Czym jest oligospermia?
Oligospermia oznacza, że w nasieniu znajduje się zbyt mało plemników. Może to utrudniać zapłodnienie, ale nie oznacza, że naturalne poczęcie jest niemożliwe. O rozpoznaniu oligospermii mówi się wtedy, gdy liczba plemników wynosi mniej niż 15 milionów w 1 ml nasienia.
Warto pamiętać, że sama liczba plemników nie daje pełnego obrazu męskiej płodności. Podczas badania nasienia ocenia się również ich ruchliwość, budowę, objętość ejakulatu oraz całkowitą liczbę plemników. Dopiero analiza wszystkich parametrów pozwala lekarzowi właściwie ocenić płodność i zaplanować dalsze postępowanie.
Dla ułatwienia lekarze często dzielą oligospermię na trzy stopnie nasilenia:
- łagodną – 10–15 mln plemników/ml,
- umiarkowaną – 5–10 mln plemników/ml,
- ciężką – poniżej 5 mln plemników/ml.
Im niższa liczba plemników, tym mniejsze są szanse na naturalne zapłodnienie, choć nawet ciężka oligospermia nie przekreśla możliwości zostania ojcem.
Problem obniżonej liczby plemników dotyczy coraz większej liczby mężczyzn na całym świecie i jest jedną z najczęstszych przyczyn niepłodności męskiej. Dlatego nieprawidłowy wynik badania nasienia zawsze warto skonsultować z urologiem lub andrologiem, aby ustalić przyczynę zaburzenia i dobrać odpowiednie leczenie.
Oligospermia a azoospermia – czym się różnią?
Najważniejsza różnica polega na obecności plemników w nasieniu. W oligospermii są one obecne, ale ich liczba jest zbyt mała. Natomiast azoospermia oznacza całkowity brak plemników w ejakulacie, co potwierdza badanie laboratoryjne.
Azoospermia może mieć dwa główne podłoża. W postaci nieobturacyjnej jądra nie produkują plemników lub produkują ich zbyt mało, najczęściej z powodu zaburzeń genetycznych, hormonalnych lub uszkodzenia jąder. Z kolei azoospermia obturacyjna występuje wtedy, gdy produkcja plemników przebiega prawidłowo, ale ich transport jest zablokowany przez niedrożność dróg wyprowadzających nasienie.
Jakie są przyczyny oligospermii?
Do najczęstszych przyczyn oligospermii, o charakterze medycznym i anatomicznym, zalicza się obecność żylaków powrózka nasiennego. To poszerzone naczynia żylne w obrębie moszny, które upośledzają prawidłowy odpływ krwi. Powoduje to wzrost temperatury w worku mosznowym, a jądra są niezwykle wrażliwe na wysoką temperaturę. Zjawisko to zaburza naturalną produkcję plemników oraz pogarsza ich jakość.
Kolejnym problemem może być mechaniczna niedrożność nasieniowodów, wywołana przebytymi stanami zapalnymi, operacjami lub urazami mechanicznymi.
Inną grupę stanowią zaburzenia endokrynologiczne. Produkcja plemników jest ściśle kontrolowany przez układ hormonalny odpowiedzialny za produkcję plemników. Jeśli przysadka mózgowa produkuje zbyt mało hormonów gonadotropowych (FSH i LH), jądra nie otrzymują sygnału do pracy, co skutkuje nieprawidłową spermatogenezą i spadkiem parametrów nasienia.
Nie bez znaczenia pozostają także czynniki genetyczne oraz styl życia. Współczesna nauka udowodniła, że na męskie możliwości rozrodcze negatywnie wpływają: palenie tytoniu, spożycie alkoholu, błędy żywieniowe (dieta bogata w tłuszcze, fast-foody, wysoko przetworzoną żywność), a także czynniki środowiskowe (codzienna ekspozycja na metale ciężkie, pestycydy czy plastyfikatory).
Czy oligospermia oznacza niepłodność? Czy można zostać ojcem?
Wielu mężczyzn słysząc diagnozę o obniżonej liczbie plemników, wpada w panikę, utożsamiając ten stan z bezpłodnością. To zasadniczy błąd. Oligospermia oznacza obniżoną płodność, czyli stan, w którym uzyskanie ciąży jest utrudnione i może wymagać dłuższego czasu, ale naturalne poczęcie nadal pozostaje możliwe.
W procesie zapłodnienia tak naprawdę liczy się nie tylko sama ilość, ale przede wszystkim jakość nasienia. Na ostateczny sukces składa się kombinacja wielu różnych parametrów. Jeśli u pacjenta liczba plemników jest mniejsza, ale komórki rozrodcze charakteryzuje nienaganna budowa oraz wysoka ruchliwość (zwłaszcza ruch postępowy), szanse na zapłodnienie partnerki są nawet wyższe niż u mężczyzny, który teoretycznie posiada dużą ilość plemników, ale są one uszkodzone, nieruchome lub wykazują poważne wady morfologiczne. Plemniki o wysokiej żywotności i silnym ruchu są w stanie skutecznie pokonać śluz szyjkowy i dotrzeć do jajowodu.
