Po lecie wiele osób zauważa na skórze nowe pieprzyki lub zmiany w tych, które były z nimi od lat. Często trudno ocenić, czy to naturalny efekt ekspozycji na słońce, czy sygnał wymagający konsultacji z dermatologiem. Właśnie dlatego warto regularnie oglądać swoją skórę. Czerniak wcześnie wykryty jest w większości przypadków wyleczalny, a uważna obserwacja znamion może mieć ogromne znaczenie. Jak rozpoznać niepokojące zmiany i kiedy zgłosić się do lekarza?
Depositphotos
Jak wygląda czerniak skóry?
Czerniak to nowotwór złośliwy wywodzący się z melanocytów, czyli komórek odpowiedzialnych za produkcję melaniny – barwnika nadającego skórze jej kolor. Choć odpowiada jedynie za około 1–2 proc. wszystkich nowotworów złośliwych w Polsce, należy do najbardziej agresywnych nowotworów skóry. Co roku rozpoznaje się u nas 3,5–4 tys. nowych przypadków, a liczba zachorowań od lat systematycznie rośnie, podwajając się mniej więcej co dekadę.
W około 60–70 proc. przypadków czerniak rozwija się na skórze, która wcześniej wyglądała zupełnie prawidłowo. Pozostałe zmiany powstają na podłożu już istniejących znamion barwnikowych.
Początkowo czerniak zwykle ma postać niewielkiej plamy o nieregularnym kształcie, nierównych brzegach i niejednolitym zabarwieniu. Z czasem może zacząć się uwypuklać, krwawić lub ulegać owrzodzeniu, a nieleczony nacieka coraz głębsze warstwy skóry i może dawać przerzuty do innych narządów.
Warto podkreślić, że wcześnie wykryty czerniak w większości przypadków jest całkowicie wyleczalny.
czerniak bezbarwnikowy – różowy lub czerwony, przez co trudny do rozpoznania.
Zmiana może pojawić się w każdym miejscu: na skórze głowy, w obrębie skóry nienasłonecznionej, a nawet gałki ocznej. Rzadko występującym nowotworem złośliwym jest także czerniak błon śluzowych lokalizujący się np. w jamie ustnej.
Czerniak wychodzący z plamy soczewicowatej (ang. lentigo maligna melanoma, LMM) – 5–10% przypadków, częstszy u osób starszych. Może mieć wieloletni przebieg. Punktem jego wyjścia są płaskie, nieregularne, nierównomiernie zabarwione zmiany zlokalizowane prawie tylko na twarzy lub innych odsłoniętych regionach skóry. Pierwszym objawem zezłośliwienia zmiany jest utworzenie palpacyjnych guzków. Alarmujące są także: pogrubienie części zmiany, zmiana koloru, owrzodzenie lub krwawienie.
Czerniak szerzący się powierzchownie
Czerniak szerzący się powierzchownie (ang. superficial spreading melanoma, SSM) – najczęstszy, bo aż 60–70% przypadków. Często rozwija się ze znamion barwnikowych, najczęściej dysplastycznych (atypowych). Rozwija się u osób w wieku średnim. Prezentuje się jako niesymetrycznie przebarwiona plama z nieregularnymi, małymi guzkami, o nierównych granicach. Lokalizuje się w okolicach odsłoniętych – u kobiet najczęściej na łydkach, a u mężczyzn na tułowiu, co związane jest z ekspozycją tych części ciała na promieniowanie UV w okresie letnim.
Rozwija się powoli, nawet wiele miesięcy czy kilka lat. Na początek transformacji nowotworowej znamienia wskazują: powiększanie się znamienia, zmiana jego koloru, pojawienie się obwódki zapalnej, skłonność do rozpadu.
Czerniak guzkowy
Czerniak guzkowy (ang. nodular melanoma, NM) – 10–30% przypadków. Jest to odmiana o najcięższym przebiegu, która może powstać zarówno ze znamion barwnikowych, jak i ze skóry zdrowej. Najczęściej lokalizuje się na głowie, plecach i karku. Ma zwykle postać szybko rosnącego, wyniosłego guzka, który może być ciemny, niejednolicie zabarwiony, różowy lub czerwony. Dwa razy częściej występuje u mężczyzn niż u kobiet. Przebieg jest zwykle bardzo szybki – kilka miesięcy do roku.
