Skąd bierze się w organizmie człowieka kwas moczowy?
Kwas moczowy w większości wydalany jest z organizmu przez nerki, czyli z moczem. Reszta usuwana jest przez przewód pokarmowy. W razie np. niewydolności nerek udział przewodu pokarmowego w eliminacji kwasu moczowego wzrasta. Jak w przypadku każdej substancji stężenie kwasu moczowego zależy od nasilenia jego produkcji w organizmie (i ewentualnie ilości dostarczanej w diecie) oraz od sprawności mechanizmów eliminujących.
Zaburzenie równowagi między tymi procesami powoduje odchylenia od normy w stężeniu kwasu moczowego. Prawidłowe stężenie kwasu moczowego we krwi waha się między 6,4 a 6,8 mg/dl. Do zwiększenia jego stężenia czyli do hiperurykemii może doprowadzić albo nadmierna jego produkcja czy spożycie lub niesprawne wydalanie.
Zaburzenia wydalania kwasu moczowego
Wydalanie kwasu moczowego przez nerki odbywa się w kilku etapach, najpierw kwas podlega filtracji kłębuszkowej, następnie jest jeszcze resorbowany (wchłaniany zwrotnie w kanalikach nerkowych) i znowu wydzielany do światła kanalika. Zaburzenie któregokolwiek z tych procesów rzutuje na stężenie kwasu moczowego we krwi. Wszelkie nieprawidłowości w pracy nerek, czyli choroby prowadzące do niewydolności nerek powodują zaburzone usuwanie kwasu moczowego (oczywiście także wielu innych substancji) z organizmu prowadząc do hiperurykemii.
Ponadto choroby w przebiegu których obserwuje się kwasicę (np. w niewyrównanej cukrzycy czy u osób niedożywionych) upośledzają wydzielanie kwasu moczowego do kanalika nerkowego, przez co kumuluje się on w organizmie.
Leczenie niektórymi lekami moczopędnymi czy moczówka prosta powodują nadmierną resorbcję zwrotną w kanalikach nerkowych przez co kwasu moczowego we krwi jest więcej.
Nadmierna produkcja kwasu moczowego
Nadmierna produkcja relatywnie prowadzi do hiperurykemii Nadmiar kwasu moczowego może wynikać:
- z przyczyn egzogennych – czyli zbyt dużo dostarczane jest go w diecie,
- endogennych – nadmiar wynika z produkcji własnej organizmu.
Najrzadszymi problemami są różnorakie bloki enzymatyczne na szlaku skomplikowanych przemian biochemicznych, które skutkują kumulowaniem się kwasu moczowego w organizmie.
Częstszą endogenną przyczyną nadmiaru kwasu moczowego jest nasilone namnażanie i rozpad komórek (w przebiegu chorób nowotworowych np. białaczek, wskutek działania chemioterapii czy w efekcie rozpadu mięśni np. po urazie zmiażdżeniowym, nadmiernym wysiłku czy w przebiegu chorób niszczących tkankę mięśniową poprzecznie prążkowaną).
Hiperurykemia może pojawić się także po spożyciu nadmiernej ilości alkoholu.
Jakie są przyczyny hiperurykemii?
Niewystarczająca eliminacja kwasu moczowego może być spowodowana takimi przyczynami jak:
- niewydolność nerek,
- leki: leki moczopędne, salicylany, cyklosporyna,
- nadciśnienie tętnicze,
- kwasica,
- rzucawka i stan przedrzucawkowy u ciężarnych,
- niedoczynność tarczycy,
- nadczynność przytarczyc,
- sarkoidoza,
- zatrucie ołowiem,
- trisomia 21 (zespół Downa).
Nadmierna produkcja kwasu moczowego może wskazywać na:
- zaburzenia enzymatyczne np. zespół Lesha-Nyhana,
- dieta bogata w puryny: mięso, podroby, owoce morza,
- choroby układu krwiotwórczego: białaczki, chłoniaki, anemia hemolityczna,
- stan po chemioterapii tzw. zespół lizy guza.
Przyczyny mieszane to:
- nadmierne spożycie alkoholu
- nadmierne ćwiczenia fizyczne
Objawy hiperurykemii
Objawy nadmiaru kwasu moczowego opisywane są jako dna moczanowa. Co ciekawe nie u każdej osoby z podwyższonym stężeniem kwasu moczowego we krwi pojawią się objawy. Dokładne przyczyny tego stanu rzeczy nie są dokładnie znane, najpewniejszy jest udział predyspozycji genetycznych.
Dna moczanowa (artretyzm) manifestuje się głównie dolegliwościami stawowymi oraz ze strony nerek. Objawy stawowe najczęściej dotyczą stawów w okolicy palucha stopy, rzadziej np. stawu kolanowego czy innych. Zajęty staw w ostrej fazie jest bardzo bolesny, zaczerwieniony, obrzęknięty, skóra w tej okolicy jest bardziej ucieplona, ograniczona jest również ruchomość w stawie. W fazie przewlekłej choroby mogą pojawiać się tzw. guzki dnawe, które lokalizują się między innymi w okolicach stawów. Przewlekle utrzymujący się nadmiar kwasu moczowego we krwi może spowodować trwałe uszkodzenia stawowe.
Drugim po układzie kostno-stawowym najbardziej poszkodowanym przez kwas moczowy układem jest układ moczowy a konkretnie nerki. Odkładające się kamienie moczanowe są przyczyną kamicy – objawy zależą od rozmiaru i umiejscowienia kamieni, może to być krwiomocz lub krwinkomocz, bóle okolicy lędźwiowej, bóle brzucha, okolicy pachwinowej, nudności, wymioty, gorączka. Przewlekły proces może doprowadzić do trwałego uszkodzenia nerek.
Diagnostyka i leczenie hiperurykemii
Podstawowym badaniem jest oczywiście ocena stężenia kwasu moczowego we krwi. Natomiast poszukiwanie przyczyn jego podwyższenia obejmuje kilka podstawowych badań krwi jak morfologia krwi obwodowej, stężenie mocznika i kreatyniny, elektrolitów, glukozy, wapnia, ocena równowagi kwasowo-zasadowej, stężenie hormonów tarczycy. Pomocne są także badania moczu jak np. dobowa zbiórka moczu, ocena klirensu kreatyniny i wydalania kwasu moczowego. W razie dolegliwości stawowych konieczne mogą być badania obrazowe czy badanie płynu stawowego, a w przypadku podejrzenia kamicy moczowej niezbędne jest USG układu moczowego.
Leczenie hiperurykemii zależy od fazy choroby. Osoby z podwyższonym stężeniem kwasu moczowego ale bezobjawowi wystarczy, że będą prowadzić zdrowy tryb życia i ograniczą spożycie produktów bogatych w puryny. Ostry napad dny wymaga postępowania przeciwbólowego i przeciwzapalnego. W fazie międzynapadowej stosuje się leki obniżające stężenie kwasu moczowego (leki te najczęściej zwiększają jego wydalanie). Specjalistycznego leczenia wymagają przypadki kiedy hiperurykemia ma podłoże hematologiczne, onkologiczne, nefrologiczne lub wynika z określonych deficytów enzymatycznych.
Czytaj również: Podwyższona kreatynina – co może oznaczać?
