Polipy w nosie i zatokach – czy trzeba je leczyć i usuwać?

Czym są i jak wyglądają polipy w nosie i w zatokach?

Polipy nosa to miękkie, zwykle bezbolesne uwypuklenia błony śluzowej nosa i zatok. Nie są nowotworami. Powstają w przebiegu przewlekłego zapalenia błony śluzowej, a typowa postać przewlekłego zapalenia zatok z polipami obejmuje zwykle obie strony nosa i zatok.
W badaniu endoskopowym polipy mają najczęściej wygląd gładkich, bladych lub szarawych, półprzezroczystych struktur o galaretowatej konsystencji. Mogą przypominać małe pęcherzyki albo ich skupisko. W miarę powiększania się mogą wypełniać przewody nosowe i utrudniać przepływ powietrza.

Najważniejszym procesem związanym z powstawaniem polipów jest stan zapalny. Nie oznacza to jednak, że wszystkie polipy powstają dokładnie według tego samego mechanizmu. Przewlekłe zapalenie zatok jest chorobą zróżnicowaną biologicznie, a na jej rozwój wpływają również zaburzenia bariery błony śluzowej, oczyszczania śluzowo-rzęskowego, odpowiedzi immunologicznej oraz zmiany mikrobioty.

Nie ma podstaw, aby traktować polipy jako skutek zwykłego zakażenia bakteryjnego lub grzybiczego. Ich powstawanie jest bardziej złożone i zależy przede wszystkim od przewlekłej odpowiedzi zapalnej organizmu. Niewielki polip znajdujący się blisko wejścia do nosa może czasami być widoczny w lustrze. Zwykle wygląda jak jasna, gładka lub półprzezroczysta narośl. Samodzielne oglądanie nosa nie pozwala jednak wiarygodnie rozpoznać polipa, a wkładanie do nosa palca, patyczka czy innego przedmiotu w celu jego sprawdzenia może spowodować uraz i krwawienie.

Czy polipy mogą występować jednocześnie w nosie i zatokach?

Tak. Polipy mogą rozwijać się zarówno w jamie nosa, jak i w obrębie zatok, ponieważ powstają z tej samej błony śluzowej wyściełającej górne drogi oddechowe.

W przewlekłym zapaleniu zatok z polipami zmiany często mają charakter rozlany i obustronny. Oznacza to, że nie jest to zwykle pojedynczy polip znajdujący się w jednym miejscu, ale proces obejmujący większy obszar nosa i zatok. W miarę rozwoju choroby zmiany mogą zajmować kolejne przestrzenie i powodować coraz większą niedrożność nosa. Aktualne definicje przewlekłego zapalenia zatok z polipami opisują je właśnie jako zwykle obustronną, rozlaną postać choroby.

Dlatego na wyniku tomografii może pojawić się jednocześnie informacja o zmianach w jamach nosa, komórkach sitowych oraz innych zatokach. Nie oznacza to, że pacjent ma kilka niezależnych chorób. Często jest to obraz jednego przewlekłego procesu zapalnego obejmującego różne części nosa i zatok.

Skąd mam wiedzieć, czy mam polipy? Jakie badanie to potwierdzi?

Aby zdiagnozować polipy, potrzebne jest badanie laryngologiczne. Lekarz ocenia nos, charakter objawów oraz wygląd błony śluzowej. Najważniejsze znaczenie ma endoskopia nosa, która pozwala bezpośrednio zobaczyć polipy i ocenić ich lokalizację oraz rozległość.

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić również badania obrazowe:

• endoskopia nosa – pozwala bezpośrednio wykryć polipy w jamie nosa i ocenić ich rozległość;
  
• tomografia komputerowa zatok (TK) – pokazuje zajęcie poszczególnych zatok, stopień zmian zapalnych i warunki anatomiczne; ma szczególne znaczenie przed planowanym zabiegiem;
• rezonans magnetyczny (MRI) – stosuje się w wybranych przypadkach, zwłaszcza gdy zmiana ma nietypowy wygląd, jest jednostronna albo trzeba dokładniej ocenić tkanki miękkie i wykluczyć inną chorobę.

TK jest bardzo przydatna w planowaniu operacji, ale sama nie powinna decydować o zakresie zabiegu. Aktualne amerykańskie wytyczne dotyczące chirurgicznego leczenia przewlekłego zapalenia zatok zalecają wykonanie TK przed operacją i podkreślają, że zakresu zabiegu nie należy ustalać wyłącznie na podstawie stopnia pogrubienia błony śluzowej widocznego w tomografii.

Jakie objawy mogą dawać polipy w nosie i w zatokach?

Polipy nie zawsze powodują dolegliwości. Małe zmiany mogą zostać wykryte przypadkowo podczas endoskopii lub badania obrazowego wykonywanego z innego powodu. Objawy pojawiają się częściej wtedy, gdy polipy są większe, liczne lub towarzyszy im rozległy stan zapalny zatok.
Najczęstsze dolegliwości to:

• zatkanie nosa i utrudnione oddychanie przez nos;
  
• pogorszenie lub utrata węchu, czasem także osłabienie smaku;
  
• katar i spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła;
  
• uczucie zalegania wydzieliny w nosie lub gardle;
  
• uczucie rozpierania lub ucisku w obrębie twarzy, szczególnie przy współistniejącym zapaleniu zatok;
  ból lub uczucie ciężaru głowy;
  
• chrapanie, jeśli niedrożność nosa utrudnia swobodne oddychanie podczas snu.
  

