybko zmniejszyć obrzęk, ale nie leczą samej alergii. Powinny być stosowane krótkotrwale, ponieważ długotrwałe używanie może prowadzić do polekowego nieżytu nosa i nasilenia niedrożności po odstawieniu.

Jak leczyć alergiczny nieżyt nosa długotrwale?

Alergiczny nieżyt nosa jest chorobą przewlekłą i nie zawsze można określić go jako wyleczalny w znaczeniu całkowitego i trwałego usunięcia skłonności do alergii. Objawy mogą jednak być bardzo dobrze kontrolowane, a u części pacjentów można również zmienić przebieg choroby za pomocą immunoterapii alergenowej.

Długotrwałe leczenie obejmuje trzy podstawowe elementy:

• ograniczenie kontaktu z rozpoznanymi alergenami,
  
• odpowiednio dobraną farmakoterapię,
  
• immunoterapię alergenową u pacjentów, którzy spełniają kryteria jej zastosowania.

W alergii sezonowej objawy mogą powracać każdego roku w okresie ekspozycji na odpowiednie pyłki. Przy alergii całorocznej dolegliwości mogą utrzymywać się przez większą część roku, jeśli kontakt z alergenem jest stały. Nawrót objawów może więc wynikać z ponownej ekspozycji na alergen, niewystarczającego leczenia albo zmiany nasilenia choroby.

W leczeniu przewlekłym stosuje się m.in. donosowe glikokortykosteroidy, donosowe leki przeciwhistaminowe, leki doustne oraz, przy niewystarczającej kontroli, preparaty łączone. Aktualne zalecenia wskazują na skuteczność i ogólnie dobrą tolerancję donosowych glikokortykosteroidów stosowanych zgodnie z zaleceniami. Przy prawidłowym stosowaniu miejscowe glikokortykosteroidy mają niewielkie działanie ogólnoustrojowe. Najczęstsze problemy dotyczą miejscowych działań niepożądanych, takich jak podrażnienie lub krwawienie z nosa. Znaczenie ma prawidłowa technika stosowania sprayu do nosa oraz regularność leczenia.

Z kolei immunoterapia alergenowa polega na kontrolowanym podawaniu odpowiednio dobranego alergenu w celu zmniejszenia nadmiernej reakcji układu odpornościowego. Stosuje się ją w postaci podskórnej lub podjęzykowej u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów. Może być rozważana, gdy objawy są niewystarczająco kontrolowane mimo leczenia i unikania alergenu albo gdy pacjent chce zastosować leczenie modyfikujące przebieg choroby. Wytyczne dotyczące immunoterapii obejmują osoby od 5. roku życia i zalecają, aby leczenie prowadził odpowiednio przygotowany specjalista.

Co pomaga na alergiczny nieżyt nosa dla dzieci?

U dzieci leczenie alergicznego nieżytu nosa powinno być dostosowane do wieku, nasilenia objawów i rodzaju uczulenia. Nie każdy lek stosowany u dorosłych może być podawany dziecku, dlatego przed zastosowaniem preparatu trzeba sprawdzić jego wskazania i ograniczenia wiekowe.
Pomocne może być:

• regularne oczyszczanie nosa lub płukanie nosa odpowiednio do wieku dziecka;
  
• ograniczenie kontaktu z rozpoznanym alergenem;
  
• stosowanie leków przeciwhistaminowych odpowiednich dla wieku;
  
• stosowanie donosowych glikokortykosteroidów, jeśli są wskazane i dopuszczone dla danego wieku;
  
• kontrolowanie warunków w sypialni przy uczuleniu na roztocze;
  
• leczenie objawów ocznych, jeśli występują.

U małych dzieci prawidłowa technika oczyszczania nosa ma duże znaczenie. U niemowląt nie należy samodzielnie stosować leków przeciwalergicznych przeznaczonych dla starszych dzieci bez sprawdzenia ich dopuszczenia do stosowania w danym wieku.

