Promieniowanie UVA, UVB i UVC – jak działa na skórę?

Skóra a promieniowanie UV

Skóra jest największym narządem ludzkiego ciała, a jej całkowita powierzchnia wynosi około 1,7-2 m². Skóra nie tylko chroni przed wpływem czynników zewnętrznych i urazami. Umożliwia nam także stały kontakt ze środowiskiem zewnętrznym, dostarcza informacji o temperaturze otoczenia, przewodzi bodźce dotykowe i bólowe. Pełni przede wszystkim funkcję ochronną i termoregulacyjną, bierze także udział w regulacji gospodarki płynowej i elektrolitowej.

W jej budowie wyróżnić można trzy podstawowe warstwy: naskórek, skórę właściwą oraz – najgłębiej położoną – tkankę podskórną. Każda z tych warstw zbudowana jest z różnych rodzajów komórek, ma charakterystyczny dla siebie układ komórek, co pozwala jej pełnić tak wiele różnorodnych funkcji. Naskórek zbudowany jest z położonych warstwowo komórek nabłonka płaskiego zwanych keratynocytami.

Komórki te tworzą warstwę najbardziej zewnętrzną. W naskórku występują także komórki barwnikowe – melanocyty, które stale produkują barwnik – pigment. Od jego ilości zależy kolor skóry, włosów i tęczówki oka. Ilość samych melanocytów jest podobna u ludzi wszystkich ras – różnica polega na intensywności z jaką melanocyty produkują barwnik. W skórze właściwej znajdują się gruczoły potowe, łojowe oraz włosy, jest doskonale unerwiona i unaczyniona.

Promieniowanie słoneczne a oparzenia skóry

Oparzenia słoneczne powstają na skutek nadmiernej, długotrwałej ekspozycji skóry na promieniowanie słoneczne, zwłaszcza gdy w czasie opalania nie są stosowane żadne formy ochrony. Największą rolę w powstawaniu oparzeń odgrywa promieniowanie UVB.

Promienie słoneczne docierające na powierzchnię skóry powodują pobudzenie produkcji melaniny przez melanocyty. Zadaniem melaniny jest absorbowanie promieniowania UV i ochrona skóry przed jego szkodliwym działaniem. Obecność pigmentu warunkuje ochronę DNA komórek głębszych warstw skóry i narządów wewnętrznych. Ilość pigmentu w skórze warunkuje kolor skóry, karnację.

Osoby o jasnej skórze i włosach w odcieniu blond oraz rude mają mniejszą ilość pigmentu w skórze. Powoduje to, że są one bardziej narażone na szkodliwy wpływ promieniowania UV i nie powinny zbyt długo przebywać na słońcu. Osoby o ciemniejszej karnacji, dzięki większej zawartości melaniny, są zwykle mniej podatne na oparzenia słoneczne, jednak również u nich nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV zwiększa ryzyko uszkodzeń skóry i nowotworów.

Przeczytaj również:

Brązowe plamy na twarzy – jakie mogą być przyczyny ciemnych plam na twarzy i jak je usuwać?

Rodzaje promieniowania słonecznego – UVA, UVB i UVC

Promienie słoneczne stanowią rodzaj fali elektromagnetycznej, a w jego skład wchodzą: promieniowanie podczerwone, światło widzialne oraz promieniowanie ultrafioletowe (UV). Wśród promieniowania UV możemy wyróżnić – w zależności od długości fali – promieniowanie UVA, UVB i UVC.

Promieniowanie UVA – pobudza wytwarzanie barwnika przez melanocyty, a w mniejszym stopniu zaczerwienienie skóry (rumień). Może powodować reakcję alergiczną skóry na słońce (zaczerwienienie i swędzenie po ekspozycji na słońce). Jest odpowiedzialne za efekt fotostarzenia skóry, gdyż wnikając w głębsze warstwy skóry uszkadza włókna kolagenowe. Promieniowanie UVA jest także wytwarzane przez lampy solaryjne. Początkowo sądzono, że UVA nie jest szkodliwe dla skóry. Nie jest to jednak prawda. Korzystanie z solarium – kiedyś uważane za całkowicie bezpieczne – również może przyczynić się do wystąpienia poparzeń oraz uszkadzać komórki i przy długotrwałym narażeniu na promieniowanie predysponować do rozwoju nowotworów skóry. 

Jego działanie wiąże się również z powstawaniem stresu oksydacyjnego, który uszkadza komórki skóry oraz przyspiesza degradację kolagenu i elastyny, prowadząc do utraty jędrności i powstawania zmarszczek.

Promieniowanie UVB – w przeciwieństwie do promieniowania UVA, natężenie promieniowania UVB wyraźnie zmienia się w zależności od pory dnia, pory roku i szerokości geograficznej. Najsilniej oddziałuje w miesiącach letnich oraz około południa. UVB powoduje bezpośrednie uszkodzenia materiału genetycznego (DNA) komórek skóry, dlatego odgrywa istotną rolę w rozwoju nowotworów skóry. Jednocześnie jego kontrolowana ekspozycja jest niezbędna do syntezy witaminy D, jednak eksperci nie zalecają celowego opalania się w celu uzupełnienia jej niedoborów, ponieważ korzyści nie przewyższają ryzyka związanego z nadmiernym promieniowaniem UV.

Promieniowanie UVC – pozostaje praktycznie bez wpływu na skórę, gdyż jest prawie całkowicie absorbowane przez warstwę ozonową. Jest to jednak najbardziej energetyczny i biologicznie aktywny rodzaj promieniowania ultrafioletowego. Sztuczne źródła UVC wykorzystuje się m.in. do dezynfekcji powietrza, wody i powierzchni w placówkach medycznych oraz laboratoriach. Bezpośrednia ekspozycja na promieniowanie UVC emitowane przez takie urządzenia może prowadzić do uszkodzenia skóry i oczu, dlatego powinny być one stosowane zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i wyłącznie w kontrolowanych warunkach.

Przeczytaj również:

Udar słoneczny – objawy, leczenie. Kto jest najbardziej narażony na udar cieplny i jak się przed nim chronić?

Jak promieniowanie UVA, UVB i UVC różnią się między sobą?

Choć wszystkie rodzaje promieniowania ultrafioletowego należą do promieniowania UV, różnią się długością fali, zdolnością przenikania przez skórę oraz wpływem na organizm człowieka. Poniższa tabela przedstawia najważniejsze różnice między promieniowaniem UVA, UVB i UVC oraz ich znaczenie dla zdrowia skóry.

Indeks UV – co oznacza i kiedy chronić skórę?

Indeks UV (UV Index, UVI) to międzynarodowa skala określająca natężenie promieniowania ultrafioletowego docierającego do powierzchni Ziemi w danym miejscu i czasie. Im wyższa wartość indeksu UV, tym większe ryzyko uszkodzenia skóry i oczu oraz krótszy czas potrzebny do wystąpienia oparzenia słonecznego. Na wartość wskaźnika wpływają m.in.: pora dnia, pora roku, szerokość geograficzna, wysokość nad poziomem morza oraz zachmurzenie.

Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), ochronę przeciwsłoneczną warto stosować już przy indeksie UV wynoszącym 3 lub więcej. W Polsce najwyższe wartości notuje się zwykle od późnej wiosny do końca lata, szczególnie między godziną 11:00 a 15:00, kiedy promieniowanie UVB jest najsilniejsze.

Przeczytaj również:

Stres cieplny – co to jest, objawy, pierwsza pomoc i profilaktyka podczas upałów

Indeks UV	Poziom zagrożenia	Zalecenia
0–2	Niski	Ochrona zwykle nie jest konieczna, choć warto nosić okulary przeciwsłoneczne podczas dłuższego pobytu na zewnątrz.
3–5	Umiarkowany	Stosuj krem z filtrem SPF 30 lub wyższym, okulary przeciwsłoneczne i nakrycie głowy.
6–7	Wysoki	Ogranicz przebywanie na słońcu w godzinach południowych, korzystaj z cienia i regularnie aplikuj preparaty z filtrem.
8–10	Bardzo wysoki	Unikaj długotrwałej ekspozycji na słońce, noś odzież ochronną i stosuj filtry SPF 50+ z ochroną UVA i UVB.
11+	Ekstremalny	Ryzyko uszkodzenia skóry jest bardzo wysokie. O ile to możliwe, unikaj przebywania na słońcu i stosuj pełną ochronę przeciwsłoneczną.

Aktualny indeks UV można sprawdzić w prognozach pogody lub specjalnych aplikacjach pogodowych. Pozwala to lepiej zaplanować aktywność na świeżym powietrzu i dobrać odpowiedni poziom ochrony skóry. 

Skutki promieniowania UV dla skóry

Skutki promieniowania UVA, UVB i UVC dla skóry to zarówno poparzenia, jak i rak skóry oraz coraz częściej spotykany efekt fotostarzenia skóry.

Oparzenie słoneczne – to najczęstsze powikłanie, jakie występuje po nadmiernym opalaniu i wpływie promieniowania UV na skórę. Zaczerwienienie skóry, a w następnej kolejności poparzenie skóry występuje najszybciej po ekspozycji na słońce. Oparzenie słoneczne powoduje, że skóra staje się tkliwa, ucieplona, pojawia się ból i dokuczliwe pieczenie. Objawy oparzenia skóry w dużej mierze zależą od stopnia uszkodzenia skóry. Przy kolejnych stopniach oparzenia mogą pojawić się pęcherze wypełnione treścią surowiczą i rany.

Przeczytaj również:

Przegrzanie organizmu – jakie są objawy, skutki i leczenie?

• Oparzenia, zwłaszcza w młodym wieku, mogą w przyszłości zwiększać ryzyko zachorowania na raka skóry. Oparzenie skóry leczy się poprzez stosowanie opatrunków chłodzących, zraszanie wodą termalną, stosowanie Panthenolu. Można stosować leki przeciwbólowe. W razie pojawienia się pęcherzy, należy udać się do lekarza, który oceni stopień oparzenia skóry. W przypadku pojawienia się drgawek, omdlenia, należy podejrzewać udar cieplny, wówczas konieczne jest wezwanie pomocy.
• Nowotwory skóry – częste opalanie, także w solarium zwiększa ryzyko wystąpienia raka skóry. Ryzyko to jest tym większe, im rzadziej stosowane są środki ochrony w postaci kremów z filtrem przeciwsłonecznym. Promieniowanie UV wpływa negatywnie na strukturę komórek skóry, które mogą stopniowo złośliwieć. Najbardziej znanym skutkiem opalania jest czerniak. To jeden z najczęściej występujących nowotworów w Polsce. Czerniak źle rokuje, jest trudny do wyleczenia.
• Starzenie się skóry pod wpływem słońca – tak zwane fotostarzenie skóry – pod wpływem działania promieni słonecznych na skórze mogą pojawiać się plamy i przebarwienia, skóra sprawia wrażenie suchej i zniszczonej. Na skórze osób młodych, które często się opalają wcześniej pojawiają się zmarszczki. Jest to szczególnie widoczne wokół oczu, na szyi.

Jak chronić skórę przed promieniowaniem UV?

Skuteczna ochrona przed promieniowaniem UV zmniejsza ryzyko oparzeń słonecznych, fotostarzenia oraz rozwoju nowotworów skóry. Podstawą profilaktyki jest ograniczanie nadmiernej ekspozycji na słońce oraz stosowanie odpowiednich środków ochrony przeciwsłonecznej.

Co jeszcze chroni skórę:

• stosowanie filtrów SPF 30–50+ z ochroną UVA,
• ponowna ich aplikacja co około 2 godziny,
• nakładanie odpowiedniej ilości preparatu,
• kapelusz z szerokim rondem,
• okulary z filtrem UV400,
• odzież z filtrem UPF,
• unikanie słońca między 11:00 a 16:00.

Przeczytaj również:

Nawodnienie organizmu – czym i jak nawodnić organizm?

Wypowiedź dermatologa na temat działania promieni UV na skórę