Choroba Wilsona – przyczyny, dziedziczenie, objawy, badania, dieta, leczenie, rokowania

Choroba Wilsona – co to jest?

Choroba Wilsona (zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowate, ang. Wilson disease) to rzadka, autosomalnie recesywna choroba genetyczna (częstość występowania ok. 1 na 30 000–40 000 osób), polegająca na patologicznym gromadzeniu się miedzi w wątrobie, mózgu, rogówce oka oraz innych narządach na skutek mutacji genu ATP7B.

Czy choroba Wilsona jest dziedziczna? 

Choroba Wilsona jest dziedziczona autosomalnie recesywnie – oznacza to, że aby zachorować, dziecko musi odziedziczyć dwie kopie zmutowanego genu ATP7B (po jednej od każdego z rodziców). Ryzyko zachorowania u potomstwa, gdy oboje rodzice są nosicielami, wynosi 25% (ryzyko bycia zdrowym nosicielem to 50%, a posiadania dwóch prawidłowych genów – 25%).

Zespół Wilsona spowodowany jest mutacją genu ATP7B występującego w komórkach wątroby. Defektywne białko ATP7B nie pełni prawidłowo swojej roli – dochodzi do zaburzenia transportu miedzi w wątrobie oraz upośledzenia jej usuwania do żółci (główna droga wydalania miedzi z organizmu). W konsekwencji prowadzi to do znacznego wzrostu poziomu miedzi w organizmie oraz jej gromadzenia w narządach i tkankach (zwłaszcza w wątrobie, mózgu, rogówce, nerkach i trzustce).

Całkowita ilość miedzi zgromadzona w ciele człowieka wynosi zwykle około 80 mg. Pierwiastek ten jest składnikiem wielu białek istotnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu (np. oksydazy). Uszkodzenie białka ATP7B prowadzi do rozwoju objawów choroby Wilsona.

Przeczytaj również:

Rak wątrobowokomórkowy – cichy nowotwór o wysokiej śmiertelności

Choroba Wilsona – objawy 

Początkowe objawy choroby Wilsona występują zwykle w dzieciństwie lub młodości, najczęściej między 2. a 3. dekadą życia (rzadziej w późniejszym wieku, nawet po 40. roku życia). Objawy mogą dotyczyć innego układu u różnych pacjentów – stąd trudności w diagnostyce bez badań specjalistycznych.

Objawy wątrobowe (często pierwsze)

W większości przypadków pierwsze nieprawidłowości obejmują wątrobę:

• zwiększenie aktywności aminotransferaz (ALT, AST) – często bezobjawowe, wykryte przypadkowo,
• hepatomegalia (powiększenie wątroby) i splenomegalia (powiększenie śledziony),
• ostre lub przewlekłe zapalenie wątroby, marskość wątroby (z objawami portosystemicznej encefalopatii, wodobrzusza, żylaków przełyku),
• ostra niewydolność wątroby (stan zagrażający życiu, wymagający pilnej hospitalizacji lub przeszczepu),
• żółtaczka, świąd skóry, ciemny mocz.

Rzadko pierwszym objawem może być niedokrwistość hemolityczna (przyspieszony rozpad krwinek czerwonych, zwykle z towarzyszącą żółtaczką), związana z nagłym uwolnieniem miedzi z tkanek do krwi.

Objawy neurologiczne i ruchowe

Poza zaburzeniami wątrobowymi pacjenci cierpiący z powodu choroby Wilsona uskarżają się na objawy ze strony układu nerwowego i mięśniowego:

• drżenie zamiarowe (intencjonalne) – np. przy podnoszeniu kubka,
• drżenie kończyn i głowy, sztywność mięśni, spowolnienie ruchowe (bradykinezja),
• zaburzenia napięcia mięśniowego i koordynacji ruchowej (dystonia, atetoza, chorea),
• mimowolne wykonywanie ruchów, zaburzenia mowy (dysartria) oraz problemy z przełykaniem (dysfagia),
• zmiany w pisaniu (mikrografia), trudności w wykonywaniu precyzyjnych ruchów.

Rzadziej występują: napady padaczkowe (drgawki), migreny, ślinotok i trudności z zasypianiem.

Przeczytaj również:

Śpiączka wątrobowa – co to jest? Przyczyny, objawy, leczenie, rokowania

Objawy psychiatryczne

U ok. 20–30% pacjentów pierwsze objawy to zaburzenia psychiczne, takie jak:

• zmiany zachowania i osobowości (np. drażliwość, agresja, apatia),
• depresja, lęki, psychoza (omamy, urojenia), zaburzenia snu.

Objawy okulistyczne – pierścień Kaysera-Fleischera

Kluczowym objawem okulistycznym jest tzw. pierścień Kaysera-Fleischera – charakterystyczny złotobrązowy, zielonkawy lub szary pierścień w rogówce oka, widoczny wyłącznie w badaniu lampą szczelinową.
Występuje u >95% pacjentów z objawami neurologicznymi, ale może nie występować w czystej postaci wątrobowej choroby – stąd nie jest jedynym kryterium diagnostycznym.
Pacjenci mogą również cierpieć na zaćmę miedzianą.

Choroba Wilsona – diagnostyka

Wczesne rozpoznanie choroby Wilsona ratuje życie. Diagnostyka opiera się na badaniach laboratoryjnych, genetycznych, obrazowych oraz histopatologicznych (biopsja wątroby).

