Czym jest mobbing?
Zarówno Kodeks Pracy, jak i Międzynarodowa Organizacja Pracy mają swoje definicje mobbingu. Międzynarodowa Organizacja Pracy definiuje pojęcie mobbingu jako zachowanie obraźliwe, mające na celu zaszkodzenie jednostce lub grupie pracowników w okrutny, złośliwy bądź upokarzający sposób. Według Kodeksu Pracy, rezultaty tego zachowania dotyczące pracownika wywołują zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, a w konsekwencji – poniżenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu pracowników.
Mobbing w różnych krajach znany jest również jako molestowanie moralne czy terror psychiczny. Już w 2005 r. szacowano, że różne formy mobbingu w Polsce mogą obejmować aż do 15% pracowników.
Mobbing a staffing
Ważne jest odróżnienie mobbingu od staffingu. Pojęcie staffingu nie występuje otwarcie w Kodeksie Pracy – rozróżnienie pojawia się jednak w literaturze psychologicznej.
Klasyczny mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące podwładnych, podczas gdy staffing to sytuacja, w której sprawcami są podwładni niższego szczebla, a ofiara mobbingu to ich przełożony.
Co ma na celu staffing? Podobnie jak mobbing, to upokarzające usiłowanie zaszkodzenia jednostce, często niszczące autorytet, czy zmuszające do rezygnacji. Niejednokrotnie opiera się na sabotowaniu decyzji szefa lub cechuje się rozprzestrzenianiem fałszywych informacji.
Rzadko myślimy o tym, że osobą dopuszczającą się mobbingu może być podwładny, a ofiarą – szef.
Jednak ogólny podział zakłada różne rodzaje mobbingu:
mobing pionowy – gdzie sprawcą jest szef, a ofiarą – pracownik;
mobbing horyzontalny (mobbing poziomy) – między pracownikami na podobnym szczeblu;
mobbing wstępujący (odwrócony) – czyli właśnie staffing.
Przeczytaj również:
Mobbing w szkole - co to, przyczyny, rola dorosłych, jak pomóc ofierze
Jak rozpoznać mobbing w pracy? Przykłady zachowań
Jakie działania można uznać za mobbing w pracy? Można je podzielić na kilka rodzajów zachowań.
Pierwsze negatywnie wpływają na stosunki międzyludzkie w miejscu pracy. To na przykład unikanie rozmów z pracownikiem, uniemożliwianie mu kontaktów z innymi współpracownikami, izolowanie czy wręcz zabranianie innym pracownikom kontaktu z ofiarą. Działania te związane są ze społecznym izolowaniem danej osoby i mają na celu wyeliminowanie z zespołu współpracowników. Osoba taka traktowana jest jak powietrze, ignorowana, a jej poczucie własnej wartości i bezpieczeństwa gwałtownie spada.
Druga kategoria zachowań mobbingowych to te, które wpływają na komunikację w miejscu pracy. Jest to między innymi ograniczanie wypowiedzi pracownika czy przerywanie mu, nieuzasadniona krytyka, brak możliwości wyrażenia swojego zdania czy obrony przez ofiarę. To również agresja werbalna – podniesiony głos, krzyki, ubliżanie, złośliwe aluzje. Do tego rodzaju mobbingu zaliczyć możemy także obraźliwe gesty czy niezrozumiałe sugestie, mające zostawić pracownika w stanie niepewności. Warto pamiętać, że dotyczy to nie tylko bezpośredniej komunikacji, ale też pogróżek czy obrażania na piśmie (na przykład w e-mailach) lub przez telefon.
Inne przykłady mobbingu
Kolejna grupa działań to te, które wpływają na postrzeganie ofiary mobbingu w miejscu pracy. Wymyślanie plotek, obmawianie, kreowanie przezwisk czy żarty z życia osobistego, parodiowanie, naśladowanie gestów czy mimiki, ale również uporczywe nękanie ze względu na czyjąś przynależność związkową, religijną czy orientację seksualną lub niepełnosprawność. Do tego grona zaliczamy również sugerowanie choroby psychicznej u pracownika, przezywanie lub składanie ofert o charakterze seksualnym.
Następna grupa działań ma na celu pogorszenie sytuacji zawodowej i osobistej ofiary mobbingu. Często objawia się podważaniem decyzji zawodowych, kompetencji, dawaniem zadań powyżej lub poniżej kompetencji pracownika, lub przeciwnie – nieprzydzielaniem żadnych zadań, by wykazać „niepotrzebność” jego zatrudnienia. To również przydzielanie nierealnych terminów na wykonanie zadania, wydawanie sprzecznych poleceń służbowych lub przydzielanie zadania i manifestacyjne odbieranie go, również stawiające w stan niepewności i frustracji, a także niewłaściwa ocena zaangażowania w pracę.
Ostatnia kategoria to działania mające wpływ na zdrowie ofiary – grożenie przemocą fizyczną lub podjęcie jej, zlecanie zadań narażających życie i zdrowie pracownika, molestowanie seksualne, zmuszenie do ponoszenia kosztów lub niszczenie zdrowia psychicznego ofiary mobbingu.
Przeczytaj również:
Stres w pracy – przyczyny, objawy, jak sobie z nim radzić
Mobbing a konflikt, dyskryminacja i molestowanie – czym się różnią?
Warto znać różnice pomiędzy kilkoma pojęciami często związanymi z mobbingiem. Dyskryminacja i molestowanie zakorzeniły się już w naszym języku.
Dyskryminacja to gorsze traktowanie ze względu na wiek, płeć, pochodzenie czy wyznanie oraz podobne kwestie, a które bierze się z uprzedzeń wobec grupy społecznej, do której przynależy ofiara.
