Czym jest efekt Elizy AI?
Efekt Elizy to przypisywanie przez ludzi znaczenia oraz sensu znakom, słowom oraz zdaniom, które same w sobie takiego znaczenia i sensu nie mają. Geneza nazwy efektu Elizy jest niezwykle interesująca.
ELIZA to program komputerowy służący do przetwarzania języka naturalnego, który powstał w latach 60. XX wieku. Algorytm napisany przez Josepha Weizenbauma, naukowca z MIT, miał imitować ludzką konwersację. I robił to zaskakująco dobrze – jego rozmówcy odnosili wrażenie, że rozmawiają z realnym człowiekiem. Program Josepha Weizenbauma nie był jedynym takim narzędziem i miał swoich następców. ELIZA zyskała jednak sławę dzięki jej zastosowaniu w terapii pacjentów z problemami psychicznymi.
Program Eliza prowadził rozmowy, które zdawały się błyskotliwe i inteligentne, mimo że zaprojektowany był tak, by głównie zadawać pytania czy parafrazować wypowiedzi użytkownika. Zmuszał jednak do autorefleksji i odpowiedzi, co wywoływało wrażenie, że po drugiej stronie znajduje się inteligentne stworzenie.
U niektórych użytkowników powodował sporo emocji. Twierdzili, że program ich rozumie i jest zainteresowany ich problemami. Nie było to oczywiście prawdą – ludzkie cechy programu nie istniały, a wypowiedzi użytkownika wpadały w przestrzeń systemów AI. Był to pierwszy przypadek, w którym wykorzystano ludzką skłonność do antropomorfizacji maszyn.
Przeczytaj również:
Psychiatra – czym się zajmuje, jakie choroby leczy?
Dlaczego mamy wrażenie, że AI nas rozumie?
Efekt Elizy w latach 60. mógł wydawać się egzotycznym zjawiskiem – ówczesne komputery nie mogły przeskoczyć swojej prostoty i trudno było im imitować posiadanie cech ludzkich. ELIZA miała zaimplementowane strategie i techniki klasycznej psychoterapii, w tym podsumowywanie wypowiedzi użytkownika, zadawanie mu pytań rozwijających myślenie i rozumienie jego sytuacji, czy prowokujących pacjenta do wyrażenia emocji. Stwarzała więc sytuację, w której pacjent był w stanie sam sobie pomóc.
Dziś sztuczna inteligencja, deep learning i możliwości przetwarzania języka naturalnego stoją na o wiele wyższym poziomie, a efekt Elizy może dotknąć każdego z nas. Dlaczego niektórych użytkowników tak łatwo zwodzą zaawansowane algorytmy?
Programom komputerowym łatwo jest bazować na tendencji ludzi do przypisywania znaczeń, których nie ma. Co ciekawe jednak, świadomość tego, że powierza się swoje myśli programom komputerowym, też może wpływać na skłonność ludzi do zaangażowania się w tego typu rozmowy.
Program nie jest człowiekiem, a zatem nie ocenia – pacjent może więc powierzyć mu myśli i uczucia, jakich w rzeczywistości nie usłyszałby od niego terapeuta. Chatbot dodatkowo może reagować tak, jak chcemy.
Skupia się na naszych treściach, zadaje pytania i jest zaprojektowany tak, że ma skłonności do naśladowania. Jednak przypisywanie mu intencji, emocji, empatii czy inteligencji przez niektórych użytkowników to błąd – jedynie chcielibyśmy, żeby tak było.
Przeczytaj również:
Psycholog – czym się zajmuje, jakie choroby leczy, rodzaje psychologów
Jak rozpoznać, że wchodzimy w efekt Elizy?
Efekt Elizy to obecnie dużo większe zagrożenie niż kiedyś. Ludzka tendencja do korzystania z technologii AI w każdym aspekcie życia może przyśpieszyć to zjawisko. Wiele osób obecnie regularnie prowadzi długie rozmowy ze sztuczną inteligencją, a takie zachowanie nie wydaje się już dziwne. Jednak kłopot pojawia się wtedy, gdy zatracamy zdolność do zrozumienia, że komputer naprawdę nie ma cech ludzkich.
Konwersacja z samym sobą przy użyciu technologii AI może być atrakcyjna – programom komputerowym nie przyjdzie do głowy surowo nas oceniać, wykazywać emocji. Sztuczna inteligencja nigdy się na nas nie obrazi. Jednak właśnie dlatego nie posiada cech ludzkich – i powinnyśmy o tym pamiętać.
To, co wydaje nam się przejawem empatii, jest sprawnie napisanym algorytmem systemów AI. Przypisywanie mu wartości takich jak rozumienie czy przejawy inteligencji, jest błędne i niebezpieczne, może bowiem sprawić, że rozmowy z programem nabiorą dla nas większego znaczenia niż interakcje międzyludzkie – są łatwiejsze oraz przyjemniejsze.
Co gorsza, AI może nas również utwierdzać w fałszywych wnioskach i schematach – program jest przecież zaprojektowany tak, by w dużej mierze parafrazować nasze myśli.
Dlaczego AI nie może zastąpić psychologa lub psychoterapeuty?
Ważne jest, by pamiętać, że ani ELIZA, ani inne programy komputerowe nie zastąpią nam rozmowy z psychoterapeutą lub psychologiem. Algorytmy mają zdolność naśladowania, nie są jednak elastyczne w prezentowaniu nowej perspektywy, czy kierowaniu myśli pacjenta na takową. Zjawisko rozmowy z drugim człowiekiem jest wartościowe i leczące samo w sobie – czujemy się lepiej również dlatego, że rozmawiamy z drugim człowiekiem. To stąd tendencja do imaginowania sobie, że ELIZA lub inne programy również mają zbiór intencji czy cech ludzkich, a sztuczna inteligencja zaoferuje nam zrozumienie.
Przeczytaj również:
Zdrowie psychiczne – do jakiego specjalisty zgłosić się po pomoc w kryzysie?
Kiedy kontakt z AI może opóźniać szukanie pomocy specjalistycznej?
Przypisywanie programom komputerowym inteligencji i sądzenie, że mają zdolność rozumienia nas i udzielenia nam odpowiedzi na życiowe pytania, niestety może opóźniać korzystanie z profesjonalnej pomocy. Efekt Elizy może spowodować, że uwierzymy, że chatbot to najlepszy terapeuta – wykazuje zachowanie podobne do ludzkiego, ma wiele ludzkich cech, a efekt jest taki sam.
Jednak to niemożliwe i – jak na razie – temat zdrowia psychicznego nie może zostać zawierzony maszynom. Ich zdolność naśladowania nie jest prawdziwą empatią i leczącym doświadczeniem. Mogą one również popełnić błąd, który może wpłynąć na zdrowie i życie człowieka. Ważne, aby mieć świadomość tego, jak łatwo popaść w efekt Elizy i podświadome uwierzenie w to, że rozmowy z chatbotem mają głębokie znaczenia i przyniosą nam odpowiedzi na pytania.
Mimo swojej prostoty wiele systemów AI jest niezwykle pomocnych w codziennym życiu i systematyzowaniu wiedzy. Należy jednak pamiętać, jakie mają ograniczenia. Nie dadzą nam odpowiedzi innej niż ta, którą znajdą w sieci. Tendencja do przeceniania interakcji, rozmowy i odpowiedzi chatbota to zjawisko, które powinno nas zaniepokoić. Gdy potrzebujemy pomocy, by poradzić sobie z własną psychiką, wciąż najlepszym rozwiązaniem jest psycholog, psychiatra lub psychoterapeuta.
