Jakie badania na niskie libido? Od czego zacząć diagnostykę?
Obniżone libido może mieć wiele przyczyn, dlatego jego diagnostyka powinna uwzględniać zarówno stan zdrowia fizycznego, jak i czynniki psychologiczne oraz relacyjne. Przejściowy spadek zainteresowania aktywnością seksualną nie zawsze świadczy o chorobie. Jeśli jednak utrzymuje się przez dłuższy czas, pojawia się nagle lub powoduje dyskomfort, warto skonsultować się z lekarzem.
Podstawą diagnostyki jest wywiad medyczny i seksuologiczny. Lekarz ocenia między innymi czas trwania dolegliwości, choroby współistniejące, przyjmowane leki, jakość snu, poziom stresu i ewentualne trudności w relacji partnerskiej. Na tej podstawie może zalecić odpowiednie badania laboratoryjne. Nie istnieje jeden uniwersalny panel hormonalny, który pozwala ustalić przyczynę niskiego libido u każdej osoby [1, 3].
Przeczytaj również:
Libido po 40. – dlaczego spada, jak je podnieść
Dlaczego diagnostyka niskiego libido wymaga indywidualnego podejścia?
Mechanizm pożądania opiera się na subtelnej równowadze między neuroprzekaźnikami w mózgu a hormonami krążącymi we krwi. Na zainteresowanie aktywnością seksualną wpływają również stan psychiczny, doświadczenia seksualne, jakość relacji oraz ogólny stan zdrowia. Zaburzenia hormonalne mogą odgrywać istotną rolę, ale nie są jedyną możliwą przyczyną problemu.
Badania pomagają rozpoznać lub wykluczyć niektóre choroby, w tym hipogonadyzm, hiperprolaktynemię, zaburzenia czynności tarczycy czy cukrzycę. Prawidłowe wyniki laboratoryjne nie wykluczają jednak zaburzeń pożądania. Ich interpretacja wymaga uwzględnienia objawów, wieku, płci i sytuacji klinicznej pacjenta [2, 3].
Jakie badania krwi warto rozważyć przy niskim libido?
W zależności od zgłaszanych objawów lekarz może zalecić oznaczenie następujących parametrów:
Testosteron całkowity – podstawowe badanie u mężczyzn z objawami sugerującymi niedobór androgenów.
SHBG i testosteron wolny – oznaczany odpowiednią metodą lub obliczany na podstawie testosteronu całkowitego, SHBG i albuminy w wybranych sytuacjach klinicznych.
LH i FSH – hormony pomagające ustalić przyczynę potwierdzonego niedoboru testosteronu u mężczyzn.
Prolaktyna – szczególnie w przypadku podejrzenia hiperprolaktynemii lub wtórnego hipogonadyzmu.
TSH, a w uzasadnionych przypadkach również fT4 i fT3 – badania służące ocenie czynności tarczycy.
Glukoza na czczo lub hemoglobina glikowana (HbA1c) – umożliwiające ocenę gospodarki węglowodanowej, zwłaszcza przy obecności czynników ryzyka cukrzycy.
Lipidogram – przydatny w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego, szczególnie gdy obniżonemu libido towarzyszą zaburzenia erekcji.
DHEA-S – oznaczany w wybranych przypadkach, gdy objawy wskazują na możliwość zaburzeń czynności nadnerczy lub nadmiernej produkcji androgenów.
Rutynowe oznaczanie wszystkich wymienionych parametrów nie jest konieczne. Przykładowo badanie insuliny na czczo nie stanowi standardowego elementu diagnostyki izolowanego spadku libido, a ocenę hormonów nadnerczowych przeprowadza się przy konkretnych wskazaniach klinicznych.
Często obserwuje się, że pacjenci zwlekają z badaniami, czując wstyd lub skrępowanie. Warto jednak pamiętać, że trudności dotyczące życia seksualnego są uzasadnionym powodem konsultacji medycznej. Wczesna ocena objawów pozwala zidentyfikować choroby wymagające leczenia, a także ustalić, czy potrzebne jest wsparcie psychologiczne lub seksuologiczne.
Przeczytaj również:
Spadek libido po tabletkach antykoncepcyjnych – co robić?
