Niskie i podwyższone erytrocyty w wynikach badań krwi – co to znaczy?

Erytrocyty we krwi – czym są?

Erytrocyty (potocznie czerwone krwinki, RBC) są wyspecjalizowanymi komórkami odpowiedzialnymi za przenoszenie tlenu. Pobierają go podczas przepływu przez naczynia włosowate otaczające pęcherzyki płucne, a następnie rozprowadzają po całym organizmie. Umożliwia to obecna w erytrocytach hemoglobina. Białko to zawiera hem – związek chemiczny zdolny do związania tlenu w płucach i „oddania” go w tkankach. Dwuwklęsły kształt czerwonych krwinek dodatkowo zwiększa skuteczność tego procesu. Powiększa on powierzchnię, przez którą tlen może przenikać do komórki, i zapewnia jej elastyczność konieczną do przeciskania się przez najmniejsze naczynia krwionośne. Kształt ten utrzymuje sieć białek pod błoną komórkową (m.in. spektryny), tworząca strukturę przypominającą szkielet komórki.

Krwinki czerwone powstają w szpiku kostnym pod wpływem erytropoetyny – hormonu wytwarzanego głównie przez nerki – i żyją ok. 120 dni. Ich prawidłowa liczba zależy od wielu czynników, m.in. płci, wieku, wysokości nad poziomem morza, na której mieszkamy, palenia tytoniu czy stopnia nawodnienia organizmu. W ciąży liczba erytrocytów fizjologicznie się zmniejsza. Zdarza się jednak, że zwiększenie lub zmniejszenie liczby erytrocytów wynika z procesów chorobowych.

Przeczytaj również:

Niska hemoglobina – o czym świadczy niski poziom hemoglobiny?

Kiedy oznaczać erytrocyty w morfologii krwi?

Liczbę erytrocytów oznacza się w ramach morfologii krwi, razem z innymi parametrami: stężeniem hemoglobiny, hematokrytem, wskaźnikami czerwonokrwinkowymi (MCV, MCH, MCHC, RDW), liczbą leukocytów i płytek krwi. Ocena czerwonych krwinek jest szczególnie ważna w przypadku:

• diagnostyki niedokrwistości – na niedokrwistość (anemię) mogą wskazywać m.in. przewlekłe zmęczenie, osłabienie, bladość skóry, duszność przy wysiłku, zawroty głowy czy przyspieszona czynność serca;
• podejrzenia chorób szpiku kostnego – liczba erytrocytów może się zwiększać lub zmniejszać zależnie od stanu szpiku.

Oznaczenie liczby czerwonych krwinek bywa pomocne również w przypadku:

• podejrzenia przewlekłego niedotlenienia – organizm reaguje na nie zwiększeniem produkcji erytrocytów;
• podejrzenia niektórych nowotworów – niektóre z nich (np. rak nerki) wytwarzają substancje wpływające na liczbę erytrocytów we krwi;
• kontroli antydopingowej – nieprawidłowe parametry czerwonokrwinkowe mogą być skutkiem stosowania niedozwolonych środków, np. erytropoetyny.

Czerwone krwinki w wynikach morfologii (RBC) – norma

Badanie wykonuje się na próbce krwi pobranej najczęściej z żyły w zgięciu łokciowym, za pomocą jednorazowej igły i probówki. Na pobranie zwykle zaleca się zgłosić rano, najlepiej na czczo – w przypadku samej morfologii nie jest to bezwzględnie wymagane, ale ułatwia porównywanie kolejnych wyników i często jest konieczne do innych badań wykonywanych przy tej samej okazji. Po wyjęciu igły należy przez kilka minut uciskać miejsce wkłucia, aby zapobiec krwawieniu i powstaniu siniaka.

Wartości referencyjne liczby erytrocytów różnią się w zależności od płci i wieku. U dorosłych przyjmuje się orientacyjnie:

• kobiety: ok. 3,9–5,2 mln/µl,
• mężczyźni: ok. 4,2–5,8 mln/µl.

