Nadpotliwość – dlaczego to nie tylko problem kosmetyczny?
Gruczoły potowe można podzielić na ekrynowe (około 75% wszystkich gruczołów potowych) oraz apokrynowe (pozostałe 25% gruczołów).
Pot ekrynowy to bezwonny roztwór, który zawiera: potas, sód, chlorki, kwas moczowy, mocznik, mleczany, aminy biogenne, śladowe ilości aminokwasów i witaminy. Pot apokrynowy cechuje się jasną barwą, mętną konsystencją, jest lepki. Zawiera przede wszystkim cholesterol, triglicerydy oraz kwasy tłuszczowe. Charakterystyczny zapach powstający po jego wydzieleniu wynika z rozkładu produktów przemiany zachodzącej pod wpływem skórnej flory bakteryjnej.
Choć może się wydawać, że skutkiem nadpotliwości jest przede wszystkim powstawanie nieprzyjemnego zapachu, plam na odzieży i dyskomfort psychiczny, znacząco zwiększona potliwość może stać się przyczyną infekcji i zmian skórnych, a także zaburzeń elektrolitowych. Zwłaszcza w warunkach wysokiej temperatury otoczenia, wilgotności i przy intensywnym wysiłku fizycznym nadpotliwość może być realnym problemem.
Jak działa pocenie?
Proces pocenia się można rozpatrywać z uwzględnieniem gruczołów ekrynowych i apokrynowych. Pierwsza grupa gruczołów potowych jest regulowana przez układ cholinergiczny pod wpływem bodźców termicznych, emocjonalnych i smakowych. Znajdują się m.in. w dłoniach, na czole, podeszwach stóp oraz w dołach pachowych.
W ich aktywacji istotną rolę odgrywa współczulny układ nerwowy. Ten mechanizm bazuje na wydzielaniu acetylocholiny pod wpływem stresu. To neuroprzekaźnik, który powoduje zwiększoną produkcję adrenaliny, której zadaniem jest mobilizacja organizmu do walki lub ucieczki. Jedną z przejawów tej odpowiedzi fizjologicznej jest pobudzenie gruczołów ekrynowych.
Gruczoły apokrynowe występują głównie pod pachami, w okolicy odbytu, narządów płciowych i na brodawkach sutkowych. Zaczynają funkcjonować dopiero w okresie dojrzewania. O ile zadaniem gruczołów potowych ekrynowych jest termoregulacja ciała, w przypadku gruczołów apokrynowych nie jest to tak oczywiste. Okazuje się, że pod pachami można je zablokować bez negatywnych konsekwencji dla zdrowia. Przypuszcza się, że gruczoły apokrynowe u człowieka stanowią pozostałość ewolucyjną, ponieważ u zwierząt stanowią źródło feromonów i służą do znakowania terytorium.
Przeczytaj również:
Pot pod pachami i nadmierna potliwość pach – jak sobie radzić?
Hiperhydroza pierwotna a wtórna
Zjawisko nadpotliwości (hiperhydrozy) występuje, kiedy fizjologiczna produkcja potu przekracza zapotrzebowanie organizmu. Problem może pojawić się w każdym wieku. Jedno z badań, którego wyniki opublikowano w 2017 roku wykazało, że w Stanach Zjednoczonych problem hiperhydrozy dotyczy aż 17% nastolatków. Wyróżnia się dwa rodzaje hiperhydrozy:
nadpotliwość pierwotną,
nadpotliwość wtórną.
Nadpotliwość pierwotna dotyczy aż 60% wszystkich przypadków dolegliwości. Jej przyczyny nie zostały do końca wyjaśnione, ale naukowcy dopatrują się połączenia przesłanek natury emocjonalnej, genetycznej i środowiskowej. Objawy muszą utrzymywać się przez minimum 6 miesięcy przy jednoczesnym współwystępowaniu minimum czterech spośród następujących kryteriów:
obustronna i symetryczna lokalizacja,
wpływ na codzienną aktywność,
więcej niż 1 epizod w tygodniu,
początek przed 25. rokiem życia,
dodatni wywiad rodzinny,
brak objawów podczas snu.