Czy oligospermia daje objawy?
Samo obniżenie liczby plemników w nasieniu jest stanem całkowicie bezobjawowym. Mężczyzna nie odczuwa żadnego fizycznego bólu, dyskomfortu, a jakość nasienia, jego kolor czy konsystencja widoczna gołym okiem zazwyczaj nie odbiegają od normy. Wytrysk przebiega prawidłowo, a popęd seksualny oraz zdolność do osiągnięcia erekcji mogą być na zadowalającym poziomie. Z tego powodu oligospermia bywa nazywana „ukrytym problemem” – pacjent dowiaduje się o niej dopiero w momencie, gdy pojawia się niemożność zajścia w ciążę pomimo systematycznych starań pary.
Objawy mogą jednak dotyczyć schorzeń, które wywołały to zaburzenie. Jeśli powodem są żylaki powrózka nasiennego, mężczyzna może uskarżać się na uczucie ciężkości w mosznie lub tępy ból, nasilający się podczas długiego stania lub wysiłku fizycznego. W przypadku poważnych zaburzeń hormonalnych, związanych z niedoborem testosteronu, mogą pojawić się symptomy towarzyszące: osłabienie siły mięśniowej, permanentne zmęczenie, spadek libido czy problemy z utrzymaniem prawidłowej masy ciała.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Nie każda obniżona liczba plemników oznacza trwałe problemy z płodnością, jednak z konsultacją lekarską nie warto zwlekać. Im wcześniej uda się ustalić przyczynę oligospermii, tym większa szansa na skuteczne leczenie i poprawę parametrów nasienia.
Do lekarza warto zgłosić się, gdy:
- mimo regularnego współżycia bez zabezpieczenia nie doszło do zapłodnienia po 12 miesiącach starań,
- starania o dziecko trwają 6 miesięcy, a partnerka ma 35 lat lub więcej,
- wynik badania nasienia wykazał obniżoną liczbę plemników lub inne nieprawidłowości,
- wystąpiło zapalenie jąder, świnka z zajęciem jąder lub inne infekcje układu moczowo-płciowego,przebyto operację moszny, jąder lub pachwiny,
- pojawił się ból, uczucie ciężkości moszny lub wyczuwalne żylaki powrózka nasiennego.
Wczesna diagnostyka pozwala ustalić przyczynę problemu i wdrożyć odpowiednie leczenie, co może zwiększyć szanse na poprawę parametrów nasienia i uzyskanie ciąży.
Jak rozpoznaje się i potwierdza oligospermię?
Podstawowym narzędziem diagnostycznym jest laboratoryjna analiza nasienia, zwana spermiogramem. Badanie nasienia powinno zostać przeprowadzone po zachowaniu odpowiedniego okresu wstrzemięźliwości płciowej, wynoszącego od 2 do 7 dni. Zbyt krótki lub zbyt długi czas od ostatniego wytrysku może zafałszować realny obraz i zaniżyć lub nienaturalnie zawyżyć parametry nasienia. Ze względu na fakt, że produkcja komórek rozrodczych podlega ciągłym wahaniom pod wpływem infekcji, zmęczenia czy stresu, jedno badanie nigdy nie jest podstawą do postawienia ostatecznego rozpoznania. Procedurę należy powtórzyć po upływie kilku tygodni.
Próbkę najczęściej oddaje się poprzez masturbację do specjalnego, sterylnego pojemnika w laboratorium lub – jeśli placówka na to pozwala – w domu, pod warunkiem dostarczenia jej do badania w odpowiednim czasie.
Gdy powtórna analiza nasienia potwierdzi stan oligospermii, lekarz androlog lub urolog wdraża diagnostykę rozszerzoną w celu znalezienia jej przyczyny. Pacjent kierowany jest na badania hormonalne.
Kolejnym krokiem są badania obrazowe. Standardem jest ultrasonografia (USG) moszny i jąder, która pozwala na precyzyjną ocenę struktury narządu, wykrycie ewentualnych zmian guzowatych oraz jednoznaczne potwierdzenie obecności żylaków powrózka nasiennego. Przy podejrzeniu blokady mechanicznej dróg wyprowadzających, diagnostykę można poszerzyć o USG przezodbytnicze.