Wynik bywa też podawany w jednostkach T/l (10¹²/l) – wartości liczbowe są wtedy takie same. U dzieci wartości prawidłowe zmieniają się z wiekiem. Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami, dlatego wynik należy zawsze porównywać z normą podaną na wydruku.

Warto pamiętać, że o rozpoznaniu niedokrwistości decyduje przede wszystkim stężenie hemoglobiny, a nie sama liczba erytrocytów. Według WHO niedokrwistość rozpoznaje się, gdy hemoglobina wynosi poniżej 12 g/dl u kobiet (niebędących w ciąży) i poniżej 13 g/dl u mężczyzn.

Przeczytaj również:

Dziedziczenie grupy krwi – jaką grupę będzie miało dziecko?

Niskie erytrocyty a niedokrwistość (anemia)

Obniżona liczba erytrocytów często towarzyszy niedokrwistości (anemii), choć nie zawsze idzie z nią w parze. Na przykład we wczesnym okresie niedoboru żelaza liczba krwinek może być jeszcze prawidłowa, a o rozpoznaniu decyduje stężenie hemoglobiny. Ze względu na mechanizm powstania wyróżnia się wiele rodzajów niedokrwistości.

• Niedokrwistości niedoborowe. Najczęstsza jest niedokrwistość z niedoboru żelaza, niezbędnego do wytwarzania hemoglobiny. Może wynikać z utraty krwi (np. obfite miesiączki, przewlekłe krwawienie z przewodu pokarmowego), zbyt małej podaży żelaza w diecie lub zaburzeń jego wchłaniania. Niedokrwistość może być też spowodowana niedoborem witaminy B12 lub kwasu foliowego, a rzadziej – miedzi czy witaminy B6.
• Niedokrwistości hemolityczne. Pojawiają się, gdy erytrocyty są niszczone szybciej, niż szpik zdąży je odtworzyć. Przyczyną mogą być przeciwciała skierowane przeciw własnym krwinkom (niedokrwistość autoimmunohemolityczna), przetoczenie krwi niezgodnej grupowo, uszkodzenie krwinek w drobnych naczyniach, a także wrodzone zaburzenia budowy lub zawartości erytrocytów – np. sferocytoza wrodzona, talasemie, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa czy niedobór enzymu G6PD.
• Choroby szpiku kostnego. Niedokrwistość mogą wywołać uszkodzenie szpiku przez leki lub toksyny, radioterapia, niedokrwistość aplastyczna, zespoły mielodysplastyczne czy nowotwory rozwijające się w szpiku (w tym białaczki).
• Choroby przewlekłe i inne przyczyny. Niedokrwistość towarzyszy wielu chorobom przewlekłym, m.in. przewlekłej chorobie nerek (spada produkcja erytropoetyny), reumatoidalnemu zapaleniu stawów, przewlekłym infekcjom i nowotworom. Pojawia się również po dużej utracie krwi. W ciąży dochodzi do fizjologicznego rozcieńczenia krwi, ale może też rozwinąć się prawdziwa niedokrwistość, najczęściej z niedoboru żelaza.
• Niektóre leki mogą jako działanie niepożądane obniżać liczbę erytrocytów – należą do nich m.in. chloramfenikol, fenytoina, chinidyna, metylodopa oraz leki stosowane w chemioterapii. W diagnostyce niedokrwistości poza liczbą erytrocytów kluczowe są stężenie hemoglobiny, hematokryt, wskaźniki czerwonokrwinkowe (MCV, MCH, MCHC, RDW) oraz liczba retikulocytów.

Przeczytaj również:

Neutrofile – co oznaczają podwyższone, a co neutrofile poniżej normy?

Podwyższone erytrocyty – co to znaczy?

