Czy uzależnienie od nikotyny jest chorobą?
Tak. Uzależnienie od nikotyny jest uznawane za chorobę przewlekłą o podłożu psychicznym i fizycznym. W klasyfikacji ICD 10 figuruje jako zaburzenie psychiczne i zaburzenie zachowania spowodowane używaniem tytoniu (F17).
Oznacza to, że nie jest to wyłącznie „zły nawyk”, lecz stan, w którym dochodzi do zmian w funkcjonowaniu mózgu.
Nikotyna pobudza układ nagrody poprzez zwiększenie wydzielania dopaminy. Z czasem mózg przyzwyczaja się do jej obecności i zaczyna domagać się kolejnych dawek.
Choroba ta wpływa zarówno na ciało, jak i na psychikę – pojawia się przymus palenia, trudność w kontrolowaniu ilości wypalanych papierosów oraz objawy odstawienia.
Czy nikotynizm i uzależnienie od nikotyny oznacza to samo?
Pojęcia te bywają stosowane zamiennie, ale nie są całkowicie tożsame. Nikotynizm odnosi się szerzej do przewlekłego używania nikotyny i związanych z tym konsekwencji zdrowotnych. Z kolei uzależnienie od nikotyny to stan kliniczny, w którym występują konkretne objawy zależności fizycznej i psychicznej. Można powiedzieć, że nikotynizm opisuje styl funkcjonowania osoby palącej, natomiast uzależnienie jest rozpoznaniem medycznym, które spełnia określone kryteria diagnostyczne.
Po jakim czasie można się uzależnić?
Nie ma jednej odpowiedzi. Uzależnienie od nikotyny może rozwinąć się już po kilku tygodniach regularnego palenia, a u niektórych osób nawet szybciej.
Czas, po jakim pojawia się zależność, jest zmienny osobniczo i zależy od:
- predyspozycji genetycznych,
- wieku rozpoczęcia palenia,
- częstotliwości sięgania po papierosa,
- czynników psychologicznych.
Bardzo młode osoby uzależniają się szybciej, ponieważ ich mózg jest bardziej podatny na działanie substancji psychoaktywnych. Wiek ma więc znaczenie.
Różnice między kobietami a mężczyznami nie są jednoznaczne, jednak badania wskazują, że kobiety częściej wiążą palenie z regulacją emocji, co może utrudniać zerwanie z nałogiem.
Zarówno tradycyjne papierosy, jak i e-papierosy mogą prowadzić do uzależnienia. Choć forma podania nikotyny jest inna, mechanizm działania na receptory w mózgu pozostaje ten sam.
Jakie są fazy uzależnienia i jak rozpoznać objawy
Fazy uzależnienia od nikotyny nie pojawiają się nagle – to proces stopniowy, w którym zmienia się zarówno funkcjonowanie mózgu, jak i zachowanie osoby palącej.
Faza eksperymentowania
Zaczyna się zazwyczaj okazjonalnie – „dla towarzystwa”, z ciekawości lub pod wpływem grupy. Na tym etapie nikotyna powoduje wyraźne pobudzenie układu nagrody w mózgu. Wzrasta poziom dopaminy, co daje uczucie relaksu, poprawy koncentracji lub redukcji napięcia. Osoba ma poczucie kontroli i przekonanie, że może w każdej chwili przestać.
Faza używania regularnego
Papierosy zaczynają pojawiać się w określonych sytuacjach: po kawie, po posiłku, w stresie. Nikotyna zaczyna być kojarzona z konkretnymi rytuałami.
W mózgu dochodzi do adaptacji receptorów nikotynowych – zwiększa się ich liczba i wrażliwość. To oznacza, że organizm zaczyna potrzebować częstszych dawek, by uzyskać ten sam efekt
Faza utrwalonej zależności
Na tym etapie pojawia się fizyczne i psychiczne uzależnienie od nikotyny. Gdy poziom substancji we krwi spada, występują objawy odstawienia
- rozdrażnienie,
- niepokój,
- trudności z koncentracją,
- obniżenie nastroju,
- wzmożony apetyt,
- zaburzenia snu.