Sytuacja jest trudniejsza właśnie w przypadku, gdy za schorzenie odpowiadają nieodwracalne czynniki genetyczne lub rozległe, powypadkowe wady wrodzone układu rozrodczego. Jeśli doszło do trwałego, mechanicznego zaniku nabłonka plemnikotwórczego w jądrach, całkowite wyleczenie i przywrócenie naturalnych norm nasienia może okazać się niemożliwe.
Jak leczy się oligospermię?
Leczenie oligospermii zależy od przyczyny problemu, dlatego najważniejsze jest ustalenie, co doprowadziło do obniżenia liczby plemników. W zależności od wyniku diagnostyki lekarz może zaproponować kilka metod leczenia.
Jeśli przyczyną są żylaki powrózka nasiennego lub niedrożność nasieniowodów, konieczne może być leczenie operacyjne. Po zabiegu poprawa parametrów nasienia zwykle pojawia się po 3–6 miesiącach.
Gdy źródłem problemu są infekcje lub stany zapalne układu rozrodczego, stosuje się odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne, najczęściej antybiotykoterapię.
Jeżeli oligospermia wynika z zaburzeń hormonalnych, lekarz może wdrożyć terapię hormonalną, której celem jest przywrócenie prawidłowej pracy jąder i poprawa produkcji plemników.
Jeśli leczenie nie przynosi oczekiwanych efektów lub czas ma duże znaczenie (np. ze względu na wiek partnerki), można rozważyć metody wspomaganego rozrodu. W wybranych przypadkach jedną z nich jest in vitro.
Czy można zapobiegać oligospermii?
Nie wszystkim przypadkom oligospermii można zapobiec, ponieważ część z nich wynika z uwarunkowań genetycznych lub chorób hormonalnych. Warto jednak ograniczać czynniki, które mogą pogarszać jakość nasienia.
Przede wszystkim należy unikać długotrwałego przegrzewania jąder, np. częstego korzystania z sauny, gorących kąpieli czy regularnego trzymania laptopa na kolanach. Znaczenie ma również szybkie leczenie infekcji układu moczowo-płciowego oraz kontrola chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy zaburzenia hormonalne.
Panowie, którzy planują potomstwo powinni ograniczyć kontakt z substancjami, które mogą negatywnie wpływać na płodność, m.in. pestycydami, metalami ciężkimi czy niektórymi rozpuszczalnikami stosowanymi w pracy. W przypadku nieprawidłowego wyniku badania nasienia nie warto zwlekać z konsultacją u urologa lub androloga – im wcześniej uda się ustalić przyczynę problemu, tym większa szansa na skuteczne leczenie.
Pytania, które często zadają pacjenci
Czy oligospermia może ustąpić samoistnie?
Tak, w niektórych przypadkach oligospermia ma charakter przejściowy. Liczba plemników może okresowo obniżyć się po przebytej infekcji z gorączką, silnym stresie, intensywnym wysiłku fizycznym czy przyjmowaniu niektórych leków. Jeśli przyczyna ustąpi, parametry nasienia często poprawiają się w ciągu kilku miesięcy. Dlatego nieprawidłowy wynik badania nasienia zwykle wymaga potwierdzenia w kolejnym spermiogramie wykonanym po kilku tygodniach.
Czy suplementy diety pomagają w leczeniu oligospermii?
Suplementy diety nie są lekiem na oligospermię i nie zastąpią diagnostyki ani leczenia przyczynowego. U części mężczyzn z niedoborami składników odżywczych lub nasilonym stresem oksydacyjnym preparaty zawierające m.in. cynk, selen, koenzym Q10, L-karnitynę czy witaminy C i E mogą wspierać jakość nasienia. Ich skuteczność jest jednak zróżnicowana i nie została jednoznacznie potwierdzona we wszystkich badaniach. Przed rozpoczęciem suplementacji warto skonsultować się z lekarzem.
Jakie są rokowania przy oligospermii?
Rokowanie zależy przede wszystkim od przyczyny zaburzenia oraz stopnia obniżenia liczby plemników. W wielu przypadkach odpowiednio dobrane leczenie lub zmiana stylu życia prowadzą do poprawy parametrów nasienia i zwiększenia szans na naturalne poczęcie. Nawet jeśli nie uda się przywrócić prawidłowej liczby plemników, współczesne metody leczenia niepłodności często pozwalają parom doczekać się potomstwa.
Czy wiek mężczyzny wpływa na ryzyko oligospermii?
Tak. Wraz z wiekiem stopniowo pogarszają się niektóre parametry nasienia, w tym liczba i ruchliwość plemników, a także wzrasta ryzyko uszkodzeń materiału genetycznego plemników. Nie oznacza to jednak, że każdy starszy mężczyzna będzie miał oligospermię. Wiek jest jednym z wielu czynników wpływających na płodność i należy go oceniać razem z wynikami badań oraz ogólnym stanem zdrowia.