Molestowanie to działania lub zachowania dotyczące naruszania godności osobistej pracownika. Może mieć charakter jednorazowy (podczas gdy mobbing to działania metodyczne i ciągłe – choć molestowanie również może się w nich zawierać).
Zarówno dyskryminacja, jak i molestowanie to działania zakładające nierówność sił – podobnie jak w mobbingu. Z kolei konflikt jest dużo raczej neutralnym pojęciem i oznacza po prostu różnicę zdań, potrzeb lub interesów. W przeciwieństwie do powyższych działań jest naturalny i przytrafia się w zasadzie w każdej długoterminowej relacji. Można go rozwiązać poprzez odpowiednią komunikację w efektywny sposób.
Jakie są objawy mobbingu? Wpływ na zdrowie psychiczne i fizyczne
Mobbing w pracy to szereg skutków dla zdrowia ofiary.
Ze strony fizycznej są to przede wszystkim:
problemy trawienne,
problemy mięśniowo-szkieletowe,
kłopoty z wagą (zarówno nadmierne przybieranie, jak i utrata wagi)
problemy ze snem,
migreny,
nadużywanie używek (głównie alkoholu) i leków.
Skutki mobbingu w zakresie zdrowia psychicznego to głównie:
stany lękowe i depresyjne,
apatia,
utrata poczucia własnej wartości,
poczucie bezradności,
utrata koncentracji i motywacji,
izolowanie się,
poczucie osamotnienia,
myśli samobójcze.
Niestety po długotrwałym nękaniu może dojść do katastrofalnych konsekwencji – na przykład, samobójstw pracowników.
Przeczytaj również:
Pracoholizm – przyczyny, objawy, leczenie, skutki
Kto najczęściej doświadcza mobbingu i jakie są czynniki ryzyka?
Istnieją pewne cechy charakteru, które sprawiają, że dana jednostka może być w grupie ryzyka mobbingu. Ofiarami często padają osoby bezinteresowne i życzliwe, cieszące się nieformalnym autorytetem, co nieraz nie podoba się przełożonym, gdyż budzi w nich obawę o własne stanowisko. Z tego samego powodu w grupie ryzyka znajdują się także osoby utalentowane, posiadające dodatkowe kompetencje czy przebojowe i efektywne w pracy – nieraz budzi to zazdrość współpracowników i przełożonych. Inna grupa to osoby spostrzegawcze i uczciwe, raportujące nieprawidłowości w pracy, co powoduje niechęć i poczucie zagrożenia u sprawców.
Z drugiej strony, podwyższone ryzyko stania się ofiarą mobbingu dotyczy również osób, które różnią się od reszty – na przykład osób starszych w grupie osób młodych, osób wycofanych i małomównych, izolujących się, czy osób, których poglądy, przekonania polityczne czy narodowość różnią się od pozostałych. Można więc zauważyć, że każde odstępstwo od normy zwiększa niestety ryzyko doświadczania mobbingu, co jest dużym problemem w miejscach pracy.
Co zrobić, gdy jesteś ofiarą mobbingu? Gdzie szukać pomocy?
Mobbing przeciwko wybranemu pracownikowi lub grupie pracowników jest karalny. Pracownikowi przysługuje prawo dochodzenia, a w przypadku gdy wystąpienie mobbingu jest udowodnione – również zadośćuczynienia pieniężnego, szczególnie gdy wykaże utratę zdrowia spowodowaną mobbingiem czy naruszenie dóbr osobistych. Osoba doświadczająca mobbingu powinna zbierać wszystkie dowody. Mogą być one przydatne podczas zgłoszenia problemu do Państwowej Inspekcji Pracy lub przy wejściu na drogę prawną w celu uzyskania od zespołu współpracowników lub pracodawcy odszkodowania. Warto pamiętać, że pracodawców dotyczy obowiązek przeciwdziałania mobbingowi. W przypadku mobbingu zachowania sprawcy nie powinny być ignorowane i akceptowane.
Przeczytaj również:
Wypalenie zawodowe – jak mu zaradzić i czy trzeba zmienić pracę?
Jak zapobiegać mobbingowi w miejscu pracy? Rola pracodawcy i współpracowników
Pracodawca ma obowiązek przeciwdziałania mobbingowi. Choć atrybuty pracodawcy to między innymi możliwość kształtowania preferowanych postaw czy egzekwowanie poleceń, nie mogą być to rzeczy skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na zastraszaniu pracownika w środowisku pracy (między innymi zastraszanie zwolnieniem czy mające na celu poniżenie, czy ośmieszenie pracownika). Egzekwowanie dyscypliny nie może objawiać się jako krzywdzące działania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko niemu (na przykład obraźliwe zachowanie poprzez mściwe intencje).
Bycie świadkiem mobbingu w zakładzie pracy nakłada na nas odpowiedzialność i nakaz reakcji oraz zgłoszenia tego do odpowiednich organów – wewnętrznych lub zewnętrznych, na przykład wspomnianej Państwowej Inspekcji Pracy.
Gdzie zgłosić mobbing w pracy?
Oprócz PIP-u pracownik może rozważyć również Sąd Pracy. Sprawca mobbingu może wówczas zostać ukarany przez sąd wysoką karą grzywny.
Niekiedy mobbing w pracy może zostać rozwiązany na miejscu – poprzez zgłoszenie tego do niezależnej Komisji Mobbingowej lub przełożonych wyższego szczebla. Z całą pewnością nie powinno się zostawiać mobbingu bezkarnie – to przestępstwo powodujące poważne konsekwencje dla ofiary i konieczne jest szybkie i efektywne działanie.
