ARFID – jak leczyć to zaburzenie?

Czym jest zaburzenie o nazwie ARFID?

ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder) to zaburzenie polegające na ograniczaniu spożywania pokarmów, które, w przeciwieństwie do anoreksji, nie jest skutkiem zaburzeń postrzegania własnego ciała i obawy przed przytyciem. Co istotne, ARFID to zaburzenie o podłożu nieorganicznym (na zaburzenia odżywiania nie wpływają schorzenia somatyczne upośledzające proces połykania lub powodujące ból przy połykaniu). ARFID jest poważną jednostką chorobową znacząco wpływającą na rozwój fizyczny i psychiczny dziecka.

Dlaczego powstaje ARFID? Jakie są jego przyczyny?

ARFID to jednostka chorobowa należąca do zaburzeń odżywiania.

Wśród przyczyn ARFID wyróżniamy:

• nadwrażliwości sensoryczne – często są one „wierzchołkiem góry lodowej” u dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu lub ADHD,
  
• istotne błędy popełniane przez opiekunów podczas rozszerzania diety (np. wprowadzanie do diety posiłków o konsystencji nieadekwatnej do wieku lub zbyt późne wprowadzanie do diety pokarmów o innej konsystencji niż papki, zbyt częste nakłanianie dziecka do jedzenia, tworzenie
• nieodpowiedniej atmosfery przy posiłkach – krzyk, przymuszanie do jedzenia),
  
• silny lęk np. przed zakrztuszeniem – częściej występuje on u dzieci, które doświadczyły epizodu zakrztuszenia lub były jego świadkiem,
• rzadziej ma formę nieuzasadnionej obawy i może współistnieć z innymi zaburzeniami lękowymi,
  
• nieprawidłowe funkcjonowanie ośrodka głodu i sytości.

ARFID czy wybiórcze jedzenie? Kiedy niejadek potrzebuje pomocy?

Zdecydowanie nie każdy niejadek ma ARFID. Poważne zaburzenia żywieniowe zawsze należy różnicować z neofobią mogącą występować rozwojowo w wieku 2–5 lat, a także z izolowaną wybiórczością pokarmową, gdzie dziecko ma zawężony repertuar posiłków, które zjada, ale nie wpływa to na jego rozwój fizyczny i na funkcjonowanie społeczne.

O ARFID należy pomyśleć wtedy, gdy dochodzi do niedoboru masy ciała i objawów świadczących o niedoborze składników odżywczych. Niepokój powinno budzić też znaczne zawężanie diety do pojedynczych pokarmów, które nie mija wraz z czasem. Martwiące są także bardzo lękowe zachowania przy stole, silny niepokój i napięcie pojawiające się podczas posiłków, zachowania agresywne w stosunku do osoby karmiącej. Czerwona lampka alarmowa pojawia się też wtedy, gdy rodzice, ze względu na wstyd przed zachowaniem dziecka, ograniczają stołowanie

ARFID a autyzm, ADHD i zaburzenia lękowe – czy mogą współwystępować?

ARFID bardzo często jest „czubkiem góry lodowej” wymagającym szerszego przyjrzenia się dziecku. Zaburzenia żywienia często są jednym z objawów spektrum autyzmu, mogą występować u dzieci z ADHD. Lęk przed niespodziewanymi zdarzeniami w trakcie jedzenia może być jedną ze składowych zaburzeń lękowych.

Jak diagnozuje się ARFID? Czy istnieje gotowy test?

Dzieci z zaburzeniami żywienia w pierwszej kolejności trafiają zwykle do gabinetu pediatry. W procesie diagnostycznym najważniejsze znaczenie ma wywiad zbierany z rodzicami oraz, jeśli wiek na to pozwala, z dzieckiem. W trakcie zbierania wywiadu lekarz może posiłkować się kwestionariuszami z wyszczególnioną listą pytań (np. skalą MCH – skalą montrealską). Podczas prowadzenia wywiadu podmiotowego koniecznie należy zwrócić uwagę na stan psychiczny dziecka i rodziców, na rozwój dziecka i kontakt z nim.

Kolejnym elementem diagnostyki jest badanie przedmiotowe- należy zwrócić uwagę m.in. na wychwycenie ewentualnych organicznych przyczyn zaburzeń żywienia. Dziecko powinno zostać też zmierzone i zważone, a parametry powinny zostać naniesione na siatki centylowe. Kolejnym etapem jest zlecenie badań dodatkowych mających za znaczenie wychwycić niedobory składników odżywczych.

Ważnym elementem diagnostyki jest wykluczenie somatycznych przyczyn zaburzeń żywienia, m.in. chorób przewodu pokarmowego, chorób metabolicznych, chorób serca, chorób nerek, chorób ośrodkowego układu nerwowego, chorób endokrynologicznych, chorób nowotworowych, wad twarzoczaszki. Dziecko wymaga zatem wielospecjalistycznej opieki, często hospitalizacji.

Czy istnieje test na ARFID?

Istotne znaczenie mają konsultacje: psychologiczna i psychiatryczna. Na zaburzenia żywie-nia trzeba spojrzeć jako na czubek góry lodowej – często okazuje się, że dziecko z ARFID będzie wymagać dalszej diagnostyki, m.in. w kierunku spektrum autyzmu czy ADHD.