Podstawowe badania laboratoryjne

• Obniżone stężenie ceruloplazminy w surowicy (najczęściej <20 mg/dl; występuje u >90% chorych, ale nie jest specyficzne).
• Zwiększone wydalanie miedzi z moczem (>100 μg/24h, często znacznie więcej).
• Stężenie miedzi w surowicy – często niskie lub w dolnej granicy normy (nie podwyższone, co jest mylące!).
• Test z penicylaminą (opcjonalnie: po podaniu leku wzrasta wydalanie miedzi w moczu – rzadziej wykonywany).

Badanie genetyczne 

Kluczowe znaczenie ma sekwencjonowanie genu ATP7B. Jest to jedyna metoda pozwalająca jednoznacznie potwierdzić rozpoznanie, ocenić ryzyko u rodzeństwa oraz przeprowadzić diagnostykę prenatalną. Wskazane jest u każdego pacjenta z podejrzeniem WD.

Badania obrazowe

• USG jamy brzusznej – uwidacznia powiększenie wątroby/śledziony, zmiany o cechach marskości, guzy regeneracyjne.
• MRI głowy (rezonans magnetyczny) – najbardziej czułe w wykrywaniu zmian w zwojach podstawy mózgu (niskie sygnał T2 w głowie jądra ogoniastego, wzmacnianie w jądrze soczewkowatym), atrofii mózgu, objawów dystonii.
• Tomografia komputerowa (CT) – mniej czuła niż MRI, ale może wykazać obrzęk lub zmiany w zwojach podstawy.

Biopsja wątroby 

Badanie o dużej czułości i specyficzności.
Pobranie fragmentu wątroby pozwala ocenić stopień stłuszczenia, zapalenia, marskości oraz oznaczyć zawartość miedzi w tkance ( >250 μg/g suchej masy wątroby jest patognomoniczne dla choroby Wilsona).

Przeczytaj również:

Próby wątrobowe – co to jest, jak przebiega badanie i co wykrywa?

Choroba Wilsona – leczenie i dieta

Leczenie choroby Wilsona jest zawsze dożywotnie, niezależnie od wieku i płci pacjenta. Celem jest zablokowanie wchłaniania miedzi z jelita oraz usunięcie nadmiaru z organizmu.

Leki

1. Leki chelatujące miedź (wiążą miedź i usuwają ją z moczem):
   • Penicylamina – lek pierwszej linii, ale może nasilać objawy neurologiczne (stosować ostrożnie);
   • Trientina (trietylenotetramina) – bezpieczniejsza w przypadku objawów neurologicznych, alternatywa przy nietolerancji penicylaminy.
2. Cynk (octan cynku lub siarczan cynku) – lek z wyboru w utrzymaniu remisji oraz u pacjentów z objawami neurologicznymi. Cynk może być stosowany samodzielnie lub w kombinacji z chelatorami.
3. W przypadkach ostrej niewydolności wątroby – jedynym ratunkiem jest przeszczep wątroby (nowa wątroba ma prawidłowy gen ATP7B, co „wylecza” przyczynę, ale wymaga immunosupresji).

Ważne: Kobiety w trakcie leczenia chelatorami (penicylamina, trientina) nie powinny karmić piersią. Przy leczeniu cynkiem karmienie jest możliwe po konsultacji z lekarzem, ale zazwyczaj zaleca się odstąpienie od karmienia piersią przy aktywnym leczeniu choroby.

Dieta – czego unikać przy chorobie Wilsona?

Sposób odżywiania powinien być nastawiony na ograniczenie dostarczania miedzi do organizmu oraz ochronę wątroby:

• Unikać produktów bogatych w miedź:
  orzechów (zwłaszcza migdałów, pekan, orzechów brazylijskich), czekolady, grzybów, wątróbki, muszli małży (ostryg, mid), kaczek i gęsi (wątroba), kakao.
• Unikać wód mineralnych o wysokiej zawartości miedzi (np. niektóre wody źródlane – sprawdzać skład na etykiecie).
• Unikać suplementów witaminowych i multiwitaminów zawierających miedź.
• Stosować dietę lekkostrawną, nie obciążającą wątroby (unikać alkoholu, ostrej, tłustej żywności).
• Warto spożywać mleko i produkty mleczne podczas posiłków – fosforany zawarte w mleku hamują wchłanianie miedzi w jelitach.

Choroba Wilsona – rokowanie i życie z chorobą

Czy choroba Wilsona jest uleczalna? Farmakologicznie nie jest to możliwe, ale przy wczesnym rozpoznaniu i konsekwentnym, dożywotnim leczeniu rokowanie jest bardzo dobre – pacjenci mogą prowadzić normalne życie zawodowe, społeczne, mieć dzieci i osiągnąć wiek naturalny.

Jedynym „całkowitym wyleczeniem” genetycznym jest przeszczep wątroby (gdy zachodzi niewydolność wątroby lub zaawansowana marskość), który usuwa źródło wadliwego genu, ale wiąże się z ryzykiem odrzucenia przeszczepu i koniecznością leczenia immunosupresyjnego.

Ważne zasady dla pacjenta

• Regularne kontrole u lekarza (co 3–6 miesięcy): kontrola aminotransferaz, ceruloplazminy, miedzi w surowicy i moczu, ocena neurologiczna/okulistyczna.
• Nieprzerwane przyjmowanie leków – nawet przy braku objawów!
• Unikanie alkoholu (uszkadza wątrobę i nasila toksyczność miedzi).
• Edukacja rodziny – badanie rodzeństwa w kierunku mutacji ATP7B (diagnostyka presymptomatyczna).