Ból, sztywność i ograniczenie ruchomości stawu nie zawsze są po prostu skutkiem upływu czasu. Mogą być pierwszymi objawami choroby zwyrodnieniowej stawów, która najczęściej dotyczy kolan, bioder, kręgosłupa oraz stawów rąk. Dolegliwości zwykle narastają stopniowo i początkowo pojawiają się przede wszystkim podczas ruchu. Jak rozpoznać chorobę zwyrodnieniową, kiedy zgłosić się do lekarza i co można zrobić, aby zmniejszyć ból i jak najdłużej zachować sprawność?
Depositphotos
Czym jest choroba zwyrodnieniowa stawów?
Choroba zwyrodnieniowa stawów (CHZS), określana również jako artroza, jest jednym z najczęstszych schorzeń układu ruchu o charakterze przewlekłym. Choroba rozwija się w przebiegu stopniowego uszkodzenia chrząstki stawowej, która w warunkach fizjologicznych odpowiada za amortyzowanie ruchów stawu oraz płynne przesuwanie się jego powierzchni. Wraz z postępem choroby zwyrodnieniowej zmianom mogą ulegać również inne struktury stawu, w tym znajdująca się pod chrząstką kość, torebka stawowa, więzadła, ścięgna i mięśnie.
Zwyrodnienie stawów może dotyczyć każdego stawu, jednak najczęściej obejmuje staw kolanowy, staw biodrowy, kręgosłup oraz stawy rąk i palców. W zależności od przyczyny wyróżnia się chorobę zwyrodnieniową pierwotną, której przyczyny nie są jednoznacznie określone, oraz wtórną, rozwijającą się w związku z konkretnym czynnikiem, np. urazem, chorobą stawu czy zaburzeniami metabolicznymi.
Najczyściej stosowanym podziałem CHZS jest zróżnicowanie jej na:
CHZS pierwotną – zlokalizowaną (dotyczy pojedynczego stawu) oraz uogólnioną;
CHZS wtórną – rozwija się jako następstwo zmian powstałych w narządzie ruchu w wyniku wrodzonych nieprawidłowości, nowotworów, urazów, przeciążeń, zaburzeń metabolicznych i hormonalnych.
Ile osób cierpi na chorobę zwyrodnieniową stawów?
Choroba zwyrodnieniowa stawów dotyka ponad 50 proc. osób po 40. r.ż., a według prognoz do 2050 roku będzie zmagać się z nią niemal miliard ludzi na świecie. Orientacyjne szacunki wskazują na to, że w Polsce na chorobę zwyrodnieniową stawów (CHZS) cierpi około 2 mln ludzi. Około 60 proc. mężczyzn i 75 proc. kobiet w wieku 65 lat choruje na zwyrodnienie stawów. Należy się spodziewać, że liczba ta będzie się systematycznie zwiększać z uwagi na wydłużanie się średniej długości życia oraz coraz większą popularyzację aktywności ruchowej wśród wszystkich grup wiekowych, szczególnie wśród ludzi po 65. roku życia.
Choroba zwyrodnieniowe stawów nie rozwija się wyłącznie u osób w wieku poprodukcyjnym. Ze zwyrodnieniem stawów borykają się nawet młodzi ludzie w wieku około 30 lat.
Choroba zwyrodnieniowa stawów – jakie daje objawy?
Rozwój procesów chorobowych sprawia, że to przewlekłe schorzenie daje o sobie znać poprzez specyficzne symptomy, z których pierwsze występują zwykle między 40. a 60. rokiem życia. Objawy zwyrodnienia stawów rozwijają się przeważnie stopniowo. Początkowo dolegliwości bólowe pojawiają się przede wszystkim podczas ruchu i ustępują po odpoczynku. Charakterystyczna jest również sztywność stawów, szczególnie po przebudzeniu lub dłuższym bezruchu. Z czasem może pojawić się ograniczenie ruchomości stawu, a podczas poruszania nim, charakterystyczne trzeszczenia. Zatem dla choroby typowe są:
ból stawu – początkowo związany głównie z ruchem, później może występować również w spoczynku i w nocy (sztywność poranna ustępuje zazwyczaj w ciągu 5-10 minut);
sztywność i ograniczenie ruchomości – chory staw stopniowo traci pełny zakres ruchu (ok. 20% osób z chorobą ma istotne ograniczenie sprawności);
trzeszczenia i zniekształcenie stawu – w przebiegu choroby może dochodzić do powstawania wyrośli kostnych i zmiany obrysu stawu;
osłabienie mięśni – ograniczenie aktywności fizycznej może prowadzić do zaniku okolicznych mięśni.
