Fentanyl – co to jest, jak działa?
Fentanyl to silny lek przeciwbólowy, działający agonistycznie w stosunku do receptorów opioidowych. Stosowany jest zwłaszcza w leczeniu bólu towarzyszącego chorobom nowotworowym.
Ból, według definicji Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu, to: „Nieprzyjemne doznanie sensoryczne i emocjonalne związane z rzeczywistym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanki lub przypominające je”.
Jeśli chodzi o ból nowotworowy, jest on związany z występowaniem choroby nowotworowej, spowodowany zaś jest drażnieniem nocyceptorów lub wynika bezpośrednio z ucisku lub niszczenia struktur nerwowych.
W ludzkim organizmie wyróżnia się trzy typy receptorów opioidowych: μ (mi), δ (delta), κ (kappa). Receptory te można znaleźć w mózgu oraz w tkankach obwodowych. Mechanizm ich działania jest oparty na hamowaniu cyklazy adenylanowej, a w efekcie zmniejszeniu wewnątrzkomórkowego stężenia cAMP. Działanie agonistyczne na receptory opioidowe w różnych tkankach ludzkiego ciała oraz w mózgowiu wykazują endogenne substancje, czyli takie, które znajdują się w organizmie. Są to między innymi: endorfiny, enkefaliny czy dynorfiny. Regulują one odczuwanie bólu w sposób naturalny.
Narkotyczne, czyli opioidowe leki przeciwbólowe są egzogennymi związkami, czyli takimi, które dostarczamy z zewnątrz. Wykazują one powinowactwo do wszystkich receptorów opioidowych. Do grupy leków opioidowych należy właśnie fentanyl.
Stosowanie opioidowych leków przeciwbólowych jest kojarzone głównie z łagodzeniem i znoszeniem bólu nowotworowego, jednak leki te używane są również podczas znieczulenia w czasie zabiegów chirurgicznych lub w celu uśmierzenia bólu pooperacyjnego. Opiaty są stosowane także w leczeniu bólu przewlekłego, nie dotyczy to jednak fentanylu, który posiada spory potencjał uzależniający.
Fentanyl należy do opioidów syntetycznych o czystym działaniu agonistycznym, z grupy pochodnych piperydyny (w tej samej grupie znajdują się między innymi sufentanyl, remifentanyl czy petydyna, również stosowane w leczeniu silnego bólu). Fentanyl jest lekiem o silnym, ale krótkim działaniu przeciwbólowym. Obok działania przeciwbólowego, wykazuje działanie depresyjne na ośrodek oddechowy, które rośnie wraz ze zwiększaniem dawek fentanylu. Jak wspomnieliśmy, jest substancją leczniczą stosowaną głównie w analgezji chirurgicznej oraz w celu zniesienia bólu.
Przeczytaj również:
Nitazeny – narkotyki Frankensteina groźniejsze niż fentanyl
Postaci leków, w których występuje fentanyl
Fentanyl dostępny jest w takich formach, jak: lamelki i tabletki podpoliczkowe, system transdermalny, plastry, tabletki podjęzykowe, roztwór do wstrzykiwań, aerozol do nosa, a nawet lizaki (cytrynian fentanylu).
Każda forma leku działa nieco inaczej. Po podaniu dożylnym substancja lecznicza działa niemal natychmiast, wywołując szybki efekt przeciwbólowy, co jest pożądanym skutkiem.
Jeśli chodzi o systemy transdermalne, lek działa wolniej, ale dłużej, przez co efekt zniesienia bólu jest długotrwały. Stosowane dawki substancji leczniczej różnią się w zależności od postaci leku. Sposób dawkowania zawsze jest ustalany indywidualnie dla każdego pacjenta. Lekarz przed rozpoczęciem leczenia powinien przeprowadzić wywiad, w którym uwzględni takie czynniki, jak: wiek, ogólny stan zdrowia pacjenta czy stopień nasilenia choroby.
Fentanyl w plastrach – jak bezpiecznie stosować?
Plaster z fentanylem należy stosować dokładnie według zaleceń lekarza i informacji zawartych w ulotce konkretnego produktu. Przykleja się go na czystą, suchą, niepodrażnioną i nieowłosioną skórę. Nie należy przecinać plastra ani samodzielnie zmieniać jego dawki.
Stężenie fentanylu po naklejeniu plastra wzrasta stopniowo przez 12 do 24 godzin, a następnie utrzymuje się na stałym poziomie do 72 h.
W czasie leczenia trzeba unikać źródeł intensywnego ciepła, takich jak termofor, koc elektryczny, sauna czy gorące kąpiele. Ciepło może zwiększyć wchłanianie fentanylu przez skórę i podnieść ryzyko groźnych działań niepożądanych. W razie gorączki, odklejenia się plastra lub wątpliwości dotyczących jego wymiany należy skontaktować się z lekarzem albo farmaceutą – nie należy naklejać dodatkowego plastra na własną rękę.
Jak przechowywać i usuwać plastry z fentanylem?
Fentanyl należy przechowywać w oryginalnym opakowaniu, w miejscu niewidocznym i niedostępnym dla dzieci. Nawet zużyty plaster może zawierać ilość substancji niebezpieczną dla dziecka lub osoby, która nie została nim leczona.
Po zdjęciu plaster należy złożyć na pół stronami przylepnymi do środka, tak aby klejące powierzchnie nie były dostępne. Następnie trzeba go usunąć zgodnie z zaleceniami z ulotki lub przekazać do apteki, jeśli prowadzi ona zbiórkę przeterminowanych i niepotrzebnych leków. W razie przypadkowego przyklejenia plastra do skóry dziecka lub innej osoby należy go natychmiast usunąć i wezwać pomoc medyczną.
Fentanyl – skutki uboczne
Do najczęstszych działań niepożądanych fentanylu podczas stosowania leków zawierających fentanyl należą:
- zawroty i bóle głowy, senność,
- nudności, wymioty, zaparcia,
- nadciśnienie,
- duszność, depresja oddechowa,
- bezsenność, depresja, stany splątania, nerwowość, utrata apetytu,
- świąd, wysypka, rumień,
- zmęczenie, złe samopoczucie, uczucie chłodu.
Niezbyt częste i rzadkie działania niepożądane obejmują:
- wstrząs anafilaktyczny, reakcję anafilaktyczną,
- ataksję,
- spowolnienie oddechu,
- ból pęcherza, skąpomocz,
- niedowidzenie.
Pełna charakterystyka produktu leczniczego znajduje się w ulotce dołączonej do opakowania produktu.
Przeczytaj również:
Buprenorfina – opioid inny niż pozostałe. Co warto o nim wiedzieć?
Fentanyl – uzależnienie
Jak powszechnie wiadomo, wszystkie narkotyczne leki przeciwbólowe mają potencjał uzależniający. Jeśli chodzi o samą substancję leczniczą, jaką jest fentanyl, musimy wiedzieć, że działa ona sto razy silniej niż popularna morfina i potrafi uzależnić o wiele szybciej niż heroina. Długotrwałe stosowanie fentanylu prowadzi do uzależnienia psychicznego i fizycznego.
Uzależnienie psychiczne dotyczy wywoływania stanu euforii oraz poprawienia nastroju, pacjent przyzwyczaja się do tego stanu. Uzależnienie fizyczne polega na zmianie funkcjonowania organizmu i przystosowaniu go do obecności leku. Nieprzyjęcie leku wywołuje nieprzyjemne, a nawet groźne dla życia objawy.
Oprócz tego, fentanyl powoduje pojawienie się zjawiska tolerancji, czyli odporności na substancję leczniczą, zmuszające do zwiększania dawek leku. Z tych powodów stosowanie fentanylu ogranicza się do krótkotrwałego leczenia ostrego bólu w przebiegu chorób nowotworowych lub analgezji.
Oczywiście, fentanyl wydawany jest tylko i wyłącznie na receptę, nie można kupić go bez niej. Recepta może być wydana jedynie przez lekarza.
Fentanyl – przedawkowanie
Podczas przedawkowania fentanylu jednym z najbardziej niebezpiecznych działań niepożądanych jest depresja ośrodka oddechowego, czyli spowolnienie oddechu, które może prowadzić nawet do jego zatrzymania, a w efekcie do niedotlenienia mózgu, co skutkuje uszkodzeniem mózgu. Jeśli podejrzewamy, że ktoś przyjął zbyt dużą dawkę leku, należy niezwłocznie wezwać pogotowie ratunkowe.
Kto nie powinien stosować fentanylu?
Fentanyl nie jest lekiem odpowiednim dla każdego pacjenta. O możliwości jego zastosowania zawsze decyduje lekarz, biorąc pod uwagę przyczynę i nasilenie bólu, wcześniejsze leczenie opioidami oraz choroby współistniejące.
Szczególnej ostrożności wymagają między innymi osoby z zaburzeniami oddychania, chorobami płuc, niskim ciśnieniem tętniczym, chorobami wątroby lub nerek, urazami głowy oraz zaburzeniami świadomości. Ryzyko działań niepożądanych może być większe również u osób w podeszłym wieku. Fentanylu nie wolno przekazywać innej osobie, nawet jeśli zgłasza podobne dolegliwości bólowe.
Fentanyl – interakcje
Podczas leczenia fentanylem nie należy przyjmować innych substancji, które mogą wywoływać depresję ośrodka oddechowego. Należą do nich: inne leki opioidowe, leki nasenne, uspokajające, przeciwhistaminowe czy zwiotczające mięśnie szkieletowe oraz napoje alkoholowe. Łączenie fentanylu z tymi substancjami może potęgować działanie depresyjne na ośrodek oddechowy, powodować niedociśnienie tętnicze czy wywołać śpiączkę.
Fentanyl nie jest również zalecany do stosowania łącznie z inhibitorami monoaminooksydazy, ponieważ zgłaszano ciężkie i nieprzewidywalne interakcje pomiędzy nimi, w tym nasilenie działania opiatów czy nasilenie działania serotoninergicznego.
Należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania fentanylu u pacjentów, którzy cierpią na depresję ośrodka oddechowego.
Przeczytaj również:
Nalokson – antidotum, które daje drugą szansę. Co warto wiedzieć o jego działaniu i dostępności?
Fentanyl a ciąża i karmienie piersią
Nie istnieją wystarczające dane dotyczące stosowania fentanylu u kobiet w ciąży. Wiadomo jedynie, że podczas długotrwałego stosowania fentanylu w okresie ciąży zgłaszano objawy odstawienia fentanylu u noworodków. Stosowanie tej substancji leczniczej w okresie ciąży jest akceptowalne jedynie w przypadku, kiedy jest to bezwzględnie konieczne.
Lek przenika do mleka matki i może powodować depresję oddechową u karmionego dziecka. Podczas stosowania fentanylu należy przerwać karmienie piersią.
Fentanyl a prowadzenie pojazdów i obsługa maszyn
Fentanyl może wywoływać senność, zawroty głowy, osłabienie koncentracji i spowolnienie reakcji. Z tego powodu w okresie rozpoczynania leczenia, po zmianie dawki oraz zawsze wtedy, gdy występują takie objawy, nie należy prowadzić samochodu ani obsługiwać maszyn.
O powrocie do tych aktywności warto porozmawiać z lekarzem. Bezwzględnie nie należy łączyć fentanylu z alkoholem – może to nasilić działanie uspokajające oraz zahamowanie oddychania.
