Czym jest izopropanol (alkohol izopropylowy, IPA)?
Izopropanol to organiczny związek chemiczny z grupy alkoholi alifatycznych, o wzorze chemicznym C3H7OH. W temperaturze pokojowej przyjmuje postać bezbarwnej, lotnej i łatwopalnej cieczy o charakterystycznym zapachu. Łatwo miesza się z wodą i innymi rozpuszczalnikami organicznymi. W sprzedaży najczęściej występuje w formie roztworu o stężeniu 70% lub 90-99%, w zależności od zastosowania technicznego. Po wchłonięciu do organizmu izopropanol jest metabolizowany głównie do acetonu, który odpowiada za większość charakterystycznych objawów zatrucia.
Przeczytaj również:
Zatrucie alkoholem – jakie są objawy zatrucia alkoholem etylowym?
Jakie właściwości ma izopropanol?
Alkohol izopropylowy to łatwopalna ciecz, której temperatura zapłonu wynosi około 12°C (dlatego preparatów zawierających IPA nie należy stosować w pobliżu ognia i innych źródeł zapłonu). Dobrze rozpuszcza tłuszcze i substancje organiczne, wykazuje również właściwości przeciwdrobnoustrojowe.
Izopropanol jest bardzo lotny, podczas stosowania szybko przechodzi do powietrza, przez co zwłaszcza w zamkniętych lub słabo wentylowanych pomieszczeniach jego stężenie może gwałtownie wzrastać. Kontakt z płynnym IPA może z kolei powodować podrażnienie oczu oraz wysuszenie i podrażnienie skóry.
Do czego stosuje się izopropanol w medycynie i poza nią?
W szeroko pojętej ochronie zdrowia alkohol izopropylowy wykorzystywany jest przede wszystkim jako składnik preparatów do dezynfekcji. Zazwyczaj stosuje się go do dezynfekcji powierzchni i niektórych elementów sprzętu medycznego oraz odkażania skóry, np. przed wykonaniem zastrzyku.
Poza medycyną izopropanol stosowany jest między innymi w przemyśle drukarskim, elektronicznym, farmacji czy kosmetyce. Znajduje zastosowanie głównie jako rozpuszczalnik lub środek czyszczący np. do usuwania pozostałości środków smarnych i wodoodpornych tuszów, czyszczenia urządzeń optycznych, elementów mechaniki precyzyjnej i głowic magnetycznych, a także do zapobiegania tworzeniu się korków lodowych w przewodach paliwowych.
Pomimo szerokich zastosowań alkoholu izopropylowego, nie na każdym materiale może być stosowany. By nie uszkodzić delikatnych powierzchni, przed użyciem IPA zawsze należy sprawdzić zalecenia producenta.
Przeczytaj również:
Zatrucie chlorem – objawy, skutki i leczenie
Czy izopropanol jest bezpieczny? Zagrożenia dla zdrowia
Prawidłowo stosowany izopropanol jest substancją bezpieczną i pożyteczną. W kwestii zagrożenia dla zdrowia wiele zależy od wielkości ekspozycji i drogi zastosowania izopropanolu. Krótkotrwały kontakt IPA ze skórą nie prowadzi do zatrucia, jednak częste lub długotrwałe jego stosowanie może powodować uszkodzenie bariery ochronnej skóry, a co za tym idzie jej podrażnienie i przesuszenie.
Największym zagrożeniem dla ludzkiego zdrowia jest przypadkowe spożycie alkoholu izopropylowego. Bardzo szybko wchłania się on z przewodu pokarmowego do krwioobiegu i pod wpływem dehydrogenazy alkoholowej przekształcany jest do acetonu. Zarówno izopropanol, jak i jego metabolit mogą działać depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy (OUN).
Objawy zatrucia izopropanolem i pierwsza pomoc
Choć alkohol izopropylowy nie powoduje ciężkiej kwasicy metabolicznej, jego spożycie prowadzi do takich objawów, jak:
ketoza bez istotnej kwasicy (charakterystyczny zapach acetonu w wydychanym powietrzu),
zaburzenia świadomości,
zawroty i bóle głowy,
nudności i wymioty,
ból brzucha,
osłabienie i wzmożona senność,
niedociśnienie,
zaburzenia oddychania,
śpiączka,
zgon.
Objawy zatrucia i ich nasilenie, a tym samym działania w ramach pierwszej pomocy, zależą nie tylko od ilości wchłoniętej substancji, ale również od drogi narażenia:
jeżeli doszło do kontaktu izopropanolu ze skórą, należy zdjąć zanieczyszczoną odzież, a skórę umyć wodą z mydłem. W przypadku kontaktu z oczami należy ostrożnie płukać je czystą, letnią wodą przez co najmniej kilkanaście minut;
w przypadku narażenia na pary izopropanolu osobę poszkodowaną należy wyprowadzić na świeże powietrze, o ile można to zrobić bezpiecznie;
gdy doszło do połknięcia alkoholu izopropylowego, należy przepłukać usta i niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, ośrodkiem informacji toksykologicznej lub numerem alarmowym 112. Nie należy wywoływać wymiotów ani podawać osobie poszkodowanej jedzenia lub napojów bez zalecenia personelu medycznego. Osobie nieprzytomnej lub mającej zaburzenia świadomości nie wolno podawać niczego doustnie.