Zwiększoną liczbę czerwonych krwinek (zwykle razem z podwyższoną hemoglobiną i hematokrytem) nazywa się erytrocytozą, potocznie nadkrwistością. Nie zawsze oznacza ona chorobę – przyczyny można podzielić na kilka grup.

Erytrocytoza względna (pozorna). Liczba krwinek w organizmie jest prawidłowa, ale zmniejsza się objętość osocza, przez co w każdym mikrolitrze krwi jest ich więcej. Najczęstszą przyczyną jest odwodnienie, np. przy biegunce, wymiotach, gorączce, intensywnym poceniu się lub stosowaniu leków moczopędnych. Po wyrównaniu nawodnienia wynik zwykle wraca do normy.

Erytrocytoza wtórna wywołana niedotlenieniem. Gdy do tkanek dociera za mało tlenu (hipoksja), nerki wytwarzają więcej erytropoetyny, a szpik – więcej krwinek. Dzieje się tak m.in.:

• u osób palących tytoń (tlenek węgla z dymu wiąże się z hemoglobiną i ogranicza transport tlenu),
• u osób mieszkających na dużych wysokościach,
• w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc (POChP) i innych przewlekłych chorobach płuc,
• w obturacyjnym bezdechu sennym i zespole otyłości z hipowentylacją,
• w siniczych wrodzonych wadach serca.

Erytrocytoza wtórna bez niedotlenienia. Może ją wywołać nadmierne wytwarzanie erytropoetyny przez niektóre guzy (np. raka nerki, raka wątrobowokomórkowego), stan po przeszczepieniu nerki, a także leki – przede wszystkim testosteron i inne androgeny, leki stymulujące erytropoezę oraz inhibitory SGLT2 (np. empagliflozyna, dapagliflozyna), stosowane w cukrzycy, niewydolności serca i przewlekłej chorobie nerek.

Czerwienica prawdziwa. To nowotwór mieloproliferacyjny, w którym szpik nadmiernie wytwarza krwinki niezależnie od potrzeb organizmu. U większości chorych stwierdza się mutację genu JAK2.

Nosicielstwo talasemii. Warto pamiętać, że podwyższona liczba erytrocytów przy obniżonym MCV (małe krwinki) i prawidłowej lub nieznacznie obniżonej hemoglobinie często wskazuje na nosicielstwo talasemii, a nie na erytrocytozę. To łagodna, wrodzona cecha, która zwykle nie wymaga leczenia, ale nie należy jej mylić z niedoborem żelaza.

Każdy nieprawidłowy wynik liczby erytrocytów musi zinterpretować lekarz. Bierze on pod uwagę objawy pacjenta, przyjmowane leki oraz pozostałe parametry morfologii i dopiero na tej podstawie stawia rozpoznanie lub zleca dalsze badania.

Porównanie: przyczyny i postępowanie

Przeczytaj również:

Podwyższony ALAT – co oznacza? Jak interpretować wyniki badania ALAT?

Metody leczenia i postępowanie kliniczne

Gdy liczba erytrocytów odbiega od normy – zarówno gdy jest ich za mało, jak i za dużo – kluczowe jest ustalenie przyczyny. Leczenie nie polega na „wyrównaniu wyniku”, ale na leczeniu choroby podstawowej i zapobieganiu powikłaniom.

Gdy erytrocytów jest za mało (niedokrwistość)