Czerniak umiejscowiony na kończynach wychodzący z plam soczewicowatych
Czerniak umiejscowiony na kończynach, wychodzący z plam soczewicowatych (ang. melanoma acro-lentiginosum, ALM) – 5% przypadków. Jest nazywany czerniakiem akralnym – najczęściej lokalizuje się w okolicach około- i podpaznokciowych dłoni i stóp. Są to plamy barwnikowe, które ulegając rozpadowi niszczą płytkę paznokcia. Wzrastają powoli – 1–3 lata. Najczęściej pojawiają się u osób starszych.
Jak wspomniano, osoby o ciemnej karnacji lub osoby czarnoskóre, mają stosunkowo niższe ryzyko zachorowania na czerniaka. Jednak dosyć często występuje w tej populacji czerniak akralny. Stanowi on większy odsetek czerniaków rozpoznawanych u osób o ciemniejszym fototypie skóry. Nie oznacza to jednak, że występuje u nich częściej w liczbach bezwzględnych. W przeciwieństwie do większości czerniaków skóry, jego związek z ekspozycją na promieniowanie UV nie jest wyraźny.
Wyróżniamy również czerniaki bezbarwnikowe (ang. melanoma amelanoticum) – zawierają niewiele melaniny lub nie zawierają jej w ilości widocznej gołym okiem. Mogą przypominać różową lub czerwoną grudkę, dlatego bywają rozpoznawane później niż typowe zmiany barwnikowe.
Jak odróżnić czerniaka od zwykłego znamienia?
Aby odróżnić czerniaka od zwykłego znamienia, konieczne jest badanie dermatoskopowe. Istnieją jednak pewne cechy widoczne gołym okiem, które pozwalają na wstępne wyłapanie podejrzanych zmian wśród znamion barwnikowych.
W rozpoznawaniu cech czerniaka pomocna jest reguła:
A – asymetria zmiany,
B – brzegi nierówne, poszarpane,
C – kolor niejednolity (niejednolita barwa),
D – duży rozmiar, średnica powyżej 5–6 mm, choć czerniak może być również mniejszy,
E – ewolucja, czyli zmiana wyglądu w czasie.
Sygnałem alarmowym jest to, że znamiona zaczynają rosnąć, zmieniać kształt lub kolor. Każdą niepokojącą zmianę należy pokazać lekarzowi.
Jakie są objawy czerniaka?
We wczesnym stadium czerniak zwykle nie powoduje bólu ani innych wyraźnych dolegliwości. Często jedynym sygnałem ostrzegawczym jest pojawienie się nowego znamienia lub zmiana wyglądu już istniejącego. Z czasem mogą dołączyć inne objawy, takie jak świąd, krwawienie, sączenie czy owrzodzenie zmiany. Niepokój powinno wzbudzić również szybkie powiększanie się znamienia, a także pojawienie się w jego obrębie bliznowacenia lub zmiany koloru.
Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka rozwoju czerniaka?
Najważniejszym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu nowotworów złośliwych skóry jest działanie promieniowania ultrafioletowego, zarówno promieniowania słonecznego, jak i solarium. To właśnie promieniowanie UV najczęściej uszkadza komórki skóry. Szczególnie groźne są nadmierna ekspozycja i oparzenia słoneczne. Liczba oparzeń słonecznych, do których doszło w dzieciństwie, ma duże znaczenie. Trzy oparzenia przed 15. r.ż. zwiększają ryzyko zachorowania na czerniaka nawet pięciokrotnie. Prawdopodobieństwo choroby jest wyższe także u osób o jasnej karnacji, z licznymi znamionami oraz obciążonych rodzinnie (ok. 10% przypadków). Warto mieć na uwadze, że czerniak może wystąpić w każdym wieku.
Jak diagnozuje się czerniaka?
Podstawą diagnostyki jest badanie skóry przez dermatologa, uzupełnione o dermatoskopię. Podejrzane znamię usuwa się w całości i przekazuje do badania histopatologicznego, które pozwala potwierdzić rozpoznanie oraz ocenić stopień zaawansowania nowotworu. W niektórych przypadkach konieczna jest również ocena węzła chłonnego wartowniczego pod kątem ewentualnych przerzutów.
Na czym polega badanie dermatoskopowe?
Dermatoskopia to oglądanie zmiany w dużym powiększeniu i specjalnym oświetleniu. Pozwala dostrzec struktury niewidoczne gołym okiem, rozkład barwnika, naczynia krwionośne i odróżnić znamię łagodne, które nie stanowi zagrożenia, od zmiany podejrzanej. Ułatwia to wczesne wykrycie czerniaka.
Jak leczy się czerniaka?
Podstawowym leczeniem czerniaka ograniczonego do skóry jest chirurgiczne usunięcie zmiany, a po rozpoznaniu – poszerzenie marginesu wycięcia zależnie od grubości guza.