Obserwuje się zależność częstotliwości problemu od narodowości. W Szanghaju hiperhydroza pierwotna dotyczy 14,5% ogółu populacji. Najprawdopodobniej można to tłumaczyć ciepłym i wilgotnym klimatem. Do oceny zaawansowania nadmiernego pocenia się stosowana jest czterostopniowa skala HDSS. Za nadpotliwość ciężką uważa się poziomy 3 i 4, kiedy pocenie się znajduje się na granicy tolerancji lub wręcz utrudnia codzienne funkcjonowanie.
Objawy hiperhydrozy pierwotnej utrzymują się na ograniczonych obszarach skóry – najczęściej problem dotyczy rąk, stóp, pach oraz twarzy. W równym stopniu dotyka kobiet i mężczyzn. Może pojawiać się także u dzieci. Typowymi objawami hiperhydrozy poza zwiększonym wydzielaniem potu są:
maceracja naskórka (uszkodzenie wskutek ekspozycji na nadmierną wilgoć),
obrzęki dłoni, stóp lub twarzy,
zaczerwienienie skóry.
Zwłaszcza w przypadku nadpotliwości stóp wzrasta ryzyko infekcji grzybiczej lub bakteryjnej. Sam problem zwiększonego wydzielania potu często idzie w parze z nieprzyjemnym zapachem.
Najważniejsze przyczyny wtórnej nadpotliwości
Hiperhydroza wtórna jest powiązana:
z występowaniem stanów patologicznych,
ze stosowaniem niektórych leków,
z niektórymi stanami fizjologicznymi,
z zatruciem.
Jeśli chodzi o przyczyny chorobowe, wśród najpopularniejszych można wymienić: nadczynność tarczycy, cukrzycę, nadczynność przysadki mózgowej, akromegalię, udar mózgu, niektóre choroby nowotworowe (np. chłoniak Hodgkina, guz chromochłonny nadnerczy, insulinoma), zawał serca.
W drugiej grupie przyczyn można wymienić m.in. następujące grupy leków: leki przeciwdepresyjne, leki hipoglikemizujące, tryptany, opioidy, antybiotyki (ciprofloksacyna), leki przeciwwirusowe (acyklowir), leki przeciwwymiotne.
Przyczyną nadmiernej potliwości może być też ciąża, menopauza, otyłość, a nawet spożycie pikantnych potraw. Wreszcie, nadmierne wydzielanie potu może być związane z zatruciem alkoholem, kokainą lub heroiną.
Przeczytaj również:
Nadmierne pocenie się stóp – przyczyny, metody leczenia, domowe sposoby
Nadmierne pocenie się a higiena
Składniki potu bardzo szybko zaczynają rozkładać się na skórze, stąd jego nieprzyjemny zapach. Stają się doskonałą pożywką dla bakterii i infekcji grzybiczych. Stwarza to ryzyko rozwoju chorób skórnych. Stąd też konieczność zachowania higieny osobistej i stosowania środków zmniejszających wydzielanie potu.
Osoby cierpiące na nadpotliwość pomimo zachowywania rygorystycznych zasad higieny mają wrażenie, że nie mogą skutecznie pozbyć się wstydliwego zapachu. Stosowanie kąpieli przy użyciu naturalnych składników – dębu, szałwii, rumianku, a także używanie zwykłych dezodorantów czy antyperspirantów ma za zadanie zmniejszyć namnażanie się bakterii na skórze i tym samym ograniczyć przykry zapach towarzyszący poceniu się. Mimo to często konieczna staje się zmiana elementów garderoby – skarpetek, koszul, bielizny i obuwia. Dobrze jest, zwłaszcza w przypadku nadpotliwości stóp i pach, unikać wyrobów z włókien sztucznych. W przypadku nadpotliwości dłoni należy – rzecz jasna – zwiększyć częstotliwość mycia rąk. Ci, którzy nadmiernie się pocą, powinni zrezygnować z pikantnych przysmaków i ograniczyć spożywanie alkoholu.
Diagnostyka nadpotliwości
Specjalistyczne badania rekomenduje się w przypadku podejrzenia nadpotliwości o etiologii chorobowej (np. zaburzenia neurologiczne lub choroby endokrynologiczne), albo w sytuacji, kiedy problem jest wyjątkowo uciążliwy. W takich sytuacjach poradzenie sobie z nadpotliwością nie usunie bezpośredniej przyczyny problemu, za to może sprawić, że diagnostyka będzie prowadzona w niewłaściwym kierunku.