• Pierwszym krokiem jest ustalenie przyczyny: niedoboru żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, utraty krwi, choroby nerek, przewlekłego stanu zapalnego, infekcji lub choroby szpiku.
• Leczenie obejmuje uzupełnienie potwierdzonych niedoborów (żelazo doustnie lub dożylnie, witamina B12, kwas foliowy) oraz usunięcie przyczyny, np. zatrzymanie przewlekłego krwawienia.
• W ciężkiej, objawowej niedokrwistości konieczne może być przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych.
• W niedokrwistości związanej z przewlekłą chorobą nerek (a także w wybranych przypadkach podczas chemioterapii) stosuje się leki stymulujące erytropoezę (ESA) – pochodne erytropoetyny. Przed ich włączeniem trzeba uzupełnić zapasy żelaza. Nowszą opcją w chorobie nerek są inhibitory prolilohydroksylazy HIF (np. roksadustat), które naśladują stan niedotlenienia i pobudzają wytwarzanie własnej erytropoetyny.
• Leczenie musi być zindywidualizowane. U pacjentów z chorobami nerek nie dąży się do wysokich wartości hemoglobiny (zwykle nie powyżej ok. 11,5 g/dl), ponieważ zwiększa to ryzyko udaru, zakrzepicy i incydentów sercowo-naczyniowych.

Gdy erytrocytów jest za dużo (erytrocytoza)

• Najpierw należy wykluczyć erytrocytozę względną – powtórzyć badanie po wyrównaniu nawodnienia.
• Przy utrzymującym się podwyższeniu hemoglobiny lub hematokrytu lekarz ocenia przyczyny wtórne (palenie, choroby płuc i serca, bezdech senny, przyjmowane leki, w tym testosteron) i równolegle zleca badanie mutacji JAK2 w kierunku czerwienicy prawdziwej.
• W erytrocytozie wtórnej podstawą jest leczenie przyczyny i ograniczenie czynników ryzyka (np. rzucenie palenia, leczenie bezdechu sennego, modyfikacja leczenia testosteronem). Upusty krwi stosuje się tu rzadko i tylko w wybranych sytuacjach.
• W czerwienicy prawdziwej standardem są upusty krwi (flebotomie) w celu obniżenia hematokrytu, małe dawki kwasu acetylosalicylowego oraz – u chorych z wysokim ryzykiem zakrzepicy – leki cytoredukcyjne, które zmniejszają wytwarzanie komórek krwi (np. hydroksymocznik, interferon). U części chorych stosuje się leki celowane, np. ruksolitynib (inhibitor JAK).
• Ważne jest regularne monitorowanie i ocena ryzyka powikłań, przede wszystkim zakrzepowych – erytrocytoza zwiększa lepkość krwi i obciąża układ sercowo-naczyniowy.

Ogólne wskazówki

• Każdy wynik odbiegający od normy wymaga interpretacji w kontekście pacjenta: jego wieku, płci, stanu zdrowia, przyjmowanych leków i warunków badania (np. odwodnienie może sztucznie podwyższyć liczbę erytrocytów).
• Leczenie nie sprowadza się do „poprawienia liczby erytrocytów”, ale do leczenia przyczyny i zmniejszania ryzyka powikłań.
• Coraz większą wagę przywiązuje się do oceny jakości krwinek – ich wielkości, kształtu i czasu przeżycia – oraz do dopasowania terapii do podłoża genetycznego choroby.

Przeczytaj również:

Leukocyty we krwi (krwinki białe) – normy w wynikach morfologii

Ciekawostki i najnowsze informacje

W ostatnich latach znacznie lepiej poznano mechanizmy powstawania i regulacji czerwonych krwinek. Oto kilka ciekawych faktów:

• Rodzinne erytrocytozy mają coraz lepiej poznane podłoże genetyczne. U części osób z niewyjaśnioną erytrocytozą wykrywa się mutacje genów biorących udział w „wyczuwaniu” tlenu przez komórki (np. VHL, EGLN1, EPAS1), genu receptora erytropoetyny (EPOR), a także samego genu erytropoetyny. Opisano też warianty hemoglobiny o zwiększonym powinowactwie do tlenu, które „nie oddają” go łatwo tkankom, przez co organizm wytwarza więcej krwinek.
• Nowe leki naśladują niedotlenienie. W leczeniu niedokrwistości w przewlekłej chorobie nerek stosuje się inhibitory prolilohydroksylazy HIF (np. roksadustat). Hamują one enzym rozkładający czynnik HIF, przez co organizm „myśli”, że brakuje mu tlenu, i sam wytwarza więcej erytropoetyny.
• Liczy się nie tylko liczba, ale i jakość krwinek. Coraz większe znaczenie przypisuje się temu, jak długo erytrocyty żyją, czy mają prawidłową budowę i jak radzą sobie ze stresem oksydacyjnym. Pomocny jest tu m.in. wskaźnik RDW, opisujący zróżnicowanie wielkości krwinek.
• Popularne leki mogą zmieniać morfologię. Inhibitory SGLT2, stosowane coraz powszechniej w cukrzycy, niewydolności serca i chorobach nerek, podnoszą hematokryt. Z kolei rosnąca popularność terapii testosteronem sprawia, że erytrocytoza polekowa jest coraz częstszym znaleziskiem w badaniach kontrolnych.

Erytrocyty – o co najczęściej pytają pacjenci?

1. Czy wysoki wynik erytrocytów zawsze oznacza chorobę szpiku? Nie. Często przyczyną jest odwodnienie, palenie tytoniu, choroby płuc, bezdech senny lub przyjmowane leki (np. testosteron). Podwyższona liczba erytrocytów przy małych krwinkach (niskie MCV) bywa też objawem nosicielstwa talasemii. Jeśli jednak hemoglobina lub hematokryt utrzymują się powyżej normy, lekarz zwykle zleca badanie mutacji JAK2, aby wykluczyć czerwienicę prawdziwą.

2. Czy można samodzielnie zwiększyć liczbę erytrocytów? Najpierw trzeba ustalić przyczynę niskiego wyniku – a to wymaga konsultacji lekarskiej. Zróżnicowana dieta bogata w żelazo, witaminę B12 i kwas foliowy pomaga zapobiegać niedoborom, ale suplementy (zwłaszcza żelaza) warto przyjmować dopiero po potwierdzeniu niedoboru w badaniach. Przyjmowanie żelaza „na wszelki wypadek” może maskować przyczynę anemii, np. przewlekłe krwawienie z przewodu pokarmowego, a przy braku niedoboru grozi nadmiarem żelaza w organizmie.

3. Czy odwodnienie może wpływać na wynik erytrocytów? Tak. Przy odwodnieniu zmniejsza się objętość osocza, więc w każdym mikrolitrze krwi jest więcej krwinek, choć ich całkowita liczba w organizmie się nie zmienia. Wynik może być wtedy fałszywie podwyższony – warto powtórzyć badanie po wyrównaniu nawodnienia.

4. Czy w ciąży zmienia się liczba erytrocytów? Tak. W ciąży objętość osocza rośnie szybciej niż liczba krwinek, co prowadzi do fizjologicznego rozcieńczenia krwi i względnego spadku liczby erytrocytów oraz hemoglobiny. Nie należy tego mylić z niedokrwistością z niedoboru żelaza, która w ciąży jest częsta i wymaga leczenia. Niedokrwistość u ciężarnej rozpoznaje się, gdy hemoglobina wynosi poniżej 11 g/dl (w II trymestrze poniżej 10,5 g/dl). W ciąży szczególnie ważna jest kontrola ferrytyny i odpowiednia podaż kwasu foliowego.

5. Jak często należy powtarzać morfologię? U zdrowych dorosłych nie ma jednego obowiązującego zalecenia – morfologię często wykonuje się profilaktycznie, np. raz w roku lub w ramach bilansów zdrowia. Częstsze kontrole są wskazane, gdy wcześniej wykryto nieprawidłowości lub występują czynniki ryzyka, np. choroby płuc, nerek lub przewodu pokarmowego, palenie tytoniu, obfite miesiączki, terapia testosteronem albo leczenie cytostatykami.

współpraca: redakcja Wylecz.to