To moment, w którym palenie przestaje być przyjemnością, a staje się sposobem uniknięcia dyskomfortu. Nikotyna przestaje „dawać nagrodę”, a zaczyna zapobiegać złemu samopoczuciu.
Faza przymusu i utraty kontroli
W zaawansowanym stadium pojawia się silny przymus palenia. Osoba pali mimo świadomości szkód zdrowotnych i prób ograniczania liczby papierosów.
Dochodzi do utrwalenia mechanizmów na poziomie psychiki – papieros staje się sposobem regulowania emocji, radzenia sobie ze stresem czy napięciem.
Na tym etapie często konieczne jest farmakologiczne leczenie, ponieważ sama silna wola okazuje się niewystarczająca.
Czy jest lek na uzależnienie od nikotyny?
Istnieje lek na uzależnienie od nikotyny, a także inne formy farmakologicznego wsparcia. Jednym z najczęściej stosowanych preparatów jest cytyzyna.
Cytyzyna to alkaloid roślinny działający na receptory nikotynowe w mózgu. Wiąże się z nimi w sposób częściowy – pobudza je słabiej niż nikotyna, ale jednocześnie blokuje możliwość jej przyłączenia. Dzięki temu zmniejsza głód nikotynowy i łagodzi objawy odstawienia. Pełna kuracja cytyzyną trwa zwykle 25 dni. Preparaty z cytyzyną są dostępne bez recepty.
Inną metodą jest nikotynowa terapia zastępcza, obejmująca plastry, gumy czy pastylki. Choć są to również leki, metoda ta polega na podawaniu organizmowi nikotyny w kontrolowanej dawce. Nie zawsze jest to rozwiązanie optymalne, ponieważ nadal podtrzymuje zależność od substancji, która powoduje uzależnienie.
Leczenie farmakologiczne warto łączyć ze wsparciem psychologicznym, ponieważ uzależnienie ma także wymiar behawioralny i emocjonalny.
Jakie są skutki uzależnienia od nikotyny?
Uzależnienie od nikotyny to przewlekły problem zdrowotny, który wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. Długotrwałe palenie tytoniu prowadzi do wielu poważnych chorób i zwiększa ryzyko przedwczesnej śmierci.
- podwyższone ciśnienie tętnicze i przyspieszone tętno
- skurcz oraz uszkodzenie naczyń krwionośnych
- zwiększone ryzyko zawału serca, udaru i miażdżycy
- przewlekły kaszel, duszność, POChP
- większe ryzyko raka płuca oraz innych nowotworów (jama ustna, gardło, krtań, trzustka, pęcherz)
- zaburzenia gospodarki lipidowej i insulinooporność
- zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2
- zaburzenia płodności
- silna zależność psychiczna i fizyczna
- wahania nastroju, rozdrażnienie, problemy z koncentracją
- większa podatność na zaburzenia lękowe i depresyjne
Uzależnienie od nikotyny negatywnie oddziałuje na układ sercowo-naczyniowy, oddechowy, metaboliczny i nerwowy, powodując długofalowe konsekwencje zdrowotne.
Czy elektroniczne produkty to dobry sposób do walki z uzależnieniem?
Wielu palaczy traktuje e-papierosy jako metodę redukcji szkód lub sposób na rzucenie palenia. Z naukowego punktu widzenia nie jest to rozwiązanie jednoznacznie skuteczne.
E-papierosy dostarczają nikotynę, a więc nadal podtrzymują uzależnienie. Choć mogą ograniczać ekspozycję na część substancji smolistych, nie eliminują samego mechanizmu zależności. Badania pokazują, że część osób przechodzi z tradycyjnych papierosów na elektroniczne, ale nie przestaje przyjmować nikotyny.
Dlatego traktowanie e-papierosów jako metody leczenia należy uznać raczej za strategię przejściową niż rozwiązanie definitywne.