Konsultacja alergologiczna jest wskazana, gdy objawy są częste, utrudniają sen lub codzienne funkcjonowanie, nawracają mimo leczenia albo trudno ustalić ich przyczynę. U dzieci z alergią szczególnie ważne jest także zwrócenie uwagi na przewlekły kaszel, świsty, duszność lub ograniczenie tolerancji wysiłku, ponieważ mogą wskazywać na współistniejącą astmę.

U odpowiednio zakwalifikowanych starszych dzieci możliwa jest również immunoterapia alergenowa. Aktualne zalecenia dotyczące immunoterapii obejmują dzieci od 5. roku życia.

Czy kobiety w ciąży są bardziej narażone na alergiczny nieżyt nosa?

Ciąża nie oznacza automatycznie większego ryzyka rozwoju alergii, ale w tym okresie częściej występują objawy ze strony nosa. Trzeba odróżnić alergiczny nieżyt nosa od nieżytu nosa związanego z ciążą, który wynika przede wszystkim ze zmian hormonalnych i nie jest reakcją alergiczną.
Jeśli kobieta miała alergiczny nieżyt nosa przed ciążą, objawy mogą się zmieniać w czasie ciąży. Z kolei nieżyt związany z ciążą może pojawić się bez wcześniejszego uczulenia i zwykle ustępuje po porodzie.

Podstawą postępowania w ciąży jest ograniczenie ekspozycji na rozpoznane alergeny oraz metody miejscowe, takie jak płukanie nosa solą. Jeśli potrzebne są leki, powinny być dobrane z uwzględnieniem ciąży. W dostępnych opracowaniach jako jedne z najlepiej przebadanych doustnych leków przeciwhistaminowych wymienia się loratadynę i cetyryzynę, a wśród donosowych glikokortykosteroidów szczególnie dobrze udokumentowane jest stosowanie budezonidu.

Nie należy samodzielnie rozpoczynać leczenia lekami obkurczającymi błonę śluzową ani innymi preparatami, których bezpieczeństwo w ciąży nie jest znane. W przypadku nasilonych objawów, astmy lub konieczności regularnego leczenia dobór terapii warto omówić z lekarzem.

Pytania, które często zadają pacjenci

Czy alergiczny nieżyt nosa można wyleczyć?

Alergiczny nieżyt nosa jest chorobą przewlekłą i sama farmakoterapia zwykle nie usuwa skłonności do reakcji alergicznej. Objawy można skutecznie kontrolować, a u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów immunoterapia alergenowa może zmieniać przebieg choroby i zmniejszać jej nasilenie.

Czy alergiczny nieżyt nosa może przejść w astmę?

Alergiczny nieżyt nosa i astma często współistnieją i mają częściowo wspólne mechanizmy zapalne, ale nie każdy pacjent z alergicznym nieżytem nosa zachoruje na astmę. U osoby z alergią pojawienie się przewlekłego kaszlu, świstów lub duszności powinno skłonić do oceny dolnych dróg oddechowych.

Czy alergiczny nieżyt nosa może powodować zapalenie zatok?

Alergiczny nieżyt nosa może wpływać na funkcjonowanie nosa i ujść zatok, ale nie można traktować go jako bezpośredniej przyczyny każdego przypadku zapalenia zatok. Alergiczny nieżyt nosa i przewlekłe zapalenie nosa i zatok są odrębnymi chorobami, które mogą współistnieć.

Czy alergiczny nieżyt nosa jest zaraźliwy?

Nie. Alergiczny nieżyt nosa jest reakcją układu odpornościowego na alergen i nie przenosi się z jednej osoby na drugą, w przeciwieństwie do infekcyjnego nieżytu nosa wywołanego przez wirusy.

Czy alergiczny nieżyt nosa występuje przez cały rok?

Może występować przez cały rok, jeśli przyczyną są alergeny obecne stale w otoczeniu, np. roztocze kurzu domowego, alergeny zwierząt lub niektóre pleśnie. Przy alergii na pyłki objawy zwykle nasilają się sezonowo, w okresie pylenia uczulającej rośliny.