Polipy mogą również pogarszać jakość snu, oddychanie podczas wysiłku i codzienne funkcjonowanie. Szczególnie charakterystycznym objawem przewlekłego zapalenia zatok z polipami jest zaburzenie węchu. W ocenie ciężkości choroby bierze się pod uwagę m.in. niedrożność nosa, zaburzenia węchu i wpływ objawów na jakość życia.

Czy polipy w nosie i w zatokach są groźne? Czy dają powikłania?

Same polipy nosa są łagodnymi zmianami zapalnymi i nie są rakiem. Ich znaczenie wynika przede wszystkim z przewlekłego stanu zapalnego oraz niedrożności nosa i zatok.

Nieleczona lub źle kontrolowana choroba może prowadzić do utrzymywania się zaburzeń węchu, przewlekłej niedrożności nosa, problemów ze snem i istotnego pogorszenia jakości życia. U części pacjentów choroba ma przebieg nawrotowy i wymaga długotrwałego leczenia.

Ciężkie powikłania dotyczą przede wszystkim powikłań samego przewlekłego lub ostrego zapalenia zatok, a nie polipa jako takiego. Należą do nich rzadkie powikłania oczodołowe i wewnątrzczaszkowe. Sygnałem alarmowym są m.in. obrzęk okolicy oka, zaburzenia widzenia, podwójne widzenie, silny narastający ból głowy, wysoka gorączka lub gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego. Takie objawy wymagają pilnej oceny medycznej.

Leczenie donosowe – od tego zwykle zaczyna się terapia

Podstawą leczenia polipów nosa i zatok są glikokortykosteroidy donosowe. Zmniejszają stan zapalny błony śluzowej, mogą ograniczać wielkość polipów i poprawiać drożność nosa. Są dostępne m.in. w postaci aerozoli donosowych i powinny być stosowane regularnie, zgodnie z zaleceniami lekarza lub informacją dotyczącą danego preparatu.

Ważnym uzupełnieniem leczenia może być regularne płukanie nosa roztworem soli. Pomaga ono usuwać zalegającą wydzielinę i poprawiać kontakt leku donosowego z błoną śluzową.

Nie każdy preparat do nosa działa jednak w ten sam sposób. Leki obkurczające błonę śluzową mogą krótkotrwale zmniejszyć uczucie zatkania nosa, ale nie zmniejszają polipów ani nie leczą przewlekłego stanu zapalnego. Nie powinny być więc stosowane długotrwale. Z kolei maści do nosa nie są standardowym leczeniem polipów – podstawą terapii miejscowej są odpowiednio dobrane preparaty donosowe.

Kiedy stosuje się steroidy doustne?

Przy bardziej nasilonych objawach lekarz może w wybranych przypadkach zalecić krótki kurs doustnych glikokortykosteroidów. Mogą one szybko zmniejszyć stan zapalny i objętość polipów, ale ze względu na możliwość wystąpienia działań niepożądanych nie są przeznaczone do długotrwałego, stałego stosowania.

Co przy ciężkiej, niekontrolowanej chorobie?

Jeżeli mimo prawidłowo prowadzonego leczenia choroba pozostaje ciężka i niekontrolowana, u części pacjentów można rozważyć leczenie biologiczne. Stosuje się m.in. dupilumab, omalizumab i mepolizumab. Leki te są przeznaczone dla określonej grupy pacjentów, dlatego o ich zastosowaniu decyduje lekarz, uwzględniając m.in. ciężkość choroby, wcześniejsze leczenie, nawroty po operacjach oraz cechy zapalenia typu 2.

Kiedy potrzebna jest operacja?

Jeżeli mimo prawidłowo prowadzonego leczenia objawy nadal znacząco utrudniają życie, polipy są rozległe lub choroba wielokrotnie nawraca, lekarz może zaproponować leczenie operacyjne. Zabieg może być również rozważany wtedy, gdy konieczne jest udrożnienie zatok, aby ułatwić dalsze leczenie miejscowe.

Operacja nie zawsze oznacza jednak całkowite „wyleczenie” polipów. Usunięcie zmian poprawia drożność nosa i zatok, ale nie eliminuje samego przewlekłego procesu zapalnego, dlatego po zabiegu nadal może być potrzebne leczenie donosowe i regularne kontrole.

Domowe sposoby nie pozwalają usunąć polipów. Płukanie nosa solą może natomiast stanowić wartościowe uzupełnienie leczenia zaleconego przez lekarza.

Czy trzeba usuwać polipy z nosa i zatok i jak to wygląda?

Nie zawsze trzeba usuwać polipy. Jeśli objawy są niewielkie i dobrze reagują na leczenie farmakologiczne, można kontynuować leczenie zachowawcze.

Operację rozważa się, gdy mimo odpowiedniego leczenia objawy nadal są nasilone, choroba pogarsza jakość życia, zmiany są rozległe lub potrzebne jest udrożnienie zatok, aby ułatwić dalsze leczenie miejscowe.

Najczęściej wykonuje się endoskopową operację zatok (ESS). Chirurg przez nozdrza wprowadza kamerę i cienkie narzędzia, usuwa polipy oraz zmienioną tkankę i poszerza naturalne drogi odpływu zatok. Zabieg nie wymaga cięcia skóry twarzy, a jego zakres zależy od rozległości choroby. U dorosłych zazwyczaj wykonuje się go w znieczuleniu ogólnym.

Po operacji mogą występować zatkanie nosa, niewielkie krwawienie i wydzielina. W okresie gojenia ważne są płukanie nosa, leczenie miejscowe i kontrole laryngologiczne, często z kontrolą endoskopową.

Usunięcie polipów nie oznacza trwałego wyleczenia. Polipy mogą odrastać, ponieważ operacja usuwa istniejące zmiany, ale nie zawsze eliminuje przewlekły proces zapalny będący przyczyną choroby. Ryzyko nawrotu zależy m.in. od nasilenia choroby, chorób współistniejących i odpowiedzi na leczenie pooperacyjne.

Czy polipy nosa i zatok mogą rozwinąć się u dziecka?

Tak, ale polipy nosa u dzieci występują znacznie rzadziej niż u dorosłych. Ich obecność powinna skłonić do dokładniejszej diagnostyki, ponieważ w tej grupie wiekowej mogą towarzyszyć chorobom ogólnoustrojowym, m.in. mukowiscydozie, pierwotnej dyskinezie rzęsek czy niektórym zaburzeniom odporności.

Dlatego u dziecka nie należy poprzestawać na samym stwierdzeniu polipa. Laryngolog może zdecydować o szerszej ocenie, zwłaszcza gdy zmiany są obustronne, nawracają, towarzyszą im częste infekcje dolnych dróg oddechowych lub występują inne nietypowe objawy.
Sposób leczenia zależy od przyczyny i wieku dziecka. Stosuje się przede wszystkim leczenie miejscowe i leczenie choroby podstawowej, a zabieg rozważa się w określonych sytuacjach.

Pytania, które najczęściej zadają pacjenci

Czy polipy nosa same znikają?

Typowe polipy związane z przewlekłym zapaleniem zatok zwykle nie wchłaniają się samoistnie. Leczenie przeciwzapalne może zmniejszyć ich wielkość, a czasem doprowadzić do znacznego cofnięcia zmian.

Czy polipy w nosie i zatokach bolą?

Same polipy zazwyczaj nie powodują bólu. Ból lub ucisk twarzy częściej wynika ze współistniejącego przewlekłego zapalenia zatok 

Czy polipy mogą krwawić?

Mogą krwawić po podrażnieniu, urazie lub manipulowaniu w nosie, ale samoistne krwawienie nie jest typowym objawem polipa. Nawracające lub jednostronne krwawienia wymagają oceny laryngologicznej.

Czy polipy w nosie odrastają?

Tak, ponieważ usuwanie polipów nie zawsze eliminuje przewlekły stan zapalny będący przyczyną ich powstawania. Ryzyko nawrotu jest większe w ciężkich postaciach choroby i u części pacjentów z chorobami współistniejącymi.

Czy polipy nosa i zatok mogą być przyczyną chrapania?

Tak. Duże polipy mogą utrudniać oddychanie przez nos, co sprzyja oddychaniu przez usta i może nasilać chrapanie. Same polipy nie są jednakjedyną możliwą przyczyną chrapania.

Czy polipy nosa i zatok mogą być przyczyną osłabienia węchu?

Tak. Jest to jeden z charakterystycznych objawów przewlekłego zapalenia zatok z polipami. Upośledzenie węchu może wynikać zarówno z mechanicznego zablokowania dostępu cząsteczek zapachowych do nabłonka węchowego, jak i z działania przewlekłego stanu zapalnego.

Czy polipy mogą być tylko po jednej stronie?

Typowe polipy związane z przewlekłym zapaleniem zatok są zwykle obustronne. Jednostronna zmiana wymaga dokładniejszej oceny, ponieważ może mieć inną przyczynę niż typowa polipowatość zapalna.

Danuta Gryczyńska laryngolog

Polipy nosowe to częsta jednostka chorobowa występująca u pacjentów z nieżytem nosa. Polipy są tworami, które pojawiają się przy przewlekłym katarze u pacjentów z alergią i są objawem zapalenia zatok sitowych. Są one uwypukleniami do jam nosa błony śluzowej, która jest obrzęknięta i nacieczona zapalnie.

Występuje również polip antrochoanalny, który wychodzi z zatoki szczękowej, rośnie na długiej szypule i uwypukla się w nozdrzach tylnych, powodując niedrożność nosa oraz upośledzenie jego funkcji.

Zarówno polipy nosowe jak i polip antrochanalny wymagają leczenia operacyjnego.