Jeśli choroba zdążyła się rozprzestrzenić poza pierwotne ognisko, leczenie chirurgiczne zwykle nie jest już wystarczające. W takich przypadkach stosuje się leczenie ogólnoustrojowe, przede wszystkim immunoterapię z wykorzystaniem przeciwciał anty-PD-1 i anty-CTLA-4 oraz leczenie celowane inhibitorami BRAF i MEK u pacjentów z odpowiednimi zmianami genetycznymi. Terapie te mogą być stosowane również po operacji, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby. Obecnie radioterapia i chemioterapia mają w leczeniu czerniaka znacznie mniejsze znaczenie.
Rokowanie zależy przede wszystkim od grubości nacieku i stopnia zaawansowania nowotworu w chwili rozpoznania. We wczesnym etapie zaawansowania, gdy czerniak jest ograniczony do skóry, odsetek wyleczeń po operacji przekracza 90%. W zaawansowanych stadiach, z przerzutami do węzłów chłonnych lub o charakterze przerzutów odległych, rokowanie jest gorsze, choć w ostatnich latach immunoterapia i leczenie celowane znacząco je poprawiły.
Od czego zależą szanse na wyleczenie?
Jak już kilkukrotnie podkreślaliśmy, w przypadku czerniaka czas ma ogromne znaczenie. Im wcześniej nowotwór zostanie wykryty, tym większa szansa na całkowite wyleczenie i mniej rozległe leczenie. Najlepsze rokowanie mają pacjenci, u których zmiana jest niewielka, nie zdążyła naciec głębszych warstw skóry ani dać przerzutów do węzłów chłonnych czy odległych narządów.
Czy można zapobiec czerniakowi?
Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest ograniczanie ekspozycji na promieniowanie UV. Warto stosować kremy z wysokim filtrem SPF, unikać solariów i nadmiernego opalania oraz regularnie obserwować swoją skórę. Raz w roku dobrze jest również wykonać kontrolne badanie znamion u dermatologa, nawet jeśli nie budzą one żadnych zastrzeżeń.
Wypowiedź dermatologa na temat czerniaka skóry
Agnieszka Żebrowska, dermatolog
Czerniak
należy do nowotworów skóry, przy którym bardzo ważne jest szybkie
rozpoznanie. Dlatego tak ważne są profilaktyka oraz obserwowanie w
badaniu dermoskopowym znamion barwnikowych skóry.
Jeżeli pacjent
posiada pojedyncze lub liczne znamiona i zauważa w ich obrębie zmiany,
takie jak: zapalne obwódki rumieniowe, powiększanie się znamion,
pojawienie w ich obrębie drobnych owrzodzeń, białych otoczek czy
nadżerki, ich ból bądź świąd, powinien jak najszybciej zgłosić się do
dermatologa. Lekarz w badaniu dermoskopowym oceni, czy występują cechy
atypii, czyli złośliwości w obrębie znamienia oraz podejmie decyzję co
do jego usunięcia lub stwierdzi, że zmiana morfologiczna (zmiana w
wyglądzie) jest niegroźna.
Czerniak może przyjmować postać
bezbarwnikową, czyli nie zawsze będzie on brązowy bądź czarny. Może
występować też w kolorze różowym lub lekko żółtym. Dlatego warto
pojawiać się na badaniach profilaktycznych, aby ocenić stan wszystkich
znamion, niekoniecznie tylko tych barwnikowych.
Szczególnie
trudny do rozpoznania jest czerniak płytek paznokciowych, ponieważ
często mylony jest z krwawymi wylewami występującymi w ich obrębie.
Dlatego też, kiedy zauważymy u siebie nawet z pozoru niegroźne zmiany,
należy jak najszybciej udać się do lekarza dermatologa, który podda je
ocenie.
współpraca: lek. Hanna Cholewa
Bibliografia
W Wylecz.to opieramy się na EBM (Evidence Based Medicine) – medycynie opartej na faktach i wiarygodnych źródłach. Więcej o tym, jak dbamy o jakość naszych treści znajdziesz w Polityce Redakcyjnej Wylecz.to.
Rutkowski P. i wsp.: Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego u chorych na czerniaki. Narodowy Instytut Onkologii im. M. Skłodowskiej-Curie – PIB, Warszawa 2021.
Szczeklik A., Gajewski P. (red.): Interna Szczeklika. Medycyna Praktyczna, Kraków.
Rudnicka L., Olszewska M., Rakowska A., Sar-Pomian M. (red.): Współczesna dermatologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022.