Skuteczne metody leczenia nadpotliwości
Metody leczenia nadpotliwość mogą być mniej lub bardziej zaawansowane. W przypadku nadpotliwości łagodnej lub umiarkowanej wykorzystuje się preparaty (np. antyperspiranty) zawierające tlenek glinu w stężeniu 20%. Sole glinu wchodzą w interakcję z keratyną, przyjmując postać żelowych związków, które uszkadzają komórki wydzielnicze i powodują niedrożność ujść gruczołów potowych.
Przez lata stosowanie antyperspirantów było uważane za niebezpieczne dla zdrowia z uwagi na zwiększone ryzyko m.in. nowotworów piersi. Najnowsze wyniki badań nie potwierdzają w żaden sposób tej tezy.
W leczeniu nadpotliwości twarzy pach stosuje się glikopirolan, który blokuje receptory muskarynowe. To grupa receptorów pobudzanych przez acetylocholinę, których aktywacja powoduje zwiększone wydzielanie potu.
Jeszcze innym sposobem na radzenie sobie z problemem nadmiernego pocenia się jest podanie pacjentowi toksyny botulinowej powszechnie zwanej jadem kiełbasianym. Toksyna botulinowa jest stosowana od lat 70. ubiegłego wieku. Pierwotnie wykorzystywano ją do leczenia zeza, a następnie w medycynie estetycznej. Zadaniem tego związku jest blokowanie uwalniania acetylocholiny w połączeniach nerwowo-mięśniowych oraz we włóknach współczulnych unerwiających ekrynowe gruczoły potowe.
Terapia z wykorzystaniem toksyny botulinowej została zatwierdzona przez amerykańską agencję FDA do łagodzenia nadpotliwości w obszarze dołów pachowych, leczenia nadpotliwości dłoni i stóp. Sporadycznie wykorzystuje się ją także w obrębie twarzy.
Przeczytaj również:
Nadmierne pocenie u dzieci – przyczyny i metody radzenia sobie z nadmierną potliwością u dzieci
Jonoforeza, leki doustne, laser i mikrofale
Oprócz preparatów miejscowych stosuje się także leczenie ogólnoustrojowe przy użyciu leków antycholinergicznych, których działanie dotyczy całego ciała. W tej grupie znajdują się przede wszystkim leki zawierające:
bromek metanteliny,
oksybutyninę,
glikopirolan.
Leczenie problemu nadmiernego pocenia się przy użyciu leków ogólnoustrojowych jest z reguły skuteczne. Trzeba jednak pamiętać o ryzyku działań niepożądanych. Najczęściej będą to: suchość w jamie ustnej, zaburzenia widzenia, tachykardia, zawroty głowy, zaburzenia ze strony układu pokarmowego.
Na czym polega leczenie nadpotliwości z wykorzystaniem dostępnych zabiegów? W zależności od potrzeb pacjenta stosuje się:
termolizę, jej skuteczność utrzymuje się do 12 miesięcy;
ultradźwięki o łagodnym wpływie na organizm, ich efekty są widoczne nawet do 2 lat;
radiofrekwencję mikroigłową, która wykorzystuje fale radiowe przenoszone przez mikroigły;
jonoforezę, której efekty utrzymują się stosunkowo krótko (do 14 tygodni), dodatkowo wymagane jest wykonanie kilkunastu zabiegów dla pełnej skuteczności.
Sympatektomia – kiedy rozważa się leczenie operacyjne?
W sytuacji, kiedy inne sposoby leczenia nadpotliwości okazują się nieskuteczne, lekarz może zalecić sympatektomię. To zabieg polegający na zniszczeniu nerwowych zwojów współczulnych lub przecięciu włókien unerwiających gruczoły potowe w danej okolicy ciała. Pomimo bardzo wysokiej skuteczności (nawet 90% w rejonie dłoni) sympatektomia jest obarczona dużym ryzykiem. W szczególności u pacjentów może występować wzmożone pocenie w innych rejonach ciała lub uczucie pocenia fantomowego. Obecnie sympatektomię wykonuje się z wykorzystaniem torakoskopii (kamer wideo) i w znieczuleniu miejscowym, co pozwala na skrócenie czasu rekonwalescencji do minimum.