Testosteron a niskie libido – kiedy i jak badać poziom testosteronu?
Testosteron jest jednym z hormonów odgrywających istotną rolę w regulacji pożądania seksualnego u mężczyzn. Jego niedobór może powodować zmniejszenie zainteresowania seksem, osłabienie porannych erekcji oraz zaburzenia erekcji. U części pacjentów współwystępują również zmęczenie, obniżony nastrój i zmniejszenie masy mięśniowej [2, 3].
Oznaczenie testosteronu całkowitego jest podstawowym badaniem laboratoryjnym w przypadku podejrzenia męskiego hipogonadyzmu. Sam niski wynik nie wystarcza jednak do postawienia rozpoznania. Konieczne jest występowanie charakterystycznych objawów oraz potwierdzenie obniżonego stężenia hormonu w ponownym badaniu [2].
Jak testosteron wpływa na libido u mężczyzn?
Testosteron oddziałuje na układ nerwowy i mechanizmy uczestniczące w regulacji motywacji seksualnej. Jego prawidłowe działanie ma znaczenie dla utrzymania zainteresowania aktywnością seksualną, ale stężenie tego hormonu nie przekłada się bezpośrednio na nasilenie pożądania u każdego mężczyzny.
W badaniu Shirakawy i współpracowników, obejmującym 96 mężczyzn zgłaszających objawy późnego hipogonadyzmu (LOH), zaobserwowano zależność między nasileniem dolegliwości ocenianych skalą AMS a pogorszeniem funkcjonowania zawodowego. Związek ten dotyczył między innymi zmęczenia, obniżonej motywacji i problemów ze snem. Badanie miało charakter obserwacyjny, dlatego nie dowodzi, że sam niedobór testosteronu lub spadek libido bezpośrednio powoduje obniżenie wydajności zawodowej [5].
Z perspektywy pacjenta istotne jest, aby badanie testosteronu wykonać rano (najlepiej między godziną 7:00 a 10:00), ponieważ jego poziom wykazuje silny rytm dobowy. Zgodnie z zaleceniami Endocrine Society oznaczenie testosteronu całkowitego należy przeprowadzić na czczo, a obniżony wynik potwierdzić w osobnym porannym badaniu [2].
Jeśli wynik znajduje się w pobliżu dolnej granicy normy lub istnieją czynniki wpływające na stężenie SHBG, lekarz może zlecić dodatkową ocenę testosteronu wolnego. Oznaczenie LH i FSH pomaga natomiast odróżnić pierwotny hipogonadyzm, związany z zaburzeniem czynności jąder, od wtórnego, którego przyczyną mogą być nieprawidłowości w obrębie podwzgórza lub przysadki mózgowej.
Przeczytaj również:
Niskie libido u mężczyzn – jakie są przyczyny niskiego libido u mężczyzn?
Niskie libido u kobiet – czy warto badać testosteron?
Testosteron uczestniczy również w regulacji funkcji seksualnych u kobiet, jednak zależność między jego stężeniem we krwi a nasileniem pożądania jest znacznie mniej jednoznaczna.
Zgodnie z wytycznymi International Society for the Study of Women's Sexual Health (ISSWSH) stężenie testosteronu całkowitego nie służy do samodzielnego rozpoznawania zaburzenia pożądania seksualnego (HSDD). Oznaczenie tego hormonu wykorzystuje się przede wszystkim przed rozpoczęciem ewentualnej terapii testosteronem oraz podczas monitorowania jej bezpieczeństwa [1].
U kobiet diagnostyka niskiego libido powinna uwzględniać także etap życia hormonalnego, w tym okres okołomenopauzalny i menopauzę, dolegliwości bólowe podczas współżycia, suchość pochwy, stosowane leki oraz czynniki psychologiczne i relacyjne.
Prolaktyna a niskie libido – kiedy wykonać badanie?
Prolaktyna jest hormonem wydzielanym przez przysadkę mózgową. Jej nadmierne stężenie, określane jako hiperprolaktynemia, może prowadzić do zaburzeń funkcjonowania układu rozrodczego. U mężczyzn może wiązać się ze spadkiem stężenia testosteronu, obniżeniem libido i zaburzeniami erekcji, natomiast u kobiet – z zaburzeniami miesiączkowania oraz zmniejszeniem zainteresowania aktywnością seksualną [6].
Podwyższony poziom prolaktyny nie zawsze oznacza chorobę przysadki. Przejściowy wzrost jej stężenia może wystąpić między innymi w związku ze stresem, snem, intensywnym wysiłkiem lub przyjmowaniem niektórych leków. Do możliwych przyczyn hiperprolaktynemii należą również niedoczynność tarczycy i gruczolak przysadki wydzielający prolaktynę.
Makroprolaktyna – dlaczego podwyższony wynik prolaktyny może być mylący?
Ważnym, a często pomijanym aspektem w diagnostyce, jest identyfikacja makroprolaktyny. Jest to izoforma prolaktyny o dużej masie cząsteczkowej, która – mimo wysokiego stężenia w wynikach laboratoryjnych – wykazuje bardzo niską aktywność biologiczną.
Obecność makroprolaktyny może powodować uzyskanie podwyższonego wyniku oznaczenia prolaktyny, mimo braku typowych objawów hiperprolaktynemii. W takiej sytuacji istnieje ryzyko niepotrzebnego rozszerzania diagnostyki lub wdrożenia nieuzasadnionego leczenia [6].
Jedną z metod stosowanych do wykrywania makroprolaktyny jest precypitacja glikolem polietylenowym (PEG). Badanie to bywa szczególnie przydatne przy utrzymującym się podwyższonym stężeniu prolaktyny, zwłaszcza gdy wynik nie odpowiada obrazowi klinicznemu.
Nie oznacza to jednak, że oznaczenie makroprolaktyny musi być wykonywane przy każdym nieprawidłowym wyniku. O potrzebie dodatkowej diagnostyki decyduje lekarz, uwzględniając wartość oznaczenia, zgłaszane objawy i możliwe przyczyny wzrostu stężenia hormonu.
Przeczytaj również:
Tabletki na libido dla kobiet – rodzaje, działanie, efekty
Wysoka prolaktyna a gruczolak przysadki – jakie objawy powinny niepokoić?
Jedną z przyczyn utrzymującej się hiperprolaktynemii może być prolactinoma, czyli gruczolak przysadki wydzielający prolaktynę. Jest to zazwyczaj łagodna zmiana, która w zależności od wielkości i aktywności hormonalnej może wymagać leczenia farmakologicznego oraz monitorowania.
Jeżeli obniżonemu libido towarzyszą zaburzenia miesiączkowania, mlekotok, objawy niedoboru testosteronu lub inne dolegliwości sugerujące zaburzenia przysadki, lekarz może rozszerzyć diagnostykę hormonalną. Nowo pojawiające się zaburzenia widzenia lub silny, nagły ból głowy wymagają pilnej oceny medycznej.
DHEA-S, kortyzol i nadnercza – czy warto badać je przy niskim libido?
Nadnercza produkują liczne hormony, w tym kortyzol oraz androgeny nadnerczowe. Jednym z nich jest dehydroepiandrosteron (DHEA), którego siarczanową postać określa się jako DHEA-S. Substancje te uczestniczą w przemianach hormonalnych i mogą stanowić prekursory hormonów płciowych [4].
Stężenie DHEA-S zmniejsza się fizjologicznie wraz z wiekiem. Sam niski wynik tego parametru nie pozwala jednak rozpoznać przyczyny obniżonego libido ani nie stanowi wystarczającej podstawy do suplementacji DHEA.
Jaki wpływ na libido mogą mieć hormony nadnerczy?
DHEA jest często nazywany „hormonem młodości”. Choć jego bezpośredni wpływ na libido jest wciąż przedmiotem debat, nauka potwierdza, że służy on jako surowiec do produkcji estrogenów i androgenów w tkankach obwodowych [4].
Nie ma jednak wystarczających dowodów, że fizjologiczny spadek stężenia DHEA-S jest samodzielną przyczyną zaburzeń pożądania seksualnego. Z tego powodu rutynowe oznaczanie DHEA-S u wszystkich osób z niskim libido nie jest zalecane.
Badanie DHEA-S może mieć znaczenie w diagnostyce wybranych chorób endokrynologicznych, szczególnie przy podejrzeniu nadmiernej produkcji androgenów przez nadnercza. Z kolei oznaczenia kortyzolu i innych hormonów nadnerczowych wykonuje się w określonych sytuacjach klinicznych, gdy występują objawy wskazujące na ich niedobór lub nadmiar.
Do takich objawów mogą należeć między innymi: niewyjaśniona utrata masy ciała, znaczne osłabienie, niskie ciśnienie tętnicze, charakterystyczne zmiany wyglądu ciała albo szybko postępujące objawy androgenizacji u kobiet.
Przewlekły stres a libido – czy istnieje „kradzież pregnenolonu”?
Przewlekły stres może negatywnie wpływać na zainteresowanie seksem, jakość snu i samopoczucie psychiczne. Nie należy jednak tłumaczyć tych zmian teorią tzw. „kradzieży pregnenolonu”, zakładającą, że produkcja kortyzolu odbywa się kosztem wytwarzania hormonów płciowych. Mechanizm ten nie jest uznanym rozpoznaniem medycznym ani potwierdzonym wyjaśnieniem przewlekłego obniżenia libido.
Podobnie określenie „zmęczenie nadnerczy” nie opisuje choroby uznanej przez współczesną endokrynologię [8]. Jeśli stresowi towarzyszy spadek libido, warto ocenić jego wpływ na sen, zdrowie psychiczne i codzienne funkcjonowanie, a badania hormonalne wykonywać w przypadku konkretnych wskazań.
Niskie libido a badania obrazowe – kiedy potrzebny jest rezonans magnetyczny?
Badania obrazowe nie należą do rutynowej diagnostyki obniżonego libido. Lekarz zleca je przede wszystkim wtedy, gdy wyniki badań hormonalnych lub objawy kliniczne wskazują na możliwość choroby określonego narządu.
Rezonans magnetyczny (MRI) przysadki mózgowej może być wskazany między innymi w przypadku podejrzenia gruczolaka przysadki, istotnej hiperprolaktynemii lub wybranych postaci wtórnego hipogonadyzmu. Pozwala ocenić obecność zmian strukturalnych, ich wielkość oraz ewentualny wpływ na sąsiednie tkanki.
W diagnostyce zmian nadnerczy wykorzystuje się natomiast odpowiednio dobrane badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny. Nie są to jednak badania przesiewowe wykonywane z powodu samego obniżenia pożądania seksualnego.
Przeczytaj również:
Ozempic i Mounjaro a libido i erekcja – co mówią badania?
Kwestionariusze oceny libido – jak pomagają w diagnostyce?
Oprócz badań laboratoryjnych w ocenie problemów seksualnych można wykorzystywać standaryzowane kwestionariusze. Pomagają one uporządkować zgłaszane objawy, ocenić ich nasilenie i monitorować zmiany podczas leczenia. Nie zastępują jednak wywiadu lekarskiego ani nie służą do samodzielnego rozpoznawania zaburzeń hormonalnych.
W praktyce klinicznej stosuje się między innymi:
AMS (Aging Males’ Symptoms) – kwestionariusz służący do oceny objawów fizycznych, psychicznych i seksualnych u mężczyzn. Nie jest wystarczająco swoisty, aby samodzielnie rozpoznawać niedobór testosteronu.
SHIM (Sexual Health Inventory for Men) – narzędzie oceniające przede wszystkim nasilenie zaburzeń erekcji, a nie samo pożądanie seksualne.
SDI (Sexual Desire Inventory) – kwestionariusz dotyczący różnych aspektów pożądania seksualnego, uwzględniający między innymi zainteresowanie aktywnością seksualną z partnerem oraz samodzielną aktywnością seksualną.
Kwestionariusze seksuologiczne i biopsychospołeczne stosowane u kobiet – pomagające ocenić pożądanie, pobudzenie, satysfakcję seksualną, ewentualny ból oraz czynniki emocjonalne i relacyjne.
Badanie Shirakawy i współpracowników wykazało związek między nasileniem objawów ocenianych skalą AMS a trudnościami w funkcjonowaniu zawodowym oraz zaburzeniami erekcji [5]. Nie oznacza to jednak, że wynik tego kwestionariusza pozwala określić stężenie testosteronu lub ustalić przyczynę obniżonego libido.
Warto możliwie dokładnie opisywać lekarzowi swoje dolegliwości. Informacje dotyczące początku objawów, ich nasilenia i wpływu na codzienne życie mogą być równie istotne jak wyniki badań laboratoryjnych.
Niskie libido – jakie badania zrobić w pierwszej kolejności? Podsumowanie
U mężczyzn zgłaszających utrzymujący się spadek libido lekarz może w pierwszej kolejności rozważyć oznaczenie porannego stężenia testosteronu całkowitego. W zależności od objawów i wyniku badania diagnostyka może zostać rozszerzona o SHBG, LH, FSH, prolaktynę lub parametry czynności tarczycy.
Jeśli występują otyłość, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze albo zaburzenia erekcji, warto również ocenić czynniki metaboliczne i ryzyko sercowo-naczyniowe. Obniżony wynik testosteronu wymaga potwierdzenia i interpretacji przez lekarza [2, 3].
U kobiet dobór badań zależy przede wszystkim od objawów towarzyszących i sytuacji hormonalnej. W przypadku zaburzeń miesiączkowania, mlekotoku, objawów chorób tarczycy lub podejrzenia innych zaburzeń endokrynologicznych lekarz może zlecić odpowiednie badania hormonalne.
W wybranych sytuacjach uzasadniona jest także ocena funkcji jajników, szczególnie gdy pojawiają się objawy sugerujące przedwczesne wygasanie ich czynności lub zaburzenia cyklu miesiączkowego.
Rutynowe oznaczanie testosteronu, DHEA-S i kortyzolu u każdej kobiety z niskim libido nie znajduje uzasadnienia w aktualnych zaleceniach. Podstawą postępowania pozostaje indywidualna ocena czynników biologicznych, psychologicznych i relacyjnych [1].
Przeczytaj również:
Jak zwiększyć libido u mężczyzn?
Jak przygotować się do wizyty i badań hormonalnych?
Przed konsultacją warto:
Zanotować, od kiedy występuje spadek libido i czy pojawił się nagle, czy stopniowo.
Przygotować listę przyjmowanych leków i suplementów, w tym antydepresantów, leków hormonalnych oraz preparatów mogących wpływać na wyniki laboratoryjne.
Zwrócić uwagę na jakość snu, poziom stresu i ewentualne zmiany nastroju.
Zanotować inne objawy, np. zaburzenia erekcji, nieregularne miesiączki, przewlekłe zmęczenie lub dolegliwości bólowe podczas współżycia.
Ustalić z lekarzem, które badania wykonać przed wizytą, a które dopiero po przeprowadzeniu wywiadu i badania przedmiotowego.
Korzystne może być również prowadzenie przez kilka dni krótkiego dziennika objawów, obejmującego nasilenie pożądania, jakość snu i samopoczucie. Nie jest to jednak obowiązkowy ani zwalidowany test diagnostyczny.
Kiedy zgłosić się do lekarza z powodu niskiego libido?
Warto umówić konsultację, jeśli obniżone libido utrzymuje się, powoduje niepokój lub negatywnie wpływa na jakość życia. Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których zmianom pożądania towarzyszą inne objawy mogące wskazywać na zaburzenia hormonalne lub choroby przewlekłe.
Pierwszym krokiem może być wizyta u lekarza rodzinnego, który w razie potrzeby skieruje pacjenta do endokrynologa, urologa, ginekologa lub seksuologa. Jeśli dominują czynniki psychologiczne albo trudności relacyjne, pomocna może okazać się konsultacja psychologiczna lub terapia seksuologiczna.
Najważniejsze jest dopasowanie diagnostyki i leczenia do rzeczywistej przyczyny dolegliwości. Sam wynik badania hormonalnego nie przesądza o rozpoznaniu, a przywrócenie satysfakcji seksualnej nie zawsze wymaga leczenia farmakologicznego.