Diagnostyka prowadząca do rozpoznania ARFID jest zwykle wieloetapowa i trudna, nie ma jednego testu, który pozwala uzyskać szybki wynik. Dla rozpoznania zaburzenia istotne jest spełnienie kryteriów DSM-5, czyli klasyfikacje zaburzeń psychicznych opracowanej przez  Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne.

Kryteria ARFID według DSM-5- obejmują cztery obszary.

1. Przejawianie zachowań zakłócających odżywianie (wyraźny brak zainteresowania jedze-niem, unikanie pokarmów ze względu na ich właściwości - konsystencję, zapach itp. lub z obawy przed niespodziewanymi zdarzeniami w trakcie spożywania posiłku, np. zakrztusze-niem) prowadzące stale do niedostatecznego zaspokajania potrzeb żywieniowych, czyli do spełnienia co najmniej jednego z poniższych objawów:

• znaczny niedobór masy ciała,
  
• znaczne niedobory żywieniowe,
  
• wyraźny wpływ na funkcjonowanie psychospołeczne,
  
• zależność od żywienia dojelitowego lub konieczność przyjmowania doustnych preparatów odżywczych.

Warto podkreślić, że znaczny niedobór masy ciała jest jednym z możliwych objawów, a nie warunkiem spełnienia kryteriów – zdarza się, że osoba z AFRID ma prawidłową lub nawet podwyższoną masę ciała, ale pomimo to ma niedobory ważnych składników odżywczych.

2. Brak związku powyższych objawów z brakiem dostępu do pożywienia lub praktykami charakterystycznymi dla danego kręgu kulturowego.

3. Wykluczenie zaburzeń odżywiania w przebiegu jadłowstrętu psychicznego lub bulimii, brak związku ograniczenia spożywania pokarmów z zaburzeniami postrzegania swojej masy ciała lub wyglądu zewnętrznego.

4. wykluczenie przyczyn organicznych i innych chorób psychicznych powodujących tego typu zaburzenia odżywiania.

ARFID uzyskał też swoje miejsce w klasyfikacji ICD-11, czyli Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób.

Jak leczy się ARFID? Na czym polega terapia?

Dziecko z rozpoznanym ARFID wymaga zaopiekowania zarówno ze strony lekarzy, jak i psychologa, w terapię warto zaangażować także dietetyka. Forma terapii zależna jest od stopnia nasilenia objawów oraz ich powikłań. Istotne jest uzupełnienie niedoborów pokarmowych, np. leczenie niedokrwistości. W skrajnych przypadkach chory może wymagać żywienia za pomocą sondy lub żywienia za pomocą PEG.

Dziecko z rozpoznanym ARFID może zostać skierowane do oddziału zaburzeń żywienia – w trakcie hospitalizacji dziecko i rodzice pracują z wielospecjalistycznym zespołem, w które-go składzie znajduje się lekarz, psycholog, dietetyk. W terapii ARFID istotna jest terapia rodzinna.

Jak pomóc dziecku z ARFID w domu? Co może jeść?

W terapię dziecka z zaburzeniami żywienia powinna zostać zaangażowana cała rodzina. Niezbędna jest delikatność i wyczucie, zapewnienie dziecku odpowiedniego wsparcia. Ważne, aby wokół spożywania posiłków stwarzać aurę spokoju, unikać nerwowości, pokrzyki-wania, straszenia dziecka. Do czasu uzyskania efektów terapii, warto bazować na akceptowanych przez dziecko produktach i konsystencjach. Dobrze jest włączać dziecko w proces przygotowywania posiłków i stwarzać mu możliwość wyboru – co przygotuje, z jakich składników. Dzieci z ARFID często nie lubią, gdy poszczególne składowe posiłku mieszają się na talerzu – pomocne mogą być talerzyki i miseczki z przegródkami.

Zaleca się unikanie zabawiania dziecku przy jedzeniu czy włączania mu bajek – utrwala to nieprawidłowe nawyki związane ze spożywaniem posiłków.

Czy ARFID jest groźne? Jakie może powodować skutki zdrowotne?

Wśród konsekwencji ARFID wyróżniamy zaburzenia wynikające z niedostatecznej ilości przyswajanych kalorii i substancji odżywczych – niedobór masy ciała i wzrostu, zbyt mała ilość tkanki mięśniowej, niedokrwistość, niedobory witamin, co w konsekwencji pociąga za sobą większą podatność na infekcje oraz słabszą wydolność fizyczną i osłabienie zdolności poznawczych.

Trudności w funkcjonowaniu rodziny – znaczna niechęć do jedzenia i wybiórczość pokarmowa dziecka jest zwykle źródłem dużego stresu i wyczerpania psychicznego dla rodziców, efektem jest też często zła atmosfera towarzysząca spożywaniu posiłków oraz utrwalanie nieprawidłowych nawyków żywieniowych (np. zastępowanie pełnowartościowych posiłków słodyczami, jedzenie podczas oglądania bajek czy podczas zabawiania).

Trudności społeczne – dzieci, których zachowanie znacząco odbiega od powszechnie przy-jętych norm, często spotykają się z ostracyzmem społecznym, wykluczeniem. ARFID często prowadzi też do tego, że ze względu na obawę przed zachowaniem dziecka i wstyd rodzina unika wszelkich wyjść, w trakcie których spożywa się posiłek – dziecko nie chodzi zatem na urodziny kolegów czy przyjęcia rodzinne.