Zapalenie zatok od zębów – objawy, przyczyny i leczenie

Które zatoki chorują od zębów i dlaczego?

Zębopochodne zapalenie zatok (odontogenic sinusitis) to stan zapalny zatok przynosowych wywołany zakażeniem pochodzącym z zębów lub otaczających je tkanek. Najczęściej obejmuje zatokę szczękową, która znajduje się bezpośrednio nad korzeniami górnych zębów przedtrzonowych i trzonowych.

U niektórych osób korzenie tych zębów leżą bardzo blisko dna zatoki szczękowej. Oddziela je od niej jedynie cienka warstwa kości. W takiej sytuacji zakażenie rozwijające się w okolicy korzenia może przenieść się do zatoki i wywołać stan zapalny jej błony śluzowej.

Do zakażenia może dojść również w wyniku naruszenia dna zatoki podczas zabiegu stomatologicznego, np. ekstrakcji górnego zęba przedtrzonowego lub trzonowego. Może wtedy powstać połączenie między jamą ustną a zatoką szczękową, przez które bakterie przedostają się do jej wnętrza. Stan zapalny, który początkowo obejmuje zatokę szczękową, może następnie rozprzestrzenić się na sąsiednie zatoki, np. sitowe.

Jakie problemy z zębami powodują zapalenie zatok?

Zębopochodne zapalenie zatok może być następstwem zarówno nieleczonych chorób zębów, jak i powikłań po zabiegach stomatologicznych. Źródłem zakażenia są najczęściej:

• głęboka próchnica i martwica miazgi zęba – bakterie mogą przedostać się przez kanały korzeniowe i wywołać stan zapalny tkanek wokół wierzchołka korzenia.
• zapalenie tkanek okołowierzchołkowych – zakażenie rozwijające się w okolicy korzenia górnego zęba może szerzyć się w kierunku dna zatoki szczękowej.
• ropnie zębów i dziąseł – nagromadzenie ropy w tkankach okołowierzchołkowych lub przyzębiu może stanowić źródło infekcji.
  
• zaawansowane zapalenie przyzębia – niszczenie tkanek podtrzymujących ząb może doprowadzić do szerzenia się zakażenia w kierunku zatoki.
• powikłania po ekstrakcji zęba – po usunięciu górnego zęba może powstać połączenie między jamą ustną a zatoką szczękową. Jeśli nie zostanie odpowiednio zaopatrzone, może umożliwiać przedostawanie się bakterii do zatoki.
• powikłania leczenia kanałowego i implantacji – podczas zabiegów może dojść do przedostania się materiału stomatologicznego do zatoki lub uszkodzenia jej dna.
• pozostawienie ciała obcego w zatoce – np. fragmentu materiału wypełniającego kanał korzeniowy, który może podtrzymywać stan zapalny.

Warto pamiętać, że dolegliwości zatokowe nie muszą pojawić się bezpośrednio po zabiegu. Zdarza się, że rozwijają się po pewnym czasie, a pacjent nie łączy ich już z wcześniejszym leczeniem stomatologicznym.

Jakie są objawy zębopochodnego zapalenia zatok?

Objawy zębopochodnego zapalenia zatok mogą przypominać typową infekcję zatok, ale często występują po jednej stronie twarzy. Szczególnie charakterystyczny jest jednostronny, nieprzyjemnie pachnący katar. Dolegliwości mogą pojawić się po chorobie zęba lub zabiegu stomatologicznym, ale nie zawsze pacjent od razu łączy ze sobą te zdarzenia.

Do najczęstszych objawów należą:

• jednostronny katar – wydzielina może być gęsta, śluzowo-ropna lub ropna. Często pojawia się tylko z jednej dziurki nosa,
• nieprzyjemny zapach z nosa lub smak w ustach – pacjent może odczuwać przykry, czasami gnilny zapach, nawet jeśli inni go nie wyczuwają,
• ropna wydzielina o nieprzyjemnym zapachu,
• zatkanie nosa – zwykle po stronie zajętej zatoki. Może mu towarzyszyć utrudnione oddychanie przez nos,
• ból lub uczucie rozpierania policzka – dolegliwości mogą obejmować okolicę pod okiem, górną szczękę i zęby,
• ból zębów lub dziąseł – może występować ból przy nagryzaniu, nadwrażliwość zęba, obrzęk dziąsła albo objawy ropnia. Nie jest to jednak regułą – zębopochodne zapalenie zatok może rozwijać się również bez wyraźnego bólu zęba,
• gorączka i złe samopoczucie – mogą pojawić się w ostrym przebiegu zakażenia, ale ich brak nie wyklucza choroby.

Jak rozpoznaje się zębopochodne zapalenie zatok?

Laryngolog może wykonać endoskopię nosa, która pozwala ocenić błonę śluzową i sprawdzić, czy w okolicy ujścia zatoki szczękowej znajduje się ropna wydzielina lub obrzęk. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić również tomografię komputerową zatok, aby ocenić zasięg stanu zapalnego i poszukać zmian sugerujących jego zębopochodne źródło.

Stomatolog ocenia zęby, dziąsła i tkanki okołowierzchołkowe. W diagnostyce może wykorzystać zdjęcie RTG, tomografię stożkową CBCT lub inne badania obrazowe, zależnie od podejrzewanej przyczyny. Pozwalają one m.in. wykryć zmiany zapalne przy korzeniach zębów, ubytki kości, połączenie ustno-zatokowe lub materiał stomatologiczny w zatoce.

Jak się leczy zębopochodne zapalenie zatok?

Leczenie musi obejmować nie tylko stan zapalny zatoki, ale przede wszystkim jego przyczynę, czyli zakażenie pochodzące z zęba lub tkanek jamy ustnej. Samo łagodzenie kataru, bólu czy zatkania nosa nie wystarczy, jeśli źródło infekcji pozostaje nieleczone.

Do jakiego lekarza się zgłosić – laryngologa czy stomatologa?

Najczęściej potrzebna jest pomoc więcej niż jednego specjalisty. W zależności od przypadku, konsultacji może udzielić:

• laryngolog – ocenia stan zatok, potwierdza obecność zakażenia i ustala, czy konieczne jest leczenie farmakologiczne lub zabiegowe
• stomatolog lub endodonta – szuka źródła zakażenia w zębach i tkankach okołowierzchołkowych. Może przeprowadzić leczenie kanałowe lub skierować pacjenta na ekstrakcję zęba,
• chirurg stomatologiczny lub szczękowo-twarzowy – może być potrzebny, jeśli konieczne jest usunięcie zęba, zamknięcie połączenia między jamą ustną a zatoką albo usunięcie ciała obcego.

Nie ma jednej obowiązującej kolejności wizyt. Jeśli dolegliwości dotyczą przede wszystkim nosa i zatok, możesz zacząć od laryngologa. Jeżeli występuje silny ból zęba, obrzęk dziąsła lub podejrzenie ropnia, potrzebna jest pilna konsultacja stomatologiczna. Ważne, aby oba problemy zostały ocenione i odpowiednio leczone.

Czy zębopochodne zapalenie zatok leczy się antybiotykiem?

Lekarz może zalecić antybiotykoterapię, szczególnie gdy występuje aktywne zakażenie bakteryjne, ropna wydzielina, gorączka lub nasilone objawy. Dobór preparatu i długość leczenia zależą od stanu pacjenta oraz oceny lekarza. Trzeba jednak pamiętać, że antybiotyk nie usuwa przyczyny stomatologicznej. Jeżeli źródłem zakażenia jest martwy ząb, ropień lub materiał znajdujący się w zatoce, samo podanie leku może nie doprowadzić do trwałego wyleczenia. Dlatego konieczne może być równoczesne leczenie stomatologiczne.

W zależności od przyczyny i zaawansowania choroby stosuje się m.in.:

• leczenie kanałowe zęba, jeśli można go zachować;
• usunięcie zęba, którego nie da się uratować;
• drenaż ropnia, jeśli powstał zbiornik ropy;
• zamknięcie połączenia ustno-zatokowego po ekstrakcji;
• endoskopowe leczenie zatoki, jeśli zakażenie utrzymuje się mimo leczenia stomatologicznego lub wymaga przywrócenia jej prawidłowego drenażu.

Nie każdy pacjent potrzebuje operacji zatok. Decyzja zależy m.in. od rozległości zakażenia, drożności ujścia zatoki, nasilenia objawów i efektów leczenia przyczyny stomatologicznej.

Co można zrobić doraźnie, gdy nie można od razu odwiedzić dentysty?

Jeżeli ból lub objawy zapalenia pojawią się wieczorem, w weekend albo w święto, możesz tymczasowo złagodzić dolegliwości. Pamiętaj jednak, że domowe sposoby nie usuwają źródła zakażenia.

1. Zastosuj lek przeciwbólowy – możesz przyjąć paracetamol lub ibuprofen, jeśli nie masz przeciwwskazań do ich stosowania. Przestrzegaj dawkowania podanego w ulotce.
2. Płucz nos roztworem soli fizjologicznej – może pomóc usunąć zalegającą wydzielinę i poprawić komfort oddychania. Do irygacji używaj odpowiedniej wody, np. jałowej, destylowanej lub wcześniej przegotowanej i ostudzonej.
3. Zadbaj o higienę jamy ustnej – delikatnie szczotkuj zęby i oczyszczaj przestrzenie międzyzębowe, nie podrażniając bolesnego miejsca.
4. Unikaj ogrzewania obrzękniętego miejsca – nie przykładaj gorących okładów do policzka ani nie próbuj samodzielnie opróżniać ropnia.
5. Nie rozpoczynaj samodzielnie antybiotykoterapii – nie przyjmuj leków pozostałych po wcześniejszym leczeniu ani preparatów przepisanych innej osobie.

Jeśli podejrzewasz ropień, ból szybko narasta lub pojawia się obrzęk twarzy, nie czekaj na zwykły termin wizyty. Skorzystaj z doraźnej pomocy stomatologicznej. Przy obrzęku okolicy oka, zaburzeniach widzenia, silnym bólu głowy lub zaburzeniach świadomości potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Jakie mogą być powikłania nieleczonego i źle leczonego zapalenia?

Pozostawienie źródła zakażenia bez leczenia może prowadzić do utrzymywania się stanu zapalnego, jego nawrotów i szerzenia się infekcji poza zatokę szczękową. Ryzyko zależy od rozległości zakażenia, stanu zdrowia pacjenta i czasu, przez jaki choroba pozostaje nieleczona.
Do możliwych powikłań należą:

• przewlekłe zapalenie zatok – zakażenie może utrzymywać się przez wiele tygodni lub miesięcy, powodując nawracający katar, zatkanie nosa, nieprzyjemny zapach i uczucie rozpierania twarzy,
• ropień i zapalenie tkanek miękkich twarzy – zakażenie może rozprzestrzenić się na tkanki otaczające zatokę, powodując bolesny obrzęk policzka lub okolicy szczęki,
• powikłania oczodołowe – w ciężkich przypadkach infekcja może szerzyć się w kierunku oczodołu. Może to prowadzić do obrzęku powiek, bólu przy poruszaniu gałką oczną, a nawet zaburzeń widzenia,
• powikłania wewnątrzczaszkowe – rzadko zakażenie może rozprzestrzenić się na struktury wewnątrzczaszkowe i doprowadzić np. do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub powstania ropnia.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc medyczna?

Nie zwlekaj z konsultacją, jeśli wystąpi którykolwiek z poniższych objawów:

• szybko narastający obrzęk policzka lub okolicy oka;
• zaczerwienienie i obrzęk powiek;
• ból oka, podwójne widzenie lub pogorszenie ostrości wzroku;
• silny, nietypowy ból głowy;
• wysoka gorączka z wyraźnym pogorszeniem samopoczucia;
• sztywność karku, zaburzenia świadomości lub inne objawy neurologiczne.

Takie dolegliwości mogą świadczyć o szerzeniu się zakażenia i wymagają pilnej oceny lekarskiej.