Przeczytaj również:
Zatrucie rtęcią – objawy, badania, leczenie
Czy izopropanol można pić? Dlaczego jest toksyczny?
Izopropanol to substancja, której absolutnie nie wolno spożywać. Po połknięciu szybko wchłania się z przewodu pokarmowego i działa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy. Jest metabolizowany głównie do acetonu, który również może uczestniczyć w powstawaniu i utrzymywaniu się objawów zatrucia. Spożycie IPA może powodować m.in. zaburzenia świadomości, niedociśnienie, zahamowanie oddychania, podrażnienie przewodu pokarmowego, a w ciężkich przypadkach śpiączkę i zgon. Izopropanol nie jest więc bezpiecznym zamiennikiem etanolu obecnego w napojach alkoholowych.
Czy pary izopropanolu są szkodliwe?
Izopropanol to substancja bardzo lotna, a jego opary mogą podrażniać oczy, nos i gardło. Im dłuższa ekspozycja i im większe stężenie alkoholu izopropylowego w powietrzu, tym większe ryzyko wystąpienia bólu i zawrotów głowy, senności oraz ogólnego złego samopoczucia. Dlatego podczas pracy z IPA warto zabezpieczyć się przed wdychaniem oparów i zadbać o skuteczną wentylację pomieszczenia.
Jak bezpiecznie używać i przechowywać izopropanol?
Izopropanol zawsze należy stosować zgodnie z przeznaczeniem i instrukcją producenta. Ze względu na łatwopalność alkohol izopropylowy powinien być przechowywany z dala od ognia, iskier, wysokiej temperatury i urządzeń mogących prowadzić do jego zapłonu. Preparat należy trzymać w szczelnie zamkniętym, oznakowanym opakowaniu, poza zasięgiem dzieci.
Najważniejsze zasady bezpieczeństwa przy użytkowaniu produktów z izopropanolem to:
przechowywanie w szczelnie zamkniętym, prawidłowo oznakowanym opakowaniu,
używanie IPA w dobrze wentylowanym pomieszczeniu,
unikanie kontaktu z oczami,
ograniczanie kontaktu alkoholu izopropylowego ze skórą do niezbędnego minimum,
stosowanie rękawic ochronnych,
przechowywanie produktu poza zasięgiem dzieci,
trzymanie go z dala od ognia, iskier i wysokiej temperatury.
Izopropanol a etanol – czym się różnią?
Choć zarówno etanol jak i izopropanol należą do alkoholi, różnią się one zarówno budową chemiczną, jak i działaniem na organizm. Najważniejsze różnice pomiędzy nimi to:
zastosowanie spożywcze – etanol występuje w napojach alkoholowych, izopropanol nie jest przeznaczony do spożycia;
toksyczność – obie substancje mogą powodować zatrucie, jednak izopropanol silniej hamuje czynność ośrodkowego układu nerwowego;
metabolizm w organizmie – etanol przekształcany jest głównie do aldehydu octowego, IPA natomiast do acetonu;
wpływ na organizm – izopropanol wykazuje silniejsze depresyjne działanie na OUN,
zastosowanie w dezynfekcji – obie substancje wykazują działanie przeciwdrobnoustrojowe, ale różnią się optymalnym stężeniem i profilem działania.
Przeczytaj również:
Zatrucie czadem (tlenkiem węgla) – objawy, skutki, leczenie, pierwsza pomoc
Czy izopropanol skutecznie dezynfekuje?
Tak, izopropanol wykazuje skuteczne działanie przeciwko wielu drobnoustrojom, w tym bakteriom, grzybom i wirusom otoczkowym. Różne preparaty dezynfekcyjne, w zależności od ich zastosowania, zawierać mogą od 60 do nawet 90% izopropanolu. Pamiętać należy, że izopropanol, podobnie jak inne preparaty alkoholowe, nie oddziałuje na przetrwalniki bakteryjne, a także wirusy bezotoczkowe. Jego działanie opiera się bowiem głównie na denaturacji białek.
Ostateczna skuteczność preparatów z izopropanolem zależy od stężenia oraz czasu kontaktu.
Kiedy należy zgłosić się do lekarza po kontakcie z izopropanolem?
Po spożyciu alkoholu izopropylowego należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, ośrodkiem informacji toksykologicznej lub numerem alarmowym 112 – nie należy czekać na wystąpienie objawów zatrucia. Szczególnie niepokojące są takie objawy, jak: wymioty, nasilona senność, zaburzenia świadomości, problemy z oddychaniem, drgawki lub utrata przytomności.
Konsultacja z lekarzem jest wskazana również wtedy, gdy doszło do narażenia na wysokie stężenie par izopropanolu, rozległego lub długotrwałego kontaktu preparatu ze skórą, a także gdy podrażnienie oczu, skóry albo dróg oddechowych nie ustępuje po udzieleniu pierwszej pomocy.