CHZS może mieć bardzo zindywidualizowany przebieg. Często zdarza się że istotnym zmianom wykrywanym w zdjęciach RTG nie towarzyszą objawy. Możliwa jest też odwrotna sytuacja, a mianowicie występowanie silnych objawów charakterystycznych dla choroby zwyrodnieniowej stawów przy jednoczesnym braku potwierdzenia zmian zwyrodnieniowych stawów w RTG.
Choroba zwyrodnieniowa stawów prowadzi w długotrwałym przebiegu do kalectwa. Stopień niesprawności chorego zależy od umiejscowienie i stopnia zaawansowania zmian zwyrodnieniowych. Zdecydowanie najczęstszą przyczyną kalectwa jest zajęcie stawu biodrowego, w dalszej kolejności stawu kolanowego.
Nie każdy pacjent doświadcza wszystkich tych objawów, a ich nasilenie może się zmieniać. Choroba może przebiegać przez okresy względnej stabilizacji, kiedy dolegliwości są niewielkie, oraz zaostrzenia, podczas których ból i sztywność wyraźnie się nasilają. W takim okresie może pojawić się również obrzęk, ocieplenie stawu i inne objawy związane z miejscowym stanem zapalnym.
Jak wspomniano, zmiany zwyrodnieniowe mogą rozwijać się w różnych stawach, m.in. kolanowych, biodrowych, skokowych czy stawach palców. Objawy zależą więc również od lokalizacji zmian – choroba zwyrodnieniowa kolana może utrudniać chodzenie czy wchodzenie po schodach, natomiast zwyrodnienie stawu biodrowego często powoduje ból i ograniczenie ruchomości podczas chodzenia lub wykonywania ruchów nogą.
Co zwiększa ryzyko choroby zwyrodnieniowej stawów?
Choroba zwyrodnieniowa stawów nie ma jednej przyczyny. Na jej rozwój wpływa wiele czynników, z których część można modyfikować, a część jest niezależna od pacjenta. Do najważniejszych należą:
wiek – ryzyko choroby zwiększa się wraz z wiekiem, choć nie znaczy to że każdy senior będzie cierpiał na zmiany zwyrodnieniowe;
nadmierna masa ciała – zwiększa obciążenie stawów, szczególnie kolan i bioder, a związane z nią procesy metaboliczne mogą dodatkowo wpływać na stan tkanek stawowych;
przebyte urazy i operacje stawu – mogą zmieniać jego funkcjonowanie i zwiększać ryzyko rozwoju zmian zwyrodnieniowych w przyszłości;
przeciążenia stawów – powtarzające się, długotrwałe obciążenia mogą sprzyjać rozwojowi choroby, zwłaszcza gdy dotyczą konkretnego stawu;
zaburzenia budowy lub osi stawu – nieprawidłowe ustawienie stawu może powodować nierównomierne rozkładanie obciążeń i przyspieszać jego uszkodzenie;
osłabienie mięśni – mniejsza siła mięśni może pogarszać stabilizację stawu i utrudniać jego prawidłowe obciążanie;
predyspozycje genetyczne – znaczenie czynników dziedzicznych jest szczególnie widoczne w niektórych postaciach choroby, m.in. dotyczących stawów rąk;
płeć – ryzyko choroby, zwłaszcza niektórych jej postaci, różni się między kobietami i mężczyznami i zmienia się wraz z wiekiem.
Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie i badaniu stawu. Lekarz ocenia charakter bólu, sztywność oraz zakres ruchomości. W razie potrzeby wykonuje się RTG, na którym można zobaczyć m.in. zwężenie szpary stawowej i osteofity, czyli wyrośla kostne. USG, rezonans magnetyczny i badania krwi nie są potrzebne u każdego pacjenta. Wykonuje się je w wybranych przypadkach, np. gdy konieczne jest wykluczenie innych przyczyn dolegliwości. Przy obecności płynu w stawie lekarz może również zdecydować o wykonaniu punkcji.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Jeśli ból stawu powtarza się, utrudnia chodzenie lub wykonywanie codziennych czynności, a także jeśli sztywność lub ograniczenie ruchomości stopniowo się nasilają, warto umówić wizytę u lekarza rodzinnego. Nie trzeba czekać, aż ból stanie się bardzo silny. Lekarz oceni, czy objawy odpowiadają chorobie zwyrodnieniowej i czy potrzebne są dalsze badania lub konsultacja specjalistyczna.
Leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów
Priorytetem w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów jest minimalizacja odczuwanego przez chorego bólu oraz utrzymanie, tak długo jak jest tylko możliwe, sprawności chorego. Indywidualny plan terapii łączy różnorodne metody leczenia dopasowane do stopnia zaawansowania schorzenia. Niestety nie ma obecnie leczenia, które całkowicie odbudowałoby zużytą chrząstkę.
Leczenie zachowawcze
W leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów duże znaczenie ma regularna rehabilitacja, odpowiednio dobrane ćwiczenia wzmacniające mięśnie oraz edukacja pacjenta. Ważnym elementem jest również eliminacja czynników ryzyka, w tym utrzymanie prawidłowej masy ciała (przy czym jeśli dochodzi do nieuzasadnionego zmniejszenia masy ciała należy wdrożyć dodatkową diagnostykę). Regularna aktywność fizyczna, rehabilitacja i odpowiednio dobrane ortezy mogą pomóc zmniejszyć dolegliwości związane ze zwyrodnieniem.
W opanowywaniu bolesnych objawów podstawową rolę odgrywają miejscowe i doustne leki przeciwbólowe oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne. Wspomagająco w terapii wykorzystywany bywają także siarczan chondroityny oraz zastrzyki z kwasu hialuronowego, które u części pacjentów może pomóc złagodzić ból i poprawić funkcjonowanie stawu. Przy znacznym nasileniu dolegliwości możliwe jest również wykonanie punkcji stawu i podanie leku bezpośrednio do jego wnętrza, np. glikokortykosteroidu.
Leczenie operacyjne
W zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej, która znacznie ogranicza codzienną aktywność, a ból trudno opanować innymi metodami leczenia, lekarz może rozważyć leczenie operacyjne. W przypadku choroby zwyrodnieniowej kolana lub biodra najczęściej wykonuje się endoprotezoplastykę, czyli zastąpienie chorego stawu sztuczną protezą. Zabieg może przynieść wyraźne zmniejszenie bólu oraz poprawę ruchomości i jakości życia. W mniej zaawansowanych zmianach, zależnie od rodzaju uszkodzeń, stosuje się również zabiegi artroskopowe, podczas których możliwe jest m.in. usunięcie wolnych fragmentów chrząstki, wyrośli kostnych lub przerośniętej błony maziowej. W wybranych przypadkach, szczególnie przy bardzo nasilonych zmianach i silnym bólu, można rozważyć usztywnienie stawu, które znosi jego ruchomość, ale może skutecznie ograniczyć dolegliwości bólowe.
Jak zapobiegać rozwojowi choroby zwyrodnieniowej stawów?
Nie wszystkim zmianom zwyrodnieniowym można zapobiec, ale odpowiedni styl życia może pomóc zmniejszyć obciążenie stawów i spowolnić przebieg choroby. Warto dbać o prawidłową masę ciała i regularną aktywność fizyczną, wybierając formy ruchu, które nie powodują nadmiernych przeciążeń, takie jak pływanie czy jazda na rowerze. Pomocne są również zalecone ćwiczenia rehabilitacyjne oraz unikanie czynności wywołujących ból.
Na co dzień warto chronić stawy przed nadmiernym obciążeniem – ograniczyć długotrwałe stanie i klęczenie, unikać noszenia ciężkich przedmiotów oraz zachować ostrożność na nierównym podłożu. Jeśli lekarz zaleci stosowanie wkładek, stabilizatora, laski, kul lub innego zaopatrzenia ortopedycznego, warto korzystać z niego zgodnie z jego wskazaniami.
Przewlekłe schorzenie związane głównie z uszkodzeniem struktur stawu
Co dzieje się w stawie?
Proces zapalny rozpoczyna się w błonie maziowej i prowadzi do uszkodzenia tkanek stawowych
Stopniowo dochodzi przede wszystkim do uszkodzenia chrząstki stawowej i powstawania wyrośli kostnych
Jakie stawy są najczęściej zajęte?
Najczęściej stawy rąk i stóp, a także kolana i biodra
Przede wszystkim kolana, biodra, kręgosłup oraz stawy rąk i stóp
Czy choroba może dotyczyć innych narządów
Tak. Proces zapalny może obejmować m.in. płuca, serce, nerki, naczynia krwionośne i oczy
Nie – zmiany dotyczą przede wszystkim układu ruchu
Główne czynniki związane z rozwojem
Niejednoznaczna
Znaczenie mają m.in. wiek, przeciążenia, urazy, nadmierna masa ciała i zaburzenia budowy stawu
Leczenie
Wymaga odpowiedniego leczenia farmakologicznego, często również rehabilitacji
Opiera się m.in. na fizjoterapii, aktywności fizycznej, utrzymaniu prawidłowej masy ciała i leczeniu bólu; w zaawansowanych przypadkach stosuje się leczenie operacyjne
Wypowiedź fizjoterapeuty na temat choroby zwyrodnieniowej stawów
Zdaniem eksperta
Rafał Pluciński, fizjoterapeuta
Choroba zwyrodnieniowa stawów może przyjmować postać uogólnioną, wielostawową, gdzie objawy są sumą dolegliwości związanych z uszkodzeniem pojedynczych stawów. Cechą wspólną i charakterystyczną dla chorób zwyrodnieniowych jest ból. Początkowo występuje jedynie w ruchu, a w przypadkach zaawansowanych pojawiają się także bóle spoczynkowe, a zwłaszcza nocne. Cechą charakterystyczną bólu w chorobie zwyrodnieniowej jest największe nasilenie dolegliwości podczas pierwszych ruchów, bezpośrednio po odpoczynku. Są to tak zwane bóle startowe, które ulegają zmniejszeniu po wstępnym rozruszaniu. Ból doprowadza do upośledzenia funkcji stawu, co przejawia się ograniczeniem jego ruchomości. Z tego powodu za szczególnie istotne uważane są zmiany zwyrodnieniowe, zlokalizowane w obrębie kręgosłupa, stawów biodrowych i kolanowych, gdyż doprowadzają one do dużych problemów z chodzeniem oraz zaburzają społeczne i zawodowe funkcjonowanie.
Leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów obejmuje zabiegi rehabilitacyjne oraz podstawową farmakoterapię. Celem zabiegów rehabilitacyjnych jest odtworzenie prawidłowej biomechaniki stawów, przywrócenie ich pełnej funkcji oraz zlikwidowanie bólu podczas ruchu w stawie. Szczególnie zalecane są techniki manualne, które obejmują mobilizację, trakcję i manipulację. Ważnym elementem jest rozciąganie przykurczonych mięśni, torebek stawowych oraz wykorzystywanie technik relaksacyjnych w obrębie mięśni więzadeł.
Warto również wspierać procesy lecznicze zabiegami fizykoterapii, taki jak np. krioterapia, ultradźwięki czy elektroterapia, które działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie.
Kolejnym etapem rehabilitacji, przy zwyrodnieniach stawów jest jak najszybsze wprowadzenie bezbolesnego ruchu w stawie. Podczas ruchu wytwarza się maź stawowa, czyli „smar”, który naoliwia stawy. Dzięki temu występuje mniejsze tarcie powierzchni stawowych, a przez to mniejszy ból i możliwie większy zakres ruchu.
Z farmakoterapii zaleca się niesterydowe leki przeciwzapalne oraz leki przeciwbólowe w postaci np. maści. Istnieją również dostawowe preparaty, które odbudowują chrząstkę i są to leki wstrzykiwane do stawu przez ortopedę. W przypadku, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi skutku, pozostaje leczenie operacyjne. Polega ono na wymianie całego stawu bądź jego części. Po operacji pacjent zazwyczaj odczuwa ulgę od bólu, jednak należy opamiętać o konieczności wprowadzania programu rehabilitacyjnego jeszcze przed zabiegiem operacyjnym. Należy też pamiętać o kontynuacji specjalistycznej rehabilitacji tuż po operacji.
współpraca: lekarz Szymon Prusaczyk
Bibliografia
W Wylecz.to opieramy się na EBM (Evidence Based Medicine) – medycynie opartej na faktach i wiarygodnych źródłach. Więcej o tym, jak dbamy o jakość naszych treści znajdziesz w Polityce Redakcyjnej Wylecz